Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Америка геологы (1843–1918)
American geologist (1843–1918)
Гроув Карл Гилберт (6 мамыр 1843 – 1 мамыр 1918), академиялық әдебиетте G. K. Гилберт деп жиі аталатын американдық геолог.
Grove Karl Gilbert (May 6, 1843 – May 1, 1918), known by the abbreviated name G. K. Gilbert in academic literature, was an American geologist.
Өмірбаян
Гилберт Нью-Йорк штатының Рочестер қаласында дүниеге келді және Рочестер университетін бітірді. Америка Азамат соғысы кезінде оның аты екі рет сапына алу тізіміне енгізілді, бірақ екеуінде де таңдалмады. 1871 жылы ол Джордж М. Уилердің географиялық экспедициясына алғашқы геолог ретінде қатысты.
Gilbert was born in Rochester, New York and graduated from the University of Rochester. During the American Civil War, he was twice listed for the draft, but his name was drawn neither time. In 1871, he joined George M. Wheeler's geographical survey as its first geologist.
Жанартау геологы
Содан кейін ол 1874 жылы Рокки таулары аймағындағы Пауэлл экспедициясына қосылды, Пауэллдің бас көмекшісі болды және 1879 жылға дейін экспедицияда жұмыс істеді. Осы кезеңде ол "Генри тауларының геологиясы" (1877) атты маңызды монографиясын жариялады. 1879 жылы АҚШ Геологиялық қызметі құрылғаннан кейін ол аға геолог лауазымына тағайындалды және өмірінің соңына дейін USGS-де жұмыс істеді (соның ішінде директор міндетін уақытша атқару). Гилберт 1890 жылы ежелгі Боневилл көлі туралы зерттеу жариялады (көлі плейстоцен дәуірінде болған), ал Ұлы тұзды көл – оның қалдығы. Ол осы аймақты бұрын зерттеген әскер капитаны Бенджамин Л. Э. де Бонневиллдің құрметіне көлге осы атты берді. Гилберт осы жерде сипаттаған өзен дельтасының түрі кейіннен геоморфологтарға Гилберт дельтасы деп белгілі болды.
He then joined the Powell Survey of the Rocky Mountain Region in 1874, becoming Powell's primary assistant, and stayed with the survey until 1879. During this time he published an important monograph, The Geology of the Henry Mountains (1877). After the creation of the U. S. Geological Survey in 1879, he was appointed to the position of Senior Geologist and worked for the USGS until his death (including a term as acting director). Gilbert published a study of the former ancient Lake Bonneville in 1890 (the lake existed during the Pleistocene), of which the Great Salt Lake is a remnant. He named that lake after the army captain Benjamin L. E. de Bonneville, who had explored this region previously. The type of river delta that Gilbert described at this location has since become known to geomorphologists as a Gilbert delta.
Метеор кратері
1891 жылы Гилберт Аризонадағы, қазір Метеор кратері деп аталатын, бірақ сол кезде Coon Butte деп белгілі болған кратердің пайда болуын зерттеді. Бірнеше себептерге және өзінің сезіміне қайшы, ол бұл кратердің метеориттің құлауынан емес, вулкандық будың жарылысынан пайда болғанына келді. Гилберттың қорытындылары соққы кратері үшін, метеоритті ескергенде де, кратердің көлемі шетіндегі шығарылған материалдан артық болуы керек деген сенімге негізделді. Сондай-ақ, егер бұл метеорит болса, онда темір магниттік аномалиялар тудыруы тиіс деп ойлады. Гилберттың есептеулері кратердің көлемі мен жиегіндегі қирандылардың шамамен тең екенін көрсетті. Сонымен қатар, ешқандай магниттік аномалиялар табылған жоқ. Гилберт бұл жерде табылған метеорит сынықтарының жай ғана "сәйкес келуі" екенін айтты. 1892 жылы Гилберт "Айдың беті: Оның ерекшеліктерінің пайда болуын зерттеу" атты еңбегін Вашингтон философиялық қоғамының зейнетке шыққан президенті ретінде оқыды, және бұл еңбек қоғамның бюллетенінде жарияланды. Гилберт 1895 жылы бірқатар лекцияларда осы қорытындыларын жариялады. Кешіктірілген зерттеулер бұл кратердің метеор кратері екенін көрсетті, бірақ бұл түсіндірме 20 ғасырдың ортасына дейін толыққанды қалыптаспады. Кратерлердің пайда болуына деген қызығушылығының бір бөлігі ретінде Гилберт Айдың кратерлерін де зерттеді және олардың жанартаулардың емес, соққы оқиғаларының нәтижесінде пайда болғанын анықтады. Бірақ ол кратерлердің неге дөңгелек, ал көлбеу соққы болған жағдайда күтілетіндей овал емес екенін ойлады. Ай кратерлерінің соққыдан пайда болғаны туралы түсінік те 20 ғасырдың ортасына дейін талқыланды.
In 1891, Gilbert examined the origins for a crater in Arizona, now known as Meteor Crater but then referred to as Coon Butte. For a number of reasons, and against his intuition, he concluded it was the result of a volcanic steam explosion rather than an impact of a meteorite. Gilbert based his conclusions on a belief that for an impact crater, the volume of the crater including the meteorite should be more than the ejected material on the rim and also a belief that if it was a meteorite then iron should create magnetic anomalies. Gilbert's calculations showed that the volume of the crater and the debris on the rim were roughly equal. Further there were no magnetic anomalies. Gilbert argued that the meteorite fragments found on the rim were just "coincidence." In 1892, Gilbert delivered his paper "The Moon's Face; A Study of the Origin of Its Features" as his retiring President's lecture to the Philosophical Society of Washington, and the paper was published in the Society's bulletin. Gilbert would publicize these conclusions in a series of lectures in 1895. Subsequent investigations would reveal that it was in fact a meteor crater, but that interpretation was not well established until the mid 20th century. As part of his interest in crater origins, Gilbert also studied the moon's craters and concluded they were caused by impact events rather than volcanoes, although he wondered why the craters were round and not oval as expected for an oblique impact. The interpretation of lunar craters as of impact origin was also debated until the mid 20th century.
Геоморфология
1899 жылы Харриманның Аляска экспедициясына қатысты. 1906 жылғы Сан-Франциско жер сілкінісінен кейін екі апта өткен соң, Гилберт Инвернестен Болинасқа дейінгі Сан-Андреас жарылысы бойындағы зақымдануды тіркеген фотосуреттер сериясын түсірді. Гилберт ландшафт эволюциясын, эрозияны, өзендердің ойылуын және шөгінділерді түсінуге үлес қосқан геоморфология ғылымының ірі мамандарының бірі саналады. Гилберт планеталық ғылымның алғашқы зерттеушісі болды, ай кратерлерінің соқтығыстар нәтижесінде пайда болғанын дұрыс анықтады және соқтығыс кратерлерін зерттеу бойынша алғашқы тәжірибелер жүргізді. Ол Айдың Mare Imbrium айналасындағы радиалды қырлардың үлгісіне «мүсін» терминін енгізіп, оларды 1892 жылы алып соқтығыстан шашылған материал деп дұрыс түсіндірді. 1902 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. 1910 жылы Америка географиялық қоғамының Чарльз П. Дейли медалімен марапатталды. Гилберт өмірі бойында американдық геологтардың барлығынан құрмет көрді және ол Америка геологиялық қоғамының президенті қызметін екі рет атқарған (1892 және 1909 жылдары) жалғыз геолог. Гилберттің планеталық геология саласына жасаған алдымен болжаған тұсініктерінің арқасында Америка геологиялық қоғамы 1983 жылы планеталық геология саласындағы Г.К. Гилберт сыйлығын құрды. Гилберттің кең ауқымды ғылыми идеялары соншалықты терең болғандықтан, Америка геологиялық қоғамы оның зерттеулеріне арналған GSA арнайы 183-ші басылымын жариялады (Йочелсон, Е. Л., редактор, 1980, Г.К. Гилберттің ғылыми идеялары, он төрт жекелеген тарихи мақала, 148 бет). Ай мен Марстағы кратерлер оның құрметіне аталған, сондай-ақ Аляскадағы Гилберт тауы, Калифорниядағы екінші Гилберт тауы және Юта штатындағы Уинта тауларындағы Гилберт шыңы да оның есімімен аталады.
He joined the Harriman Alaska Expedition in 1899. Two weeks after the 1906 San Francisco earthquake, Gilbert took a series of photographs documenting the damage along the San Andreas fault from Inverness to Bolinas. Gilbert is considered one of the giants of the sub discipline of geomorphology, having contributed to the understanding of landscape evolution, erosion, river incision and sedimentation. Gilbert was a planetary science pioneer, correctly identifying lunar craters as caused by impacts, and carrying out early impact cratering experiments. He coined the term sculpture for a pattern of radial ridges surrounding Mare Imbrium on the moon, and correctly interpreted them in 1892 as ejecta from a giant impact. He was elected as a member to the American Philosophical Society in 1902. He was awarded the Charles P. Daly Medal by the American Geographical Society in 1910. Gilbert was well esteemed by all American geologists during his lifetime, and he is the only geologist to ever be elected twice as President of the Geological Society of America (1892 and 1909). Because of Gilbert's prescient insights into planetary geology, the Geological Society of America created the G. K. Gilbert Award for planetary geology in 1983. Gilbert's wide ranging scientific ideas were so profound that the Geological Society of America published GSA Special Paper 183 on his research (Yochelson, E. L., editor, 1980, The Scientific Ideas of G. K. Gilbert, fourteen separate biographical chapters, 148 pages). Craters on the moon and on Mars are named in his honor, as is Mount Gilbert in Alaska, a second Mount Gilbert in California, and Gilbert Peak in the Uinta Mountains of Utah.
Екіншілік көздер
Пайн, Стивен Дж. Гроув Карл Гилберт: Зерттеудің ұлы қозғалтқышы. Остин: Техас университетінің баспасы, 1980.
Pyne, Stephen J. Grove Karl Gilbert: A Great Engine of Research. Austin: University of Texas Press, 1980.