Кіріспе
Ұшуға қозғалтқышпен жабдықталған жолшар.
Моторлы жолшар – қозғалтқыш күшімен немесе онысыз ұша алатын тұрақты қанатты ұшақ. FAI Желкендік спорты жөніндегі комиссиясының ережесі бойынша: қозғалтқышпен жабдықталған, қозғалтқыштан түсетін күшке тәуелсіз, ұдайы жоғары көтерілуге қабілетті ұшу аппараты.
Тарих
1935 жылы сэр Джон Карден жиналмалы немесе қосалқы қозғалтқышты ұсынды. Ол сол жылдың 8 тамызында алғаш ұшқан Карден-Бейнс қосалқы ұшағына енгізілді. Будиг планерінің кейінгі үлгісіне қозғалтқыш орнатылды.
Санаты
Көптеген моторлы планерлер винтпен жабдықталған, ол тұрақты, қауырсынды (мысалы, AMS Flight Carat) немесе қайырылатын болуы мүмкін. Дегенмен, кейбір өндірушілерден реактивтік қозғалтқышпен жұмыс істейтін мотопланерлер де қол жетімді, олардың кейбіреулері тек "ұстағыш" қозғалтқыштар ретінде, яғни өздігінен ұшып көтерілу үшін емес, желкенді ұшуды ұзартуға арналған.
Моторлы желкенді тірек
Моторлы планерлер қозғалтқышы жоқ планерлер сияқты ұшырылуы керек, бірақ қозғалтқыш ашылып, іске қосылғаннан кейін ұшуды ұзарту үшін баяу көтерілуге қабілетті. Олардың әдетте генераторы немесе стартерлік қозғалтқышы болмайды, сондықтан қозғалтқыш ұшу кезінде пернені желмен айналдыру арқылы іске қосылады. Перне қатты екі лопасты конструкциядан болуы мүмкін, немесе қозғалтқыш кіріктірілгенде орталық бөлігінде бүгілетін екі лопастан астам болуы мүмкін. Перне орталығы әдетте тікелей коленвалға бекітіледі, бірақ DG 1000T сияқты белдікті беріліспен жабдықталған кем дегенде бір мысал бар. Кіші моторлар көбінесе газ педалімен жабдықталмайды, бірақ оның орнына әрбір цилиндрдегі декомпрессия клапандарын ашуға арналған кабель болады, бұл қозғалтқыштың іске қосылу үшін еркін айналуын қамтамасыз етеді. Моторлы планерлердегі қозғалтқыштар әдетте 18–30 ат күші (14–22 кВт) диапазонындағы екі тактілі, екі цилиндрлі, ауамен салқындатылатын қозғалтқыштар болып табылады. Олар өздігінен ұшуға арналған қозғалтқыштарға қарағанда жеңіл және пайдалануға оңай.
Өздігінен ұшып көтерілетін моторлы планерлер
Өздігінен ұшып шығатын, кері тартылатын винтті моторлы планерлер көмексіз ұшып шығуға жеткілікті итермелеу күшіне және бастапқы көтерілу жылдамдығына ие, немесе оларды дәстүрлі планер сияқты ұшыруға болады. Қозғалтқыштарда стартерлік мотор және қозғалтқышты жерде іске қосуға мүмкіндік беретін үлкен аккумулятор, сондай-ақ аккумуляторды қайта зарядтау үшін генератор бар. Әдетте, екі қанатты винт белдік жетегі арқылы қозғалтқышқа жалғастырылады. Ескі конструкцияларда пилот винттің дұрыс бағытталуын айна көмегімен тексеруі керек еді, одан кейін ғана оны фюзеляжға қайтаратын; бірақ қазіргі өндірістегі планерлерде винттің бағытталуы толық автоматты түрде жүзеге асырылады. Тағы бір шешім – бір қанатты винт, ол қозғалтқышты фюзеляжға қайтару үшін фюзеляжда кішірек тесік жасау артықшылығын ұсынады. Ішкі жану қозғалтқыштарын винт тірегіне емес, фюзеляжға орнату артықшылықты. Бұл оларды жұмыс істеген кезде шуды азайту үшін үлкен глушительге қосуға мүмкіндік береді, бұл әсіресе Еуропалық жағдайларда маңызды. Сондай-ақ, қозғалтқыш кері тартылғанда белдікке түсетін күшті азайтуға болады, бұл белдік пен подшипниктердің қызмет ету мерзімін ұзартады. Бұл конструкцияның кемшілігі – фюзеляждың төменгі бөлігіне орнатылған қозғалтқыштарды ұшу алдында тексеру және күтіп ұстау қиын, ал жоғары жүктемелі қуат беру белдіктерін иіп немесе бұрауға болмайды. Өздігінен ұшып шығатын қозғалтқыштарда қозғалтқыштың қуатын жердегі операцияларға сәйкес реттеуге мүмкіндік беретін газ педалі қарастырылған. Өздігінен ұшып шығатын қозғалтқыштардың қуаты әдетте 50–60 а.к. (38–45 кВт) аралығында болады. Қозғалтқыштың жоғары қуаты үшін винт тірегіне орнатылған жеке радиатормен сұйық салқындату қажет. Көбінесе екі тактілі поршенді қозғалтқыштар немесе Ванкель роторлық қозғалтқыштары қолданылады.
Туристік моторлы планерлер
Тұрақты немесе толық қанатты винттері бар моторлар әдетте Туринг моторлы планерлер (TMG) ретінде жіктеледі. TMG ұшақ сияқты ұшып, круиздік режимде немесе желкенді сияқты қуатсыз сырғанауға болады. Олардың алдыңғы бөлігіне ұшақтарға ұқсас қозғалтқыштар орнатылған. TMG-нің үлкен қанаттары орташа сырғанау қабілетін қамтамасыз етеді, бірақ ол қуатсыз планерлерге қарағанда нашар. Дегенмен, TMG дәстүрлі жеңіл ұшақтардан тиімдірек. Көптеген TMG 80-ге дейін жылдамдығы бар қозғалтқыштармен жабдықталған және әдетте 85-тен жылдамдықпен (қуатпен) круиздік режимде ұшады. Олардың көпшілігі 50-ден 100 литрге дейін (13-тен 26 АҚШ галлонына дейін) отын сыйымдылығы бар жанармай бактерілерімен жабдықталған, бұл қуатпен 450 теңіз миліне дейін (шамамен 830 километрге дейін) ұшу қашықтығын қамтамасыз етеді. Қазіргі заманғы TMG, мысалы, Phoenix Air Phoenix, жоғары жылдамдыққа және қуатпен ұзақ қашықтыққа қабілетті. Кейбір TMG стандартты шағын ұшақтардың Т-ангарларына сыюға мүмкіндік беретін жиналмалы қанаттармен жабдықталған. Өздігінен ұшуға қабілетті ұшақтарға желкенді сияқты ұшу үшін винтке немесе буксирлеуші ұшаққа қатынау қажет болмайтындықтан, буксирлеу ілгектері қажет емес. Мысалы, Europa немесе Phoenix сияқты кейбір TMG стандартты туристік ұшақ ретінде де, TMG ретінде де ұшуға мүмкіндік беретін алмастырылатын қанаттармен немесе қанат ұштарымен жабдықталуы мүмкін. TMG-дегі қону шассисі әдетте екі тұрақты негізгі доңғалақты қамтиды, бұл оны қанаттағы жүргішсіз жерде маневрлеуге мүмкіндік береді. Кейбір TMG-де тек бір негізгі доңғалақ және жерде маневрлеу үшін қанаттарында қосымша доңғалақтар бар, бірақ үш доңғалақты және дәстүрлі (екі тұрақты негізгі доңғалақ – яғни, «құйрық тірегі») конфигурацияларында жасалатындары көбейіп келеді. Тоқтатылған винт пен қону шассисінің қосымша қарсылығы олардың сырғанау қабілетін төмендеткендіктен, TMG жарыстарда сирек қолданылады.
Қалқымалы тікұшақ
Артқа қайырылатын пропеллер әдетте фюзеляждың жоғары және алға қарай айналатын мачтаға орнатылады, кабинаның арт жағында және қанаттың негізгі құрылымы арқылы. Фюзеляжда қону шасси есіктеріне ұқсас автоматты түрде ашылып-жабылатын қозғалтқыш бөлімінің есіктері бар. Қозғалтқыш мачтаның жоғарғы немесе төменгі жағында орналасуы мүмкін, ал жаңа конструкцияларда шу мен кедергіні азайту үшін қозғалтқыш фюзеляжға бекітіледі. TMG-лерден өзгеше, артқа қайырылатын пропеллерлі жолайқыштардың көпшілігі әуеде сүйреуге немесе жерден ұшыруға арналған сүйрегіш ілмекпен жабдықталған. Олардың фюзеляждағы негізгі дөңгелегі бір осьті, көптеген қозғалтқышсыз жолайқыштар сияқты, сондықтан жердегі операциялар кезінде көмек қажет. Көбінесе қолданылатын екі тактілі қозғалтқыштар тең деңгейдегі ұшуда төмен қуатта тиімді емес, сондықтан жолайқыш толық қуатпен көтеріліп, содан кейін пропеллері қайтарылатын "тісті ара" ұшу профилін пайдалану керек.
Кроссоверлік
Stemme S10-да винт мұрын конусына жиырылады және қозғалтқыш білігі арқылы артқы орналасқан қозғалтқышқа жалғанады. Оның сондай-ақ екі қайтадан ілінетін бас доңғалағы бар, бұл оны көмексіз жылға беруге және төмен кедергімен ұшуға мүмкіндік береді. Бұл мүмкіндіктер оны туристік және кері тартылатын винтті моторлы планерлердің аралық нүктесіне жақындатады. Онда сүйреу ілгегі болмағандықтан, ол өзінен-өзі ұшыруға тиіс. S10 VT нұсқасында екі жағдайлы өзгермелі қанат және қозғалтқышта турбокомпрессор орнатылған, бұл ұшақтың 30,000 фут (9,000 м) биіктікте круиздік режимде ұшуына мүмкіндік береді. AMS Carat-та винт алға қарай бүгіліп, сөйлемшедей тік алға бағытталады.
Өздігінен ұшып көтерілетін желкенді ұшақтарда қозғалтқыштардың пайдаланылуы
Ұшу кезінде қозғалтқыштың әрқашан іске қосыла бермейтіні мүмкін, сондықтан ұшқыш осы мүмкіндікті ескеруі тиіс. Көбінесе қабылданған тәжірибе – ұшқыштың ұшуға қолайлы әуежайға немесе әуежайдан тыс жерге қону алаңына орналасуы, содан кейін винтті созу және қозғалтқышты іске қосуға тырысуы. Бұл, егер қозғалтқышты уақытында іске қосу мүмкін болмаса, қауіпсіз қонуға мүмкіндік береді. Желкендік спорты жарыстарында қозғалтқышты іске қосу, қуаты жоқ желкенде қонумен тең бағаланады. Қозғалтқыштың қолданылуын анықтау үшін моторлы желкенде қолданылатын GNSS ұшу тіркегішінде шу датчигі болуы керек, ол орналасқан жерімен және биіктігімен бірге дыбыс деңгейін жазуға мүмкіндік береді. Көптеген жарыстарда ережелер ұшқыштың ұшудың басында, міндетті орындамас бұрын, қозғалтқышты іске қосуын талап етеді, бұл ұшу барысында қозғалтқыштың іске қосылуын анықтауға мүмкіндік береді. Қуаты жоқ желкендер жеңіл және қозғалтқышты іске қосу үшін қосымша қауіпсіздік резерві қажет болмайтындықтан, олар нашар жағдайда төмен биіктікте қауіпсіз түрде жылу ағындарымен көтеріле алады. Сондықтан, қуаты жоқ желкендердің ұшқыштары кейбір моторлы бәсекелестер орындай алмайтын жарыс ұшуларын аяқтауы мүмкін. Керісінше, моторлы желкенде ұшқыштары, егер жағдай енді ұшуға қолайлы болмаса, ұшуды ұзарту үшін қозғалтқышты іске қоса алады, ал қуаты жоқ желкендер үй аэропортынан алыс қонуға мәжбүр болады, осыған байланысты желкеннің тіркемесімен жолмен әкелу қажет болады. Қозғалтқыштың болуы желкендеу қауіпсіздігін арттырады, өйткені қозғалтқыш ұшқыштың дауылдардан және әуежайдан тыс жерге қонудан аулақ болу мүмкіндігін арттырады. Алайда, кейбір пікірлер бойынша, моторлы желкендер спорттың рухына қайшы келеді және, одан да маңыздысы, кейде ұшқыштарға жалған қауіпсіздік сезімін береді. Саялық моторлы желкендер жарыстарда сирек қолданылады, бірақ олар алысқа сапар ұшуға дайындық жаттығуларында пайдалы болуы мүмкін. Ұшып шыққаннан кейін қозғалтқыш өшіріледі және оқушы желкендеуші ұшақты желкен ретінде басқарады. Қозғалтқыш бос жүрісте тұрғанда, бейтаныс жерге қону жаттығулары жүргізілуі мүмкін. Егер оқушы қолайсыз жерді таңдаса немесе жақындауды дұрыс бағаламаса, нұсқаушы қуатты қосып, қауіпсіз түрде көтеріле алады.
Лицензиялар немесе сертификаттар
Еуропада моторлы планерлер қайта тартылатын винттері/қозғалтқыштары бар планерлерге жіктеледі, оларды қарапайым планерлік ұшқыш лицензиясымен (GPL) ұшуға болады, ал стандартты GPL лицензиясына қосымша лицензия алуды талап ететін туристік моторлы планерлер (TMG) бар. Ұлыбританияда, онда желкенді ұшуды Британдық желкенді ұшу қауымдастығы реттейді, өзін-өзі ұстап тұратын планерлердің ұшқыштары, қарапайым планерлердің ұшқыштары сияқты, Ұлыбританияның азаматтық авиация органында лицензия алуы міндетті емес. Оңтүстік Африкада, Туристік моторлы планер (TMG) – демалыс авиациясы, 62-бөлім, 17-тармақ бойынша тәуелсіз Ұлттық ұшқыштар лицензиясының санаты болып табылады. АҚШ-та жеке планерлік ұшқыш куәлігі ұшқышқа қозғалтқышы жоқ планерлерді, өздігінен ұшып шығатын моторлы планерлерді (оның ішінде туристік моторлы планерлерді және қайта тартылатын қозғалтқыштары немесе винттері бар планерлерді), сондай-ақ тұрақты моторлы планерлерді басқаруға рұқсат береді. Ұшқыштың ұшу журналына инструктор нұсқау беріп, қол қою арқылы ұшу әдісін (ұшақпен сүйреу, жерден ұшыру – лебедка, резинка, автосүйреу немесе моторлы планерге лайықты жағдайда өздігінен ұшыру) бекітеді. АҚШ-та моторлы планерлер планерлер ретінде жіктеледі және оларды планер ұшқышы ұшақ басқаруға қажетті медициналық куәліксіз пайдалана алады. АҚШ-та моторлы планер екі адамға дейін, ең көп салмағы 850 кг дейін және салмақтың қанаттың ауданына шаққандағы қатынасы 3 кг/м² дейін сертификатталуы мүмкін. Еуропалық JAA/EASA ережелерінде де осыған ұқсас талаптар бар, ең көп салмағы 750 кг. Канадада планерлік ұшқыш лицензиясы ұшқыштарға қозғалтқышы жоқ планерлерді басқаруға мүмкіндік береді. Өздігінен ұшып шығатын моторлы планерлерге (оның ішінде моторлы планерлерге және қайта тартылатын қозғалтқыштары немесе винттері бар планерлерге), сондай-ақ тұрақты моторлы планерлерге ұшуға рұқсат немесе лицензия қажет. Инструктор нұсқау беруі және ұшқыштың жол журналына қол қойып, жолаушыларды тасымалдауға рұқсат беруі тиіс.