Кеңес Одағында саяси мақсатта психиатрияның қолданылуы

Кіріспе

Кеңес Одағында психиатрияны саяси мақсаттарда қолдану

Кеңес Одағында психиатрия саяси оппозицияны немесе наразылықты психиатриялық проблема деп қарауға негізделген жүйелі түрде саяси мақсатта қолданылды. Бұл "психопатологиялық механизмдер" деп аталды. Бас хатшы Леонид Брежнев басшылығының кезінде психиатрия ресми идеологияға қарсы пікір білдірген саяси қарсыластарды ("диссиденттерді") қоғамнан шеттету және бейсыздандыру үшін пайдаланылды. Мысалы, "философиялық улану" термині елдің коммунистік басшыларымен келіспеген және Карл Маркс, Фридрих Энгельс және Владимир Ленин сияқты марксизм-ленинизмнің негізін қалаушыларының еңбектерін сынаған адамдарға қойылған психикалық аурулардың диагнозында кеңінен қолданылды. Сталин дәуіріндегі Қылмыстық кодекстің 58-бабының 10-тармағы "Кеңеске қарсы агитация" 1958 жылғы РСФСР Қылмыстық кодексінде "Кеңеске қарсы агитация және насихаттау" деген 70-бап ретінде сақталды. 1967 жылы РСФСР Қылмыстық кодексіне "Советтік саяси және әлеуметтік жүйенің абыройын жоққа шығаратын, жалған екені белгілі жалған ақпарат тарату" деген 190-1 бап қосылды. Бұл заңдар академик Андрей Снежневский жасаған психикалық ауруларды диагностикалау жүйесімен бірге жиі қолданылды. Олар стандартты емес сенімдерді қылмыстық құқық бұзушылық деп анықтауға және одан кейін психиатриялық диагноз қоюға мүмкіндік беретін құрылымды құрды.

Диагнозды қолдану

Кейбір адамдардың "советке қарсы" саяси мінез-құлқы – билікке ашық қарсылық білдіру, реформа талаптарымен демонстрациялар ұйымдастыру және сынап жазатын кітаптар жазу – бір мезгілде қылмыстық әрекет (мысалы, 70-ші немесе 190-шы баптарды бұзу), психикалық аурудың көрінісі (мысалы, "реформизмге құмарлық") және дайын диагноз қоюға негіз ретінде қарастырылды (мысалы, "ауырушаң шизофрения"). Диагностикалық санатының шегінде, пессимизм, нашар әлеуметтік бейімделу және билікпен келіспеушілік белгілерінің өзі "ауырушаң шизофрения" диагнозын қою үшін жеткілікті болды. Кейбір адамдардың психиатриялық стационарға жатқызылуына олардың елден кету әрекеттері, тыйым салынған құжаттар мен кітаптарды тарату немесе иелену, азаматтық құқықтарды қорғау мақсатындағы наразылықтар мен демонстрацияларға қатысу, сондай-ақ тыйым салынған діни қызметпен айналысу себеп болды. Мемлекеттік атеизм доктринасына сәйкес, түрмедегілердің діни сенімдері, тіпті бұрынғы атеист болған, бірақ кейін дінге келген білімді адамдардың сенімдері де емдеуді қажет ететін психикалық ауру түрі деп есептелді. КГБ қарсылық білдіргендерді жиі психиатрларға диагноз қою үшін жіберіп отырды, наразылықты дені сау емес сананың өнімі ретінде көрсету және қоғамдық сот процестерінен туындаған ұяттан қалпы тастау үшін. Кеңес Одағы тарағаннан кейін қолжеткізілген құпия мемлекеттік құжаттар биліктің саналы түрде психиатрияны наразылықты басу құралы ретінде қолданғанын растайды. "Психиатриялық көмек туралы" посткеңестік Ресей Федерациясы заңына қосымшада, Кеңес психиатриялық медициналық мекемелерінде міндетті түрде емделген адамдар белгіленген тәртіппен оңалтуға құқылы және өтемақы талап ете алатыны айтылған. Ресей Федерациясы 1991 жылға дейін психиатрияның саяси мақсаттарда қолданылғанын мойындады және "саяси психиатрияның" құрбандарына жауапкершілік алды. Бірақ Кеңес Одағы құлағаннан бері Ресейде психиатрияны саяси тұрғыда зәбірлеу тоқтаған жоқ, және адам құқықтарын қорғаушылар заңды азаматтық және саяси қызметтері үшін психиатриялық диагноз қою қаупіне тап болуы мүмкін.

The "anti Soviet" political behavior of some individuals – being outspoken in their opposition to the authorities, demonstrating for reform, and writing critical books – were defined simultaneously as criminal acts (e. g., a violation of Articles 70 or 190–1), symptoms of mental illness (e. g., "delusion of reformism"), and susceptible to a ready made diagnosis (e. g., "sluggish schizophrenia"). Within the boundaries of the diagnostic category, the symptoms of pessimism, poor social adaptation and conflict with authorities were themselves sufficient for a formal diagnosis of "sluggish schizophrenia". The psychiatric incarceration of certain individuals was prompted by their attempts to emigrate, to distribute or possess prohibited documents or books, to participate in civil rights protests and demonstrations, and become involved in forbidden religious activities. In accordance with the doctrine of state atheism, the religious beliefs of prisoners, including those of well educated former atheists who had become adherents of a religious faith, was considered to be a form of mental illness that required treatment. The KGB routinely sent dissenters to psychiatrists for diagnosis, in order to discredit dissidence as the product of unhealthy minds and to avoid the embarrassment caused by public trials. Highly classified government documents that became available after the dissolution of the Soviet Union confirm that the authorities consciously used psychiatry as a tool to suppress dissent. According to the "Commentary" to the post Soviet Russian Federation Law on Psychiatric Care, individuals forced to undergo treatment in Soviet psychiatric medical institutions were entitled to rehabilitation in accordance with the established procedure and could claim compensation. The Russian Federation acknowledged that before 1991 psychiatry had been used for political purposes and took responsibility for the victims of "political psychiatry." The political abuse of psychiatry in Russia has continued, nevertheless, since the fall of the Soviet Union, and human rights activists may still face the threat of a psychiatric diagnosis for their legitimate civic and political activities.

Анықтамалар

Психиатрияны саяси мақсатта пайдалану – қоғамдағы белгілі бір топтар мен жеке адамдардың негізгі адам құқықтарын шектеу үшін психиатриялық диагноз қою, ұстап алу және емдеуді теріс пайдалану. Бұл психикалық денсаулық емес, саяси көзқарастарына байланысты азаматтарды психиатриялық мекемелерге қамауға алуды және жіберуді білдіреді. Көптеген авторлар, соның ішінде психиатрлар, осы құбылысты «советтік саяси психиатриясы» немесе «жазалау психиатриясы» деп атайды. Александр Подрабонек өзінің «Жазалау медицинасы» (1979) кітабында «жазалау психиатриясымен» байланысты «жазалау медицинасы» терминін «заңмен жазалана алмайтын диссиденттермен күресу құралы» деп түсіндірді. Жазалау психиатриясы жеке пән немесе психиатриялық мамандық емес, тоталитарлық елдердегі қолданбалы ғылымдардың ішінде туындайтын төтенше жағдай. Мұндай жағдайда мамандық иелері биліктің талаптарына бағынуға мәжбүр сезінеді. Ақыл-есі дұрыс адамдарды психиатриялық тұтқынға алу – аса қатыгез репрессия түрі саналады, ал советтік жазалау психиатриясы заңды және заңсыз репрессияның маңызды құралы болды. Владимир Буковский мен Семен Глузманның «Диссиденттерге арналған психиатрия нұсқаулығы» атты бірлескен еңбегінде айтылғандай, «советтік психиатрияны жазалау құралы ретінде пайдалану, наразылықты психиатриялық проблема деп санауға негізделген».

Жәбірлеуге деген бейімділік

Психикалық ауру диагнозы мемлекетке адамдарды өз еркіне қарсы ұстауға және тұтқынның мүддесі үшін де, қоғамның жалпы мүддесі үшін де емдеуге талап қоюға лицензия бере алады. Сонымен қатар, психиатриялық диагноз қоюдың өзі де қысымшылық ретінде қарастырылуы мүмкін. Біртұтас мемлекетте психиатрияны кінәлі немесе кінәсіз екендігін анықтау үшін қалыпты заңдық процедураларды айналып өту үшін және осындай саяси сот процестеріне байланысты жиреншіксіз саяси қамауға алуға рұқсат ету үшін пайдалануға болады. 1960 жылдардан 1986 жылға дейінгі кезеңде психиатрияны саяси мақсаттарда пайдалану Кеңес Одағында жүйелі түрде, ал Румыния, Венгрия, Чехословакия және Югославия сияқты Шығыс Еуропа елдерінде эпизодтық түрде орын алғаны хабарланды. Шығыс Еуропа мен бұрынғы КСРО-дағы саяси диссиденттерді психиатриялық ауруханаларға қамау практикасы осы мемлекеттердегі психиатриялық практиканың сенімділігіне нұқсан келтірді және халықаралық қауымдастықтың қатаң айыптауын тудырды. Психиатрлар әлемнің әртүрлі мемлекеттерінде адам құқықтарын бұзуға қатысқан, өйткені психикалық аурудың анықтамасы саяси наразылықты қамтуға дейін кеңейтілді. Ғалымдар ұзақ уақыттан бері дәлелдеп келе жатқандай, мемлекеттік және медициналық мекемелер кейде саяси дүрбелең мен тұрақсыздық кезеңдерінде билікке қауіп төндіретін жағдайларды психикалық аурудың бір түрі ретінде жіктеген. Көптеген елдерде саяси тұтқындар әлі де кейде психиатриялық мекемелерде ұсталып, зорлық-зомбылыққа ұшырауда. Кеңес Одағында диссиденттерді көбінесе психиатриялық бөлімдерде ұстайтын, олар "психушка" деп белгілі болды. "Психушка" – "психиатриялық аурухана" деген сөздің орыс тіліндегі ирониялық кішітетімі. Алғашқы "психушкалардың" бірі – Қазан қаласындағы Психиатриялық түрме ауруханасы. 1939 жылы ол Лаврентий Берияның бұйрығымен НКВД (құпия полиция және КГБ-ның алдағысы) бақылауына берілді. Вальтер Райх сияқты халықаралық адам құқықтарын қорғаушылар кеңес психиатрларының "психушка" ауруханаларында саяси қарсыластарға шизофрения диагнозын қалай қойғанын ұзақ уақыттан бері жазбаға алды. Батыс ғалымдары кеңес психиатриясының саяси қарсыластарды әлеуметтік бақылауға қатысқан аспектісін осы деңгейде мұқият зерттеген жоқ.

The diagnosis of mental disease can give the state license to detain persons against their will and insist upon therapy both in the interest of the detainee and in the broader interests of society. In addition, receiving a psychiatric diagnosis can itself be regarded as oppressive. In a monolithic state, psychiatry can be used to bypass standard legal procedures for establishing guilt or innocence and allow political incarceration without the ordinary odium attaching to such political trials. In the period from the 1960s to 1986, the abuse of psychiatry for political purposes was reported to have been systematic in the Soviet Union and episodic in other Eastern European countries such as Romania, Hungary, Czechoslovakia, and Yugoslavia. The practice of incarceration of political dissidents in mental hospitals in Eastern Europe and the former USSR damaged the credibility of psychiatric practice in these states and entailed strong condemnation from the international community. Psychiatrists have been involved in human rights abuses in states across the world when the definitions of mental disease were expanded to include political disobedience. As scholars have long argued, governmental and medical institutions have at times classified threats to authority during periods of political disturbance and instability as a form of mental disease. In many countries, political prisoners are still sometimes confined and abused in mental institutions. In the Soviet Union, dissidents were often confined in psychiatric wards commonly called psikhushkas. Psikhushka is the Russian ironic diminutive for "psychiatric hospital". One of the first penal psikhushkas was the Psychiatric Prison Hospital in the city of Kazan. In 1939, it was transferred to the control of the NKVD (the secret police and precursor of the KGB) on the orders of Lavrentiy Beria, the head of the NKVD. International human rights defenders such as Walter Reich have long recorded the methods by which Soviet psychiatrists in Psikhushka hospitals diagnosed schizophrenia in political dissenters. Western scholars examined no aspect of Soviet psychiatry as thoroughly as its involvement in the social control of political dissenters.

Сталин, Хрущев және Брежнев тұсында

1948 жылы Кеңес Одағының құпия қызметі медицинаның осы саласына қызығушылық танытты. Кеңес құпия полициясына жауапты тұлғалардың бірі, соғыс алдындағы Бас прокурор және Мемлекеттік прокурор, Сыртқы істер министрінің орынбасары Андрей Вышинский психиатрияны қуғын-сүргін құралы ретінде қолдануға бірінші болып бұйрық берді. Орыс психиатры Пётр Ганнушкин таптық қоғамда, әсіресе, ең қатал таптық күрес кезінде психиатрияның репрессивті болмауы мүмкін емес деп сенді. Иосиф Сталиннің режимі аяқталар тұсында психиатрияны саяси тұрғыдан зәбірлеу жүйесі қалыптасты. Александр Эткиндтің сөзіне сәйкес, жазалау психиатриясы – Сталин дәуірінен қалған жай ғана мұра емес. ГУЛАГ, яғни Түзету-еңбек лагерлерінің Бас басқармасы, саяси қуғын-сүргін үшін тиімді құрал болды. Оны ауыстыратын, бірақ қымбатқа түсетін психиатриялық альтернативті әзірлеудің қажеттілігі тумады. Психиатрияны теріс пайдалану – кейінгі Кеңес дәуірінің табиғи нәтижесі болды. 1970 жылдардың ортасынан 1990 жылдарға дейін КСРО психикалық денсаулық сақтау жүйесі қоғамдағы екіұстамалыққа сай келіп, көбінесе уақыт-уақыт туындайтын қайшылықтарға қарамастан, бірін-бірімен тыныш өмір сүрген екі бөлек жүйеден тұрды: бірінші жүйе – жазалау психиатриясы. Ол тікелей билік органдары мен үстемдерге қызмет етті және Владимир Сербский есімімен аталатын Мәскеу сот-психиатрия институты басқарды; екінші жүйе – элиталық, психотерапиялық бағытталған клиникалардан құралды. Оны Владимир Бехтеревтің құрметіне аталған Ленинград психоневрологиялық институты басқарды. Облыстардағы жүздеген ауруханалар екі жүйенің де элементтерін біріктірді. Егер адам психикалық ауруға шалдықса, оны психиатриялық ауруханаға жатқызып, өмірінің соңына дейін ұстап отырды. Егер оның психикалық денсаулығы күмәнді болса, бірақ үнемі ауырмаса, оның өзі және оның сипаттамасы [жұмыс берушілердің, партияның және басқа Кеңес мекемелерінің анықтамалары] еңбек лагеріне немесе атуға жіберілді. Социалистік заңдылық туралы айтыла бастағанда, мұндай адамдарды соттауға шешім қабылданды. Бірақ көп ұзамай, антисоветтік сөздер айтқан адамдарды соттау режимі нашарлататыны белгілі болды. Сондықтан мұндай адамдар енді сотқа жіберілмей, психиатриялық сараптамадан өтіп, ақыл-есі дұрыс емес деп танылды.

As early as 1948, the Soviet secret service took an interest in this area of medicine. One of those with overall responsibility for the Soviet secret police, pre war Procurator General and State Prosecutor, the deputy Minister of Foreign Affairs Andrey Vyshinsky, was the first to order the use of psychiatry as a tool of repression. Russian psychiatrist Pyotr Gannushkin believed that in a class society, especially during the most severe class struggle, psychiatry was incapable of not being repressive. A system of political abuse of psychiatry was developed at the end of Joseph Stalin's regime. Punitive psychiatry was not simply an inheritance from the Stalin era, however, according to Alexander Etkind. The Gulag, or Chief Administration for Corrective Labor Camps, was an effective instrument of political repression. There was no compelling requirement to develop an alternative and more expensive psychiatric substitute. The abuse of psychiatry was a natural product of the later Soviet era. From the mid 1970s to the 1990s, the structure of the USSR mental health service conformed to the double standard in society, being represented by two distinct systems which co existed peacefully for the most part, despite periodic conflicts between them:
system one was that of punitive psychiatry. It directly served the authorities and those in power, and was headed by the Moscow Institute for Forensic Psychiatry named in honour of Vladimir Serbsky;
system two was made up of elite, psychotherapeutically oriented clinics. It was headed by the Leningrad Psychoneurological Institute named in memory of Vladimir Bekhterev. The hundreds of hospitals in the provinces combined elements of both systems. If someone was mentally ill then, they were sent to psychiatric hospitals and confined there until they died. If their mental health was uncertain but they were not constantly unwell, they and their kharakteristika [testimonial from employers, the Party and other Soviet institutions] were sent to a labour camp or to be shot. When allusions to socialist legality started to be made, it was decided to prosecute such people. Soon it became apparent that putting people who gave anti Soviet speeches on trial only made matters worse for the regime. Such individuals were no longer tried in court. Instead they were given a psychiatric examination and declared insane.

Бірлескен сессия, 1951 жылдың қазаны

1950 жылдары Кеңес Одағының психиатрлары ГУЛАГ мемлекетінің медициналық құралына айналды. Кеңес Одағындағы психиатриядағы кейінірек орын алған зұлматтардың алғышарты ретінде КСРО Медицина ғылымдары академиясының және Бүкілодақтық неврологиялық және психиатриялық қауымдастығының Басқармасының "Бірлескен отырысы" 1951 жылдың 10-15 қазанында өтті. Отырыс, ресми түрде, ұлы орыс физиологы Иван Павловқа арналған деп айтылды және сол кездегі КСРО-ның бірнеше жетекші нейробиологтары мен психиатрлары (олардың ішінде Груния Сухарева, Василий Гиляровский, Раиса Голант, Александр Шмарян және Михаил Гуревич) "Павловтыққа қарсы, марксистікке қарсы, идеалистік [және] реакциялық" ғылымды жүргізуде кінәлі деп танылды, бұл Кеңес психиатриясына зиян келтірді. Бірлескен отырыс барысында осы көрнекті психиатрлар, қорқыныштан туған сезіммен, ғылыми ұстанымдарының дұрыс емес екенін ашық мойындауға және "Павловтық" ілімдерге сәйкес келуге мәжбүр болды. Бірақ бұл ашық мойынсұну жеткіліксіз болды. Отырыстың саяси баяндамасының жетекші авторы Андрей Снежневский қорытынды сөзінде айыпталушы психиатрлар "өздерін қарусыздаған жоқ және бұрынғы Павловқа қарсы ұстанымдарында қалып отыр", осылайша "советтік психиатриялық зерттеулер мен практикасына ауыр зиян келтірді" деп мәлімдеді. КСРО Медицина ғылымдары академиясының вице-президенті оларды "американдық жалған ғылымның лас көзіне табынумен" айыптады. Бұл айыптауларды Бірлескен отырыста білдіргендер – Ирина Стрельчук, Василий Банщиков, Олег Кербиков және Снежневский – мансапқорлықтарымен және өз лауазымдары үшін қорқыныштарымен ерекшеленді. Көп ұзамай олардың көпшілігі жоғары лауазымдарға тағайындалды. Бірлескен отырыс Пётр Анохин, Алексей Сперянский, Лина Стерн, Иван Бериташвили және Леон Орбели сияқты бірнеше жетекші советтік ғалым-нейробиологтарға да теріс әсер етті. Олар "Павловқа қарсы", "материализмге қарсы" және "реакциялық" деп танылды, содан кейін қызметтерінен босатылды. Зертханаларынан айырылғаннан басқа, олардың кейбіреулері түрмеде азапқа ұшырады. Осылайша, қызметкерлердің жоғалуы салдарынан нейрофизиология және нейробиологияның Мәскеу, Ленинград, Украина, Грузия және Армения мектептері бір кезде зардап шекті. Бірлескен отырыс неврология және психиатрия саласындағы өнімді зерттеулерді келер жылдарға созылған қиындыққа толы кезеңге ұшыратты. Жалған ғылым билікке ие болды. Бұрынғы КСРО Ғылым академиясы мен КСРО Медицина ғылымдары академиясының (1950 жылдың 28 маусымы – 4 шілдесі) және 1951 жылдың 10-15 қазанындағы Медицина ғылымдары академиясы Президиумының және Бүкілодақтық нейропатологтар мен психиатрлар қоғамының Басқармасының Бірлескен отырысынан кейін Снежневский мектебіне жетекші рөл берілді. 1950 жылғы Снежневскийдің Павловтық мектебіне психиатрияда монополия беру туралы шешімі саяси психиатрияның қалыптасуының маңызды факторы болды. Снежневскийдің ынталандыруымен советтік дәрігерлер "шизофренияның Павловтық теориясын" жасады және осы диагностикалық санатты саяси диссиденттерге жиірек қолдана бастады.

In the 1950s, the psychiatrists of the Soviet Union turned themselves into the medical arm of the Gulag State. A precursor of later abuses in psychiatry in the Soviet Union, the "Joint Session" of the USSR Academy of Medical Sciences and the Board of the All Union Neurological and Psychiatric Association took place from 10 to 15 October 1951. The event was dedicated, supposedly, to the great Russian physiologist Ivan Pavlov, and alleged that several of the USSR's leading neuroscientists and psychiatrists of the time (among them Grunya Sukhareva, Vasily Gilyarovsky, Raisa Golant, Aleksandr Shmaryan, and Mikhail Gurevich) were guilty of practicing "anti Pavlovian, anti Marxist, idealistic [and] reactionary" science, and this was damaging to Soviet psychiatry. During the Joint Session, these eminent psychiatrists, motivated by fear, had to publicly admit that their scientific positions were erroneous and they also had to promise to conform to "Pavlovian" doctrines. These public declarations of obedience proved insufficient. In the closing speech, Andrei Snezhnevsky, the lead author of the Session's policy report, stated that the accused psychiatrists "have not disarmed themselves and continue to remain in the old anti Pavlovian positions", thereby causing "grave damage to the Soviet psychiatric research and practice". The vice president of the USSR Academy of Medical Sciences accused them of "diligently worshipping the dirty source of American pseudo science". Those who articulated these accusations at the Joint Session – among them Irina Strelchuk, Vasily Banshchikov, Oleg Kerbikov, and Snezhnevsky – were distinguished by their careerist ambition and fear for their own positions. Not surprisingly, many of them were promoted and appointed to leadership posts shortly after the session. The Joint Session also had a negative impact on several leading Soviet academic neuroscientists, such as Pyotr Anokhin, Aleksey Speransky, Lina Stern, Ivan Beritashvili, and Leon Orbeli. They were labeled as anti Pavlovians, anti materialists and reactionaries and subsequently they were dismissed from their positions. In addition to losing their laboratories some of these scientists were subjected to torture in prison. The Moscow, Leningrad, Ukrainian, Georgian, and Armenian schools of neuroscience and neurophysiology were damaged for a period due to this loss of personnel. The Joint Session ravaged productive research in neurosciences and psychiatry for years to come. Pseudo science took control. Following a previous joint session of the USSR Academy of Sciences and the USSR Academy of Medical Sciences (28 June–4 July 1950) and the 10 15 October 1951 joint session of the Presidium of the Academy of Medical Sciences and the Board of the All Union Society of Neuropathologists and Psychiatrists, Snezhnevky's school was given the leading role. The 1950 decision to give monopoly over psychiatry to the Pavlovian school of Snezhnevsky was one of the crucial factors in the rise of political psychiatry. The Soviet doctors, under the incentive of Snezhnevsky, devised a "Pavlovian theory of schizophrenia" and increasingly applied this diagnostic category to political dissidents.

"Ақырын шизофрения"

Психиатриялық диагноздар, мысалы, КСРО-дағы саяси диссиденттерде "ауыспалы шизофрения" диагнозы саяси мақсаттар үшін қолданылды. Диссиденттерге "ауыспалы шизофрения" диагнозы ең көп қойылды. Ауыспалы шизофрения, жаңа диагностикалық санаттардың бірі ретінде, диссиденттерді ықпалсыздандыруды жеңілдету үшін жасалды және психиатрлардың өзіне-өзі алдануының түбірі болды, себебі дәрігерлер саяси жүйе атынан қысым құралы ретінде әрекет еткенде олардың ар-ождандарына көңіл бөлді. Глобалды психиатрия бастамасының бас директоры Роберт ван Вореннің айтуынша, КСРО-да психиатрияны саяси тұрғыдан зәбірлеу кеңес үкіметіне қарсы шыққан адамдардың психикалық ауруға шалдыққандығы туралы түсініктерден туындады, себебі әлемдегі ең жақсы деп саналатын әлеуметтік-саяси жүйеге қарсы шығудың басқа логикалық себебі болмады. "Ауыспалы шизофрения" диагнозы, Мәскеу психиатрия мектебі және әсіресе оның басшысы Снежневский ұзақ уақыт бойы қалыптастырған түсінік, осы мінез-құлықты түсіндіру үшін өте ыңғайлы ая болды. Ғалымдардың пікірінше, осы диагностикалық түсінікті әзірлеуде басты рөл атқарған психиатрлар Коммунистік партия мен КГБ-ның нұсқауларын орындады және оның саяси мақсаттарға қолданылатынын жақсы білді. Дегенмен, көптеген кеңестік психиатрлар үшін "ауыспалы шизофрения" режимді сынағандардың мінез-құлығына қатысты логикалық түсінік болып көрінді, олар өздерінің қарсылығына қарамастан, өздерінің бақытын, отбасын және мансабын қауіпке тігуге дайын болды, реформалық сенім немесе идеал үшін, ол қалыптасқан әлеуметтік және саяси нормадан айқын түрде ерекшеленді. Кеңес психиатриясының ең көрнекті теоретигі және КСРО Медицина ғылымдары академиясының Психиатрия институтының директоры Снежневский психикалық бұзылыстардың жаңа классификациясын әзірледі, ол диагностикалық критерийлердің бастапқы жиынтығын ұсынды. Ауыспалы шизофренияның мұқият жасалған сипаттамасы психоздық симптомдардың диагноз қою үшін маңызды емес екенін, бірақ психопатия, гипохондрия, жеке тұлғаны жою немесе алаңдаушылық симптомдары оның негізгі бөлігі екенін анықтады. "Теріс осінің" бөлігі ретінде аталған симптомдарға пессимизм, нашар әлеуметтік бейімделу және билікпен қақтығыстар кірді және олар "кемдеген шизофренияның аз белгілері бар" деген ресми диагнозды қою үшін жеткілікті болды. Снежневскийдің айтуынша, ауыспалы шизофрениясы бар науқастар ақыл-есі дұрыс сияқты көріне алады, бірақ клиникалық тұрғыдан маңызды болмыстағы өзгерістерді көрсете алады, олар тәжірибелі емес көзге байқалмайды. Осылайша психикалық аурулары жоқ пациенттер немесе тіпті психикалық аурулары жоқ адамдар ауыспалы шизофрения диагнозымен таңбалауға болады. Параноямен бірге, ауыспалы шизофрения да, басқа пікір білдірушілерді психиатриялық түрмеге қамау үшін жиі қолданылатын диагноз болды. Снежневский мен оның әріптестерінің теорияларына сәйкес шизофрения бұрын қаралғаннан әлдеқайда кең таралған деп саналды, өйткені ауру салыстырмалы түрде жеңіл симптомтармен көрініс табады және кейін ғана өршіп кетуі мүмкін. Нәтижесінде, 1973 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының шизофрения туралы пилоттық зерттеуінде хабарланғандай, шизофрения басқа елдердің қалаларына қарағанда Мәскеуде жиі диагноз қойылды. Әлемдегі шизофренияның ең көп таралған қаласы - Мәскеу. Әсіресе, бұл ауқымды ауыспалы шизофрения кеңейтті, өйткені Снежневский мен оның әріптестерінің айтуынша, бұл диагноз қойылған науқастар әлеуметтік тұрғыда қалыпты жұмыс істей алады. Олардың симптомдары невроздың немесе параноикалық сипаттың белгілері болуы мүмкін. Параноидты симптомдары бар науқастар өздерінің жағдайына қатысты кейбір түсініктерді сақтады, бірақ өздерінің маңыздылығын асыра бағалады және қоғамды реформалау туралы ұлы идеяларды білдіре алды. Осылайша, ауыспалы шизофренияның "жалған ойларды түзету", "сабырлық" және "ақиқат үшін күрес" сияқты белгілері болуы мүмкін. Виктор Стяжкин хабарлағандай, Снежневский пациенттің "адамдық білімнің жаңа принциптерін жасауы, адам бақытының академиясын құруы және адамзат игілігі үшін көптеген басқа жобалар жасауы" кез келген жағдайда реформалық алдауды диагностикалады. 1960-1970 жылдары қоғамды реформалау және шындық үшін күрес туралы идеяларды қамтитын теориялар мен діни нанымдар барлық шетелдік жіктелімдерде делюзионды параноидалық бұзылыстарға жатқызылмады, бірақ идеологиялық тұжырымдамалардан бастау алған кеңес психиатриясы, саяси жүйеге сын айту және осы жүйені реформалау туралы ұсыныстарды делюзионды құрылымға жатқызды. Ауыспалы шизофрения және реформалық алдаумен параноикалық күйлердің тұжырымдамасының диагностикалық тәсілдері тек КСРО және бірнеше Шығыс Еуропа елдерінде қолданылды. КГБ-ның жасырын бұйрығымен, мыңдаған әлеуметтік және саяси реформаторлар – кеңестік "диссиденттер" – Снежневский және психиатрияның "Мәскеу мектебі" жасаған "ауыспалы шизофрения" диагнозымен таңбаланғаннан кейін психиатриялық ауруханаларға қамалды. Американдық психиатр Алан А. Стоун, Батыстың кеңес психиатриясына сын-ескертпесі Снежневскийдің өзіне бағытталғанын айтты, себебі ол кеңес шизофрениясының "ауыспалы типтегі" көрінісіне жауапты болды, оның ішінде басқа симптомдар бар "реформаторлық". Осы диагностикалық схеманы диссиденттерге оңай қолдануға болады. Снежневский КСРО-да психиатриялық зәбірлеудің үлгісі ретінде ұзақ уақыт бойы сыналып келді. Басты сыншылар Снежневский кеңес үлгісіндегі шизофренияны және осы диагнозды саяси қарсылықты психикалық ауруға айналдыру үшін жасады деп айтты. Ол саяси мақсаттар үшін қолданылуы мүмкін диагноз жүйесін cynically әзірлегені үшін айыпталды, және ол өзі диагноз қойды немесе бірқатар танымал диссиденттік істерге қатысты, және ондаған істерде психикалық денсаулығы сақталған диссиденттердің заңсыз еместігі туралы комиссия шешіміне жеке қол қойды, оның ішінде Владимир Буковский, Наталья Горбаневская, Леонид Плющ, Микола Плахотнюк және Петр Григореңко.

Psychiatric diagnoses such as the diagnosis of "sluggish schizophrenia" in political dissidents in the USSR were used for political purposes. It was the diagnosis of "sluggish schizophrenia" that was most prominently used in cases of dissidents. Sluggish schizophrenia as one of the new diagnostic categories was created to facilitate the stifling of dissidents and was a root of self deception among psychiatrists to placate their consciences when the doctors acted as a tool of oppression in the name of a political system. According to the Global Initiative on Psychiatry chief executive Robert van Voren, the political abuse of psychiatry in the USSR arose from the conception that people who opposed the Soviet regime were mentally sick since there was no other logical rationale why one would oppose the sociopolitical system considered the best in the world. The diagnosis "sluggish schizophrenia", a longstanding concept further developed by the Moscow School of Psychiatry and particularly by its chief Snezhnevsky, furnished a very handy framework for explaining this behavior. The weight of scholarly opinion holds that the psychiatrists who played the primary role in the development of this diagnostic concept were following directives from the Communist Party and the Soviet secret service, or KGB, and were well aware of the political uses to which it would be put. Nevertheless, for many Soviet psychiatrists "sluggish schizophrenia" appeared to be a logical explanation to apply to the behavior of critics of the regime who, in their opposition, seemed willing to jeopardize their happiness, family, and career for a reformist conviction or ideal that was so apparently divergent from the prevailing social and political orthodoxy. Snezhnevsky, the most prominent theorist of Soviet psychiatry and director of the Institute of Psychiatry of the USSR Academy of Medical Sciences, developed a novel classification of mental disorders postulating an original set of diagnostic criteria. A carefully crafted description of sluggish schizophrenia established that psychotic symptoms were non essential for the diagnosis, but symptoms of psychopathy, hypochondria, depersonalization or anxiety were central to it. Symptoms referred to as part of the "negative axis" included pessimism, poor social adaptation, and conflict with authorities, and were themselves sufficient for a formal diagnosis of "sluggish schizophrenia with scanty symptoms". According to Snezhnevsky, patients with sluggish schizophrenia could present as quasi sane yet manifest minimal but clinically relevant personality changes which could remain unnoticed to the untrained eye. Thereby patients with non psychotic mental disorders, or even persons who were not mentally sick, could be easily labelled with the diagnosis of sluggish schizophrenia. Along with paranoia, sluggish schizophrenia was the diagnosis most frequently used for the psychiatric incarceration of dissenters. As per the theories of Snezhnevsky and his colleagues, schizophrenia was held to be much more prevalent than previously considered, for the illness might present with comparatively slight symptoms, and might only progress afterwards. As a consequence, schizophrenia was diagnosed much more often in Moscow than in cities of other countries, as the World Health Organization Pilot Study on Schizophrenia reported in 1973. The city with the highest prevalence of schizophrenia in the world was Moscow. In particular, the scope was widened by sluggish schizophrenia because according to Snezhnevsky and his colleagues, patients with this diagnosis were capable of functioning almost normally in the social sense. Their symptoms could be like those of a neurosis or could assume a paranoid character. The patients with paranoid symptoms retained some insight into their condition but overestimated their own significance and could manifest grandiose ideas of reforming society. Thereby, sluggish schizophrenia could have such symptoms as "reform delusions", "perseverance", and "struggle for the truth". As Viktor Styazhkin reported, Snezhnevsky diagnosed a reformation delusion for every case when a patient "develops a new principle of human knowledge, drafts an academy of human happiness, and many other projects for the benefit of mankind". In the 1960s and 1970s, theories, which contained ideas about reforming society and struggling for truth, and religious convictions were not referred to delusional paranoid disorders in practically all foreign classifications, but Soviet psychiatry, proceeding from ideological conceptions, referred critique of the political system and proposals to reform this system to the delusional construct. Diagnostic approaches of conception of sluggish schizophrenia and paranoiac states with delusion of reformism were used only in the Soviet Union and several Eastern European countries. On the covert orders of the KGB, thousands of social and political reformers—Soviet "dissidents"—were incarcerated in mental hospitals after being labelled with diagnoses of "sluggish schizophrenia", a disease fabricated by Snezhnevsky and "Moscow school" of psychiatry. American psychiatrist Alan A. Stone stated that Western criticism of Soviet psychiatry aimed at Snezhnevsky personally, because he was essentially responsible for the Soviet concept of schizophrenia with a "sluggish type" manifestation by "reformerism" including other symptoms. One can readily apply this diagnostic scheme to dissenters. Snezhnevsky was long attacked in the West as an exemplar of psychiatric abuse in the USSR. The leading critics implied that Snezhnevsky had designed the Soviet model of schizophrenia and this diagnosis to make political dissent into a mental disease. He was charged with cynically developing a system of diagnosis which could be bent for political purposes, and he himself diagnosed or was involved in a series of famous dissident cases, and, in dozens of cases, he personally signed a commission decision on legal insanity of mentally healthy dissidents including Vladimir Bukovsky, Natalya Gorbanevskaya, Leonid Plyushch, Mikola Plakhotnyuk, and Pyotr Grigorenko.

Хрущевтен Андроповқа дейін

Саяси қарсыластарды психикалық науқас деп жариялау және наразылық білдірушілерді психиатриялық ауруханаларға қамау кампаниясы 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басында басталды. Владимир Буковский психиатрияның саяси мақсатта қолданылуының пайда болуына қатысты пікір білдіргендей, Никита Хрущев социалистік қоғамдағы адамдардың антисоциалистік санаға ие болуы мүмкін емес деп санады. Егер наразылықтың себебі әлемдік империализмнің ықпалы немесе өткеннің салдары ретінде түсіндірілмейтін болса, онда ол өзінен-өзі психикалық аурудың көрінісі болып есептелді. 1959 жылғы 24 мамырда «Правда» газетінде жарияланған сөйлеген сөзінде Хрущев былай деді:

Қазіргі қолжетімді мәліметтер психиатрияны саяси тұрғыдан қолдану жүйесінің КГБ-мен КСРО-ны қанаушы элементтерден тазарта түсу үшін мұқият жоспарланғанын көрсетеді. Бірнеше құжаттар мен Украина КГБ-ның Бесінші (диссиденттік) басқармасының бұрынғы генералдың Роберт ван Воренге жолдаған хатында айтылғандай, Юрий Андропов пен оның жақын серіктері психиатрияны жүйелі репрессия құралы ретінде пайдалануды әзірледі. Андропов КГБ төрағасы болып тағайындалған сәттен бастап психиатриялық репрессияның кең ауқымды қолданылуын бақылады. 1967 жылғы 18 мамырда ол КГБ төрағасы болды. 1967 жылғы 3 шілдеде ол КГБ құрамында Кеңес үкіметіне қарсы ішкі саяси оппозициямен күресу үшін Бесінші басқарманы (идеологиялық қарсы барлау) құру туралы ұсыныс жасады. Басқарма шілде айының соңында құрылып, Андрей Сахаров пен Александр Солженицын сияқты барлық совет диссиденттері туралы КГБ-ның ақпараттарын жинады. 1968 жылы КГБ төрағасы Андропов «Дұшпанның идеологиялық диверсиясына қарсы мемлекеттік қауіпсіздік органдарының міндеттері туралы» ведомстволық бұйрық шығарды, онда КГБ-ны диссиденттер мен олардың империалистік қолдаушыларына қарсы күреске шақырды. Оның мақсаты – «барлық түрдегі наразылықты жою» болды және ол капиталистік елдердің адам құқықтары жөніндегі ұстанымдары мен Кеңес Одағын және оның адам құқықтары саясатын сынға алуы – Кеңес мемлекетінің негізін шайқауға бағытталған кең ауқымды империалистік қастандық екенін мәлімдеді. Осыған ұқсас ойлар Андроповтың КОКП Бас хатшысы болған кезде 1983 жылы жарық көрген «Сөздері мен жазбалары» кітабында да кездеседі: [w] қазіргі буржуазиялық сынның бағытын талдағанда [Совет] адам құқықтары саясатына қатысты мынадай қорытындыға келуге болады: бұл сын «бостандық, демократия және адам құқықтары» туралы алаңдаушылықпен жамылғанмен, шын мәнінде Кеңес қоғамының социалистік мәніне бағытталған.

Орындау және құқықтық база

1969 жылғы 29 сәуірде Андропов Кеңес Одағы Коммунистік партиясының Орталық комитетіне «Кеңес үкіметі мен социалистік тәртіпті» қарсыластардан қорғайтын психиатриялық ауруханалар желісін құру туралы толық жоспар ұсынды. Политбюро мүшелерін психикалық аурулардың тудыратын қауіп туралы сендіру үшін Андропов Краснодар облысынан келген мәліметтерді таратты. КСРО Министрлер Кеңесінің құпия қаулысы қабылданды. Андроповтың психатрияны қарсыластарға қарсы күресте пайдалану туралы ұсынысы мақұлданды және іске асырылды. 1929 жылы КСРО-да 70 психиатриялық аурухана және 21 103 төсек болды. 1935 жылы бұл көрсеткіш 102 психиатриялық ауруханаға және 33 772 төсекке дейін өсті, ал 1955 жылы Кеңес Одағында 200 психиатриялық аурухана мен 116 000 төсек болды. Кеңес билігі психиатриялық ауруханаларды қарқынды түрде салды және жүйке және психикалық аурулары бар науқастарға арналған төсек санын арттырды: 1962 және 1974 жылдар аралығында психиатриялық науқастарға арналған төсек саны 222 600-ден 390 000-ға дейін өсті. Психиатриялық төсек санының осындай өсуі 1980 жылға дейін жалғасады деп күтілді. Осы кезеңде кеңес психиатриясының басым бағыты Батыс елдеріндегі пациенттерді стационарлық емес, амбулаториялық жағдайда емдеуге жасалған күшті әрекеттерге қайшы келді. 1969 жылғы 15 мамырда Кеңес үкіметінің қаулысы (№ 345–209) «Психикалық аурулар тарапынан қауіпті мінез-құлықты (әрекеттерді) болдырмау шаралары туралы» жарияланды. Бұл қаулы психиатрлардың жағымсыз адамдарды қамауға алу тәжірибесін бекітті. Кеңес психиатрларына кімді тексеру керектігі айтылды және оларды полицияның көмегімен ұстап алуға немесе ауруханаға келуге итермелеуге болатынына сендірді. Осылайша психиатрлар тергеуші және ұстаушы қызметін бірге атқарды. Дәрігерлер тұтқындауды қажет ететін диагноз қойып, адамды психиатриялық мекемеде белгісіз мерзімге қамауға алу үшін сот шешімі қажет болмады. 1950 жылдардың соңына қарай психиатриялық мекемеге қамау саяси оппозицияның көшбасшыларын жазалаудың ең көп қолданылатын тәсіліне айналды. 1960 және 1970 жылдары диссиденттердің сотталуы және оларды МҚК бақылауындағы Арнайы психиатриялық ауруханаларға «емдеуге» жіберу туралы ақпарат әлемге тарады, ал Сербский институтының басшылары «психиатриялық террор» толқыны туралы мәлімдемелерді жоққа шығарды. Психиатриялық репрессиялардың көп бөлігі 1960 жылдардың соңынан 1980 жылдардың басына дейінгі кезеңде орын алды. КОКП Орталық Комитетінің Бас хатшысы ретінде, 1982 жылдың қарашасынан 1984 жылдың ақпанына дейін Юрий Андропов ішкі наразылыққа төзімділік танытпады және Брежнев дәуіріндегі диссиденттерді психиатриялық ауруханаларға қамау саясатын жалғастырды.

On 29 April 1969, Andropov submitted an elaborate plan to the Central Committee of the Communist Party of the Soviet Union to set up a network of mental hospitals that would defend the "Soviet Government and the socialist order" from dissenters. To persuade his fellow Politburo members of the risk posed by the mentally ill, Andropov circulated a report from the Krasnodar Region. A secret resolution of the USSR Council of Ministers was adopted. Andropov's proposal to use psychiatry for struggle against dissenters was adopted and implemented. In 1929, the USSR had 70 psychiatric hospitals and 21,103 psychiatric beds. By 1935, this had increased to 102 psychiatric hospitals and 33,772 psychiatric beds, and by 1955 there were 200 psychiatric hospitals and 116,000 psychiatric beds in the Soviet Union. The Soviet authorities built psychiatric hospitals at a rapid pace and increased the quantity of beds for patients with nervous and mental illnesses: between 1962 and 1974, the number of beds for psychiatric patients increased from 222,600 to 390,000. Such an expansion in the number of psychiatric beds was expected to continue in the years up to 1980. Throughout this period the dominant trend in Soviet psychiatry ran counter to the vigorous attempts in Western countries to treat as many as possible as out patients rather than in patients. On 15 May 1969, a Soviet Government decree (No. 345–209) was issued "On measures for preventing dangerous behavior (acts) on the part of mentally ill persons." This decree confirmed the practice of having undesirables hauled into detention by psychiatrists. Soviet psychiatrists were told whom they should examine and were assured that they might detain these individuals with the help of the police or entrap them into coming to the hospital. The psychiatrists thereby doubled as interrogators and as arresting officers. Doctors fabricated a diagnosis requiring detention and no court decision was required for subjecting the individual to indefinite confinement in a psychiatric institution. By the end of the 1950s, confinement to a psychiatric institution had become the most commonly used method of punishing leaders of the political opposition. In the 1960s and 1970s, the trials of dissenters and their referral for "treatment" to the Special Psychiatric Hospitals under MVD control and oversight came out into the open, and the world learned of a wave of "psychiatric terror" which was flatly denied by those in charge of the Serbsky Institute. The bulk of psychiatric repression spans the period from the late 1960s to the early 1980s. As CPSU General Secretary, from November 1982 to February 1984, Yury Andropov demonstrated little patience with domestic dissafection and continued the Brezhnev Era policy of confining dissenters in mental hospitals.

Тексеру және ауруханаға жатқызу

Саяси диссиденттерге көбінесе РСФСР Қылмыстық кодексінің 70-бабы (кеңес мемлекетіне қарсы агитация және пропаганда) және 190¹-бабы (кеңес мемлекеті мен әлеуметтік жүйесін жамандаған жалған мәлімдемелер тарату) бойынша айып тағылды. Тергеушілердің психикалық жағдайы бұрмаланған деп санайтын қылмыскерлерді тексеру үшін сот психиатрлары шақырылды. Көп жағдайда диссиденттер Мәскеудегі Сербский орталық сот-психиатриялық ғылыми-зерттеу институтында тексерілді, онда саяси қылмыс жасады деген айыппен сотталған адамдар сот-психиатриялық сараптамадан өтті. Сараптамадан кейін айыпталушылар мен сотталғандар Ресей Федеративтік Кеңестік Социалистік Республикасының Ішкі істер министрлігінің (МВД) бақылауындағы арнайы психиатриялық ауруханаларға міндетті емдеуге жіберілді. Айыпталушының шағымдануға құқығы болмады. Бұл құқық олардың туыстарына немесе басқа мүдделі тұлғаларға берілді, бірақ сараптамаға қатысу үшін психиатрларды ұсынуға рұқсат етілмеді, себебі барлық психиатрлар заң алдында толық тәуелсіз және теңдей сенімді деп есептелді. Диссидент ақын Наум Коржавиннің айтуынша, Даниил Лунтс Төртінші бөлімнің (басқаша айтқанда, Саяси бөлім) басшысы болып келгеннен кейін Сербский институтының атмосферасы бірден өзгерді. Бұрын психиатриялық бөлімдер Гулагқа жіберілмей қалу үшін "пана" ретінде қарастырылған. Енді бұл саясат өзгерді. Георгий Морозов Сербский институтының директоры болып тағайындалғаннан кейін көп ұзамай, 1960 жылдардың басында медициналық емес себептермен ауруханаға жатқызылған диссиденттер туралы алғашқы хабарлар пайда болды. Морозов пен Лунтс көптеген танымал істерге жеке қатысты және саяси мақсаттарда психиатрияны теріс пайдаланғаны үшін танымал болды. Виктор Некипеловтың сөздерімен айтқанда, көптеген тұтқындар Даниил Лунтсты "нацилік концлагерьдегі тұтқындарға адамдық емес тәжірибелер жасаған қылмысты дәрігерлерден жаман емес" деп сипаттады. Жақсы құжатталған тәжірибе – 7 қараша (Қазан революциясы) және 1 мамыр мерекелеріне дейін немесе одан кейін екі-үш аптаға психиатриялық ауруханаларды уақытша түрме ретінде пайдалану, осылайша қоғамдық орындарда наразылық білдіруі немесе басқа да қалыптан тыс мінез-құлық танытуы мүмкін "әлеуметтік қауіпті" адамдарды оқшаулау.

Political dissidents were usually charged under Articles 70 (agitation and propaganda against the Soviet state) and 190 1 (dissemination of false fabrications defaming the Soviet state and social system) of the RSFSR Criminal Code. Forensic psychiatrists were asked to examine offenders whose mental state was considered abnormal by the investigating officers. In almost every case, dissidents were examined at the Serbsky Central Research Institute for Forensic Psychiatry in Moscow, where persons being prosecuted in court for committing political crimes were subjected to a forensic psychiatric expert evaluation. Once certified, the accused and convicted were sent for involuntary treatment to the Special Psychiatric Hospitals controlled by the Ministry of Internal Affairs (MVD) of the Russian Soviet Federative Socialist Republic. The accused had no right of appeal. The right was given to their relatives or other interested persons but they were not allowed to nominate psychiatrists to take part in the evaluation, because all psychiatrists were considered fully independent and equally credible before the law. According to dissident poet Naum Korzhavin, the atmosphere at the Serbsky Institute in Moscow altered almost overnight when Daniil Lunts took over as head of the Fourth Department (otherwise known as the Political Department). Previously, psychiatric departments were regarded as a 'refuge' against being dispatched to the Gulag. Now that policy altered. The first reports of dissenters being hospitalized on non medical grounds date from the early 1960s, not long after Georgy Morozov was appointed director of the Serbsky Institute. Both Morozov and Lunts were personally involved in numerous well known cases and were notorious abusers of psychiatry for political purposes. Most prisoners, in Viktor Nekipelov's words, characterized Daniil Lunts as "no better than the criminal doctors who performed inhuman experiments on the prisoners in Nazi concentration camps." A well documented practice was the use of psychiatric hospitals as temporary prisons during the two or three weeks around the 7 November (October Revolution) Day and May Day celebrations, to isolate "socially dangerous" persons who otherwise might protest in public or manifest other deviant behavior.

Зорлық-зомбылыққа қарсы күрес

1960 жылдары КСРО-да психиатрияны зәбірлеуге қарсы күшті қозғалыс өркендеді. Кеңес Одағында психиатрияны саяси мақсатта қолдану Мексика қаласында (1971), Гавайиде (1977), Венада (1983) және Афинада (1989) өткен Дүниежүзілік Психиатриялық Ассоциацияның конгресстерінде айыпталды. КСРО-да психиатрияны саяси тұрғыдан зәбірлеуді тоқтату күресі – суық соғыстың маңызды эпизоды болды және Кеңес Одағындағы медицинаның беделіне өтелмейтін зиян келтірді.

Толық емес сандар

1985 жылы Питер Реддауэй мен Сидни Блох "Советтік психиатриялық зұлымдық" кітабында шамамен бес жүз дерекке негізделген жағдайды жариялады.

Репрессияның шынайы масштабы

Халықаралық психиатрияны саяси мақсатта қолдану қауымдастығының архивтерінде жинақталған деректер мен материалдарға сүйене отырып, мыңдаған наразылар саяси себептермен ауруханаға жатқызылған деген қорытынды жасауға болады. 1994-1995 жылдары Мәскеу психиатрларының тергеу комиссиясы Ресейдегі бес түрме психиатриялық ауруханасының құжаттарын зерттеді және осы ауруханаларда ғана психиатрияны саяси мақсатта қолданудың шамамен екі мың жағдайын анықтады. 2004 жылы Анатолий Прокопенко КПСС Орталық Комитетінің, КГБ-ның және Ішкі істер министрлігінің (МВД) ресми, құпия, жоғары құпия құжаттарынан алған деректерге таңырқанын айтты. Оның есептеулеріне сәйкес, құжаттарда табылған мәліметтерге қарағанда, Ішкі істер министрлігінің (МВД) бақылауындағы психиатриялық ауруханаларда саяси қылмыстар жасады деген айыппен 15 000-ға жуық адам қамалған. 2005 жылы КОКП Орталық Комитетінің мұрағаттарына, сондай-ақ 1991 жылы құқық қорғаушылар қол жеткізген Сичёвская, Ленинград және Черняховск психиатриялық ауруханаларының деректеріне сілтеме жасай отырып, Прокопенко психиатрияның таза саяси себептермен 20 000-ға жуық адамға қарсы жазалау шарасы ретінде қолданылған деген тұжырымға келді. Прокопенконың сөзіне қарағанда, бұл – толық картинаның аз бөлігі ғана. Барлық 16 түрме психиатриялық ауруханасында және 1500 "ашық" психиатриялық ауруханада ұсталған адамдардың жалпы саны туралы деректер әлі белгісіз, себебі түрме психиатриялық ауруханалары мен ауруханалардың архивтерінің бір бөлігі құпия және қолжетімді емес. Кеңес Ішкі істер министрлігі басқаратын психиатриялық ауруханалардағы 15 немесе 20 мың саяси тұтқын туралы деректі Прокопенко алғаш рет 1997 жылы жарық көрген "Безумная психиатрия" ("Ақымақ психиатрия") кітабында келтірген, ол 2005 жылы қайта басылды. Семён Глузманның есептеуі КСРО-да психиатрияны саяси мақсатта қолданудың кеңдігін көрсетеді: "ақыл-саулығын жоғалтқандардың" пайызы кеңеске қарсы қызметтері үшін айыпталғандардың арасында қылмыстық құқық бұзушыларға қарағанда әлдеқайда жоғары болды. Гушанскийдің сөзіне сәйкес, Кеңес Ішкі істер және Денсаулық сақтау министрліктерінің, сондай-ақ сот психиатриясы институтының (Сербский институты) архивтері психиатрияның кеңеюі мен оны реттеу ережелері туралы мәліметтерді сақтайды, бірақ олар зерттеушілер үшін жабық. Юрий Савенко әртүрлі басылымдарда әртүрлі сандарды келтірді: шамамен бір миллион, бір жарым миллионға дейін, психиатриялық тіркеуден шығарылған шамамен бір жарым миллион адам. Михаил Буянов психиатриялық тіркеуден шығарылған екі миллионнан астам адам туралы мәліметтер ұсынды.

On basis of the available data and materials accumulated in the archives of the International Association on the Political Use of Psychiatry, one can confidently conclude that thousands of dissenters were hospitalized for political reasons. From 1994 to 1995, an investigative commission of Moscow psychiatrists explored the records of five prison psychiatric hospitals in Russia and discovered about two thousand cases of political abuse of psychiatry in these hospitals alone. In 2004, Anatoly Prokopenko said he was surprised at the facts obtained by him from the official classified top secret documents by the Central Committee of the CPSU, by the KGB, and MVD. According to his calculations based on what he found in the documents, about 15,000 people were confined for political crimes in the psychiatric prison hospitals under the control of the MVD. In 2005, referring to the Archives of the CPSU Central Committee and the records of the three Special Psychiatrial Hospitals — Sychyovskaya, Leningrad and Chernyakhovsk hospitals — to which human rights activists gained access in 1991, Prokopenko concluded that psychiatry had been used as punitive measure against about 20,000 people for purely political reasons. This was only a small part of the total picture, Prokopenko said. The data on the total number of people who had been held in all sixteen prison hospitals and in the 1,500 "open" psychiatric hospitals remains unknown because parts of the archives of the prison psychiatric hospitals and hospitals in general are classified and inaccessible. The figure of fifteen or twenty thousand political prisoners in psychiatric hospitals run by the Soviet Ministry of Internal Affairs was first put forward by Prokopenko in the 1997 book Mad Psychiatry ("Безумная психиатрия"), which was republished in 2005. An indication of the extent of the political abuse of psychiatry in the USSR is provided by Semyon Gluzman's calculation that the percentage of "the mentally ill" among those accused of so called anti Soviet activities proved many times higher than among criminal offenders. The archives of the Soviet Ministries of Internal Affairs (MVD) and Health (USSR Health Ministry), and of the Serbsky Institute for Forensic Psychiatry, which between them hold evidence about the expansion of psychiatry and the regulations governing that expansion, remain totally closed to researchers, says Gushansky. Yury Savenko has provided different figures in different publications: about one million, up to one and a half million, about one and a half million people removed from the psychiatric registry. Mikhail Buyanov provided the figure of over two million people removed from the psychiatric registry.

Құжаттар мен естеліктер

Кеңес Одағында психиатрияны саяси мақсаттарда қолдану деректері бірнеше мақала мен кітаптарда жарияланды. Көптеген ұлттық психиатриялық қауымдастықтар бұл деректерді зерттеп, тиісті шаралар қолданды. Психиатриялық зорлық-зомбылықтан зардап шеккендердің жарияланған және жазбаша естеліктері, соның ішінде КСРО-ның арнайы психиатриялық ауруханаларында олар бастан өткерген моральдық және физикалық азаптарды көрсетеді.

Самиздат құжаттамасы

1969 жылдың тамызында Наталья Горбаневская Қызыл алаңда 1968 жылдың 25 тамызындағы демонстрация туралы "Полдень" ("Түскі уақыт") кітабын аяқтады және оны самиздат арқылы тарата бастады. Ол ағылшын тіліне аударылып, "Red Square at Noon" ("Түскі уақыттағы Қызыл алаң") деген атпен жарық көрді. Кітаптың бір бөлігі арнайы психиатриялық ауруханалар мен диссиденттердің психиатриялық сараптамаларын сипаттайды. Кітапта 1968 жылы Петр Григоренко жазған "Арнайы психиатриялық ауруханалар туралы" мақаласы бар. 1971 жылы Жорс Медведев пен Рой Медведев егіз ағайындары Лондонда Жорстың психиатриялық ауруханадағы қамалуы және кеңестік тәжірибеде саяси оппозиционерлерді психикалық ауру деп диагностикалау туралы бірлескен еңбегін ағылшын тілінде "A Question of Madness: Repression by Psychiatry in the Soviet Union" ("Аң-сезімнің мәселесі: Кеңес Одағындағы психиатриялық репрессия") және орыс тілінде ("Кто сумасшедший?" – "Кім ақылдан адасқан?") басылымдарында жариялады. Юрий Мальцевтің "Ақымақ үйінен хабар" ("Репортаж из сумасшедшего дома") атты орыс тіліндегі естеліктері 1974 жылы Нью-Йорктегі Novy zhurnal баспасынан шықты. 1975 жылы Виктор Файнберг, өткен жылы Ленинградтың арнайы психиатриялық ауруханасында төрт жыл өткізіп, Францияға эмиграциялағаннан кейін, "Менің психиатриялық ауруханадағы бес жылым" атты мақаласын жариялады. 1976 жылы Виктор Некипелов "Самиздат" арқылы "Ақымақтар институты: Серб институты туралы жазбалар" кітабын шығарды, онда ол Мәскеудегі Серб институтында екі айлық сараптама кезіндегі жеке тәжірибесін баяндады. 1980 жылы кітап ағылшын тіліне аударылып жарық көрді. Кітап алғаш рет 2005 жылы Ресейде жарық көрді.

Кәсіби бірлестіктер мен адам құқықтары жөніндегі топтар

Түрлі құжаттар мен есептер Саяси мақсаттар үшін психиатрияны пайдалану жөніндегі жұмыс комиссиясының ақпараттық бюллетенінде жарияланды және саммиздаттың «Ағымдағы оқиғалар хроникасы» мерзімді басылымында таратылды. Басқа дереккөздер – Мәскеу Хельсинки тобының құжаттары, сондай-ақ Александр Подрабинектің («Жазалау медицинасы», 1979), Анатолий Прокопенконың («Безумная психиатрия», 1997) және Владимир Буковскийдің («Мәскеудегі сот», 1994) кітаптары. Мұғажанда Ада Коротенко мен Наталья Аликинаның («Советская психиатрия. Заблуждения и умысел») еңбегі, сонымен қатар «Еске түсіргендер» (1971, «Казнимые сумасшествием») кітабын да қосуға болады. 1972, 1975, 1976, 1984 және 1988 жылдары АҚШ Үкіметтік баспа кеңсесі Кеңес Одағында психиатрияны саяси мақсатта пайдалану туралы құжаттарды жариялады. 1987 жылдан 1991 жылға дейін Психиатрияны саяси пайдалану жөніндегі халықаралық қауымдастық (IAPUP) КСРО-да психиатрияны саяси пайдалану туралы 42 томдық құжаттар жинағын жариялады. Бүгінде бұл құжаттар Колумбия университетінің кітапханаларындағы «Human Rights Watch Records: Helsinki Watch, 1952–2003, Series VII: Chris Panico Files, 1979–1992, USSR, Psychiatry, International Association on the Political Use of Psychiatry, Box 16, Folder 5–8 (ағылшын нұсқасы) және Box 16, Folder 9–11 (орыс нұсқасы)» атты мұрағаттық жинақта сақтаулы. 1992 жылы Британдық медицина қауымдастығы осы тақырыпқа қатысты бірқатар құжаттарды «Medicine Betrayed: The Participation of Doctors in Human Rights Abuses» деген атпен жариялады.

Әдеби шығармалары

1965 жылы Валерий Тарсис өзінің "7-палата: Автобиографиялық роман" атты кітабын Батыста жариялады, ол 1963–1964 жылдардағы Мәскеудегі Кащенко психиатриялық ауруханасында саяси себептермен ұсталған кездегі жеке тәжірибесіне негізделген. Бұл кітап кеңес билігінің психиатрияны зәбірлеушілікпен пайдалануы туралы алғашқы әдеби туынды болды. 1968 жылы орыс ақыны Иосиф Бродский "Горбунов пен Горчаков" атты қырық беттік, он үш әннен тұратын өлең жазды. Өлең кеңестік психиатриялық түрмедегі екі науқастың, сондай-ақ олардың әрқайсысы жеке-жеке және тергеуші психиатрлар арасындағы ұзақ әңгімелесулерден құралған. Тақырыптары кешкі асқа берілген капустаның дәмінен бастап, өмірдің мәні мен Ресейдің тағдырына дейін әртүрлі. Өлеңді ағылшыл тіліне Гарри Томас аударды. "Горбунов пен Горчаков" өлеңіне негіз болған тәжірибе Бродскийдің психиатриялық мекемелерде екі рет болуымен қалыптасты. 1977 жылы британдық драматург Том Стоппард "Кез келген жақсы бала лайық" атты пьесасын жазды, ол саяси диссиденттерді психикалық аурудың бір түрі ретінде қараудың кеңестік тәжірибесін сынады. Пьеса Батысқа қуылған екі совет диссиденті Виктор Файнберг пен Владимир Буковскийге арналған. Крейг Томас жазған 1983 жылғы "Firefox Down" романында тұтқынға алынған американдық ұшқыш Митчелл Гант "Сербский институтына байланысты" КГБ психиатриялық клиникасында тұтқынға алынады, онда оған есірткі беріліп, тергеу жүргізіледі, осылайша ол ұрлап, Ресейден қашқан "Firefox" ұшағының орналасқан жерін айтуға мәжбүр болады.