Кіріспе

Джон Галлдың "Жалпы жүйелік" кітабы (екінші басылымда "Жүйелік" деп, ал үшінші басылымда "Жүйелер кітабы" деп аталады) – Джон Галлдың тәжірибесі мен оқиғаларына негізделген жүйелік жобалаудың практикалық принциптерін ұсынатын жүйелік инженериялық трактаты. Ол жүйелік инженериялық сәтсіздіктерге негізделген жүйелерді қалай жобаламау керектігін көрсетеді. Трактаттың басты ойы – үлкен және күрделі жүйелерді дұрыс жобалау өте қиын, сондықтан кішірек, аз күрделі жүйелерді жобалауға және оларды пайдаланушылардың қажеттіліктерімен және тиімділік өлшемдерімен тығыз және үнемі байланыста, біртіндеп функционалдықпен жасауға көңіл бөлу қажет.

Тарих

Галл 30 баспадан жауап алмағаннан кейін кітапты бастапқыда өз қаражатына шығарды. Бірнеше академиялық журналдарда мақалалар жарық көрген соң, оны 1977 жылы Quadrangle – The New York Times Book Company басып шығарды. Кітап жарыққа шығудан бұрын оның қысқартылған нұсқасы "Нью-Йорк Таймс" газетінде жарияланды.

Атауы шығу тегі

Системдік-танымдық термині – Альфред Корзибскийдің «жалпы семантика» деп аталатын бұрынғы еңбегіне жасалған түсіндірме. Онда барлық жүйелік қателердің бір түпкі себебі – байланысқа келудегі сәтсіздік деп болжанған. Галл керісінше, жүйелік қателер жүйелердің ішкі қасиеті екенін көрсетеді. Осыған орай, ол жүйелік қателердің жалпы теориясына деген құрметті білдіре отырып, «жалпы жүйелік танымдық» терминін тудырады, бірақ бұл жүйелік мінез-құлық заңдарына негізделген ішкі қасиетке байланысты. Сонымен қатар, жүйелік танымдық жүйелердің табиғи түрде «қылық жасауы» деген ұғымды әжуалы түрде бейнелейді.

Бірінші принциптер

Жаңа жүйелер жаңа проблемаларды тудырады. Бір мәселені шешу үшін жүйе құрылғаннан кейін, оның өзі дамуы, жұмыс істеуі және күтіп ұсталуымен байланысты жаңа проблемаларды тудырады. Автор жүйені қолдауға қажетті қосымша энергия, оның үнемдеуі тиіс энергияны жұтып қоятынын айтады. Бұл келесі қағидаға алып келеді: Әлемдегі жалпы мөлшер тұрақты. Автор мөлшерді өзгеріс жасауға қажетті күш-жігер деп анықтайды. Бұл энергияның сақталу заңына ойыншылдық еліктеу ретінде қарастырылады. Жүйелер белгілі әлемді толтыруға ұмтылады. Жүйенің тудыратын проблемаларының бірі – ол өзіндік бірлікке айналып, ғана емес, сонымен қатар кеңейіп, бастапқы жүйенің қарауына жатқан аймақтарға да ықпал етеді.

Аты қандай

Жүйедегі рөлдерді атқаратын адамдар көбінесе жүйе берген атымен көрсетілген рөлді орындамайды, ал жүйенің өзі де атымен көрсетілген қызметті атқармайды. Жүйедегі адамдар жүйенің айтқандарын істемейді (Функционердің жалғандығы). Жүйенің өзі өзі істеп жатыр деген сөзін іске асырмайды (Операциялық жаңылыс).

Ішкі жүйелер

Нақты әлем – жүйеге жеткізілген ақпараттан тұрады (Әкімшілік жұмыстың негізгі заңы [F. L. A. W.]). Яғни, жүйе шынайылықты бір жақты және бұрмаланған түрде, іріктеуші және сүзгіш сезімталдық арқылы қабылдайды. Бұл бұрмаланған көзқарас шындық әлемді түсінуге кедеріл келтіреді, ал шындық әлем өңсізденіп, жойылуға ұмтылады. Осы ығыстыру сезімталдықтан айырылуға және жүйе ішіндегілерге галлюциногендік әсерге алып келеді, нәтижесінде олардың саналы ойлау қабілеті төмендейді. Жүйеге кіргендерге кері әсер ететін қатар, жүйе өзінің патологиялық ортасына бейімделген адамдарды өз басына тартады. Сондықтан,

Жүйелер жүйелік ойлайтын адамдарды тартады.

Элементар жүйе функциялары

Күрделі жүйе жұмыс істеу үшін "жасалынбайды". Ол жұмыс істейді немесе жұмыс істемейді. Бастапқыдан құрастырылған қарапайым жүйе кейде жұмыс істейді. Күрделі жүйелердің кейбіреулері шындығында жұмыс істейді. Жұмыс істейтін күрделі жүйе міндетті түрде жұмыс істейтін қарапайым жүйеден дамыған болып табылады. Бастапқыдан құрастырылған күрделі жүйе ешқашан жұмыс істемейді және оны жұмыс істету үшін түзету мүмкін емес. Жұмыс істейтін қарапайым жүйеден бастап, қайтадан бастау керек.

Жетілдірілген жүйелік функциялар

Функционалдық белгісіздік теоремасы (Ф.И.Т.): күрделі жүйелерде, жұмыс істемеу және тіпті толыққанды жұмыс істемеу ұзақ уақыт бойы, немесе тіпті ешқашан анықталмауы мүмкін. Ньютонның жүйелер инерция заңы: белгілі бір тәртіппен жұмыс істейтін жүйе, қажеттілікке немесе жағдайлардың өзгеруіне қарамастан, сол тәртіппен жұмыс істеуін жалғастырады. Жүйелер туған сәттен бастап өздеріне тән мақсаттарды қалыптастырады. Ішкі жүйелік мақсаттарға бірінші кезекте көңіл бөлінеді.

Жүйелік ақау

Фундаменталды сәтсіздік режимі теоремасы (ФФТ): күрделі жүйелер көбінесе сәтсіздік режимінде жұмыс істейді. Күрделі жүйе шексіз көп тәсілмен сәтсіздікке ұшырауы мүмкін. (Егер бір нәрсе дұрыс болмаса, олай болады; Мёрфи заңына қараңыз.) Күрделі жүйенің сәтсіздікке ұшырау жолын оның құрылымынан болжау мүмкін емес. Маңызды факторлар кездейсоқ түрде анықталады. Жүйе неғұрлым ірі болса, күтпеген сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы соғұрлым артады. Кез келген жүйедегі "сәттілік" немесе "функция" жүйе байланысқан үлкен немесе кіші жүйелерде сәтсіздікке алып келуі мүмкін. Қауіпсіздік теоремасы: қателіктерден қорғалған жүйе сәтсіздікке ұшыраса, ол қателіктерден қорғалмау арқылы сәтсіздікке ұшырайды.

Қолданбалы жүйелерді жобалау

Жүйелердің векторлық теориясы: жүйелер төмен бағытта жұмыс істеу үшін жасалса, жақсы жұмыс істейді. Бос жүйелер ұзақ қызмет етеді және тиімдірек жұмыс істейді. (Тиімді жүйелер өздеріне де, басқаларға да қауіпті.)

Басқару және басқа да аңыздар

Күрделі жүйелер проблемаларға күрделі жауаптар (шешімдер емес) береді. Үлкен жаңалықтарды жасауға арналған жүйелер үлкен жаңалықтар жасау үшін жасалмайды.

Жүйелік теорияның басқа заңдары

Жүйелердің көлемі ұлғайған сайын, олар негізгі функцияларын жоғалтуға бейім. Жүйе неғұрлым ірі болса, өнімнің әртүрлілігі соғұрлым төмендейді. Жүйені басқаруды ең көп түрлі мінез-құлыққа жауап бере алатын элемент жүзеге асырады. Өте ірі жүйелер, өте ірі қателерге әкеледі. Жүйелерді сақтап таңдаңыз.

Қабылдау

1978 жылы Мэнни автордың «Петер қағидасының тағы бір нұсқасын жазуға тырысқанын» айтты. 1977 жылы «Etc: A Review of General Semantics» журналындағы шолуда кітаптың мақсаты нақты емес екені айтылып, «Институттық тәжірибелерді сынға салу ретінде жақсы жұмыс істейді, басылымдағы басқа да еңбектер сияқты», бірақ «Жүйелер теориясына қарсы шабуыл ретінде кітап онша сәтті болмаған, тіпті түсініксіз» делінген. 1977 жылы «Library Journal» журналындағы пікірде: «Кейбір алдыңғы кітаптары сияқты, бұл кітап та адамдарды сан алуан ақымақтықтары үшін кінәлауға тырысады, бірақ шындығында оларды осыған ләззат алуға шақырады. Бұл кемшілік емес, жай факт. Ұсынылады» делінген. 2004 жылы Америка қауіпсіздік мамандарының кәсіби қауіпсіздік журналындағы шолуда: «Бұл кітап Гэри Ларсонның «Far Side» карикатураларының барлық қисынсыз ирониясымен бірдей өте қатыгез және терең» және «кітаптың әр беті жаңа түсініктерге толы» деп жазылған. «PCMag» кітапты «шағын, бірақ ойлы» деп сипаттайды.