Кіріспе

Филипп Пуллманның "Қараңғы материалдар" шығармаларындағы ойдан шығарылған жан.

Дæмон ( /d//iː//m//ən/) – Филипп Пуллманның "Қараңғы материалдар" және "Шаң кітабы" атты фантастикалық трилогияларындағы ойдан шығарылған жандардың бір түрі. Дæмон – адамның "ішкі әлемінің" жануар түріндегі сыртқы көрінісі. Дæмондар адам сияқты интеллектке ие, кез келген түрінде болсын, адам тілінде сөйлей алады және көбінесе өздерін адамдарынан тәуелсіздей ұстайды. Ересек болмаған балалардың дæмондары өз еркімен нақты немесе қиял болсын, кез келген жандарға айнала алады. Жасөспірім шақта адамның дæмоны "тұрақтану" процесінен өтеді, оның нәтижесінде дæмон адамның мінез-құлқына ең ұқсас жануардың түрін өзгермейтін және еріксіз қабылдайды. Дæмондар көбінесе адамдарынан қарама-қарсы жынысты болады, бірақ бір жынысты дæмондар да кездеседі. Дæмондар жиі адамдарының мінез-құлқына сай әрекет етеді, мысалы, адамдары төбелессе, олар да төбелес жасаса, ал адамдары құшақтасса, бір-біріне жақындасады, мұндай қарым-қатынас қалыпты саналады. Дегенмен, бір адамның дæмонына екінші адамның тиюі тыйым салынған.

Өмірбаян

Пуллманның айтуынша, оның dæmons-тарына шабыттанған нәрселер Леонардо да Винчидің «Мысықпен әйел» портреті, Джованни Баттиста Типолоның «Макаомен жас әйел» және Ханс Холбейн кішінің «Қызылғыл қоңырмен әйел» суреті болды. Бұл портреттердің барлығында адам мен жануар арасында «психологиялық байланыс» бар сияқты көрінеді.

Бөлу

Әдетте, адам мен оның дамони бір-бірінен бірнеше метр қашықтықта болуы керек. Екі адамның бір-бірінен қанша қашықтықта болатыны белгісіз; Ли Скорсби құс-демонның адамнан қырық метр қашықтықта жүргеніне таңғалады, ал Лира Панның екінші қабаттағы терезеге барған кезде ыңғайсыз болады. Алайда, сиқыршылар мен шаманның жындары бөлек-бөлек жолға шыға алады. Адамның өз dæmon-дан мұндай бөлінуі кейде " тарту " деп аталады, ол адам мен dæmon үшін өте ауыр азап пен қиындық тудырады және жеткілікті қашықтықты ұстағанда өлімге әкеледі. Кітаптағы ең егжей-тегжейлі жазбада сүйреудің физикалық жағынан да, эмоциялық жағынан да азапқа ұшырағаны көрсетілген. Адам мен жынның арасындағы тұрақты бөліну екеуін де өлтіреді және үлкен энергия жарылуын босатады, мысалы, оны Лорд Асриел Солтүстік Жарықтардың соңында екі бір-біріне толы ғаламның арасында тесік қазу үшін пайдаланады. Жалпы Жарату Кеңесі бастапқыда бұл бөліністі бала мен dæmon-ды бөлшектеп алу арқылы жүзеге асырды, бірақ бұл әдетте субъектінің шоктан өлуіне әкелді. Кейбір үйренген адамдар, әсіресе сиқыршылар мен адам шамандары, арнайы жерде жасалған ерікті бөлінуден өтіп, өздерінің dæmons-тен бөлінуден аман қалу қабілетіне қол жеткізді. Бұл жер Лираның дүниесіндегі жер астындағы каньонның жерінде. Шамандар рухани ізденіспен жүріп, еш нәрсе өспейтін, тірі қалмайтын өлім аймағын кесіп өтуге мәжбүр болатын ауыр сынақтарға төтеп береді. Олар өздерінің дэймондарына қосылғаннан кейін, бұрынғыдан әлдеқайда көп мөлшерде олардан бөліну қабілетін алады, бірақ сиқыршылар мен шамандар да өздерінің дэймондарымен тығыз байланысын қалпына келтіреді. Лира мен Уилл өлілер әлемі арқылы өздерінің жын-перілерінен алыстауға мүмкіндік алады. Кейбір адамдар, мысалы, миссис Колтер, басқаларға қарағанда өздерінің жын-перілерінен алыстай алады. Миссис Колтердің алтын маймылы, Лайраның бөлмесіне барады, ол Лайрамен бірге тұрып, оның алеттиометрын (ақиқатты оқырман) табу үшін, ол интерцизиядан өтпегеніне қарамастан, Лайрамен бір уақытта өте әдетте сөйлеседі. Миссис Колтердің мұны не үшін жасағаны айтылмаған. Құпия одақтастық басқалардың өздерінің жын-перілерінен бөлініп кеткенін немесе олардың байланысын әдеттегі шектен асырып кеткенін анықтайды. Бірде Панталаймон бір әйелді табады, ол өзінде dæmon бар қайық батып кеткеннен кейін, оның dæmon-дан бөлініп кеткенін байқайды, екеуі бір-бірін таба алмады, тіпті қыздың аман қалуы dæmon әлі де тірі екенін анықтайды. Лайра Панталаймонды іздеу барысында, ол оны бір қақтығыстан кейін тастап кеткеннен кейін, Лайра алыс елдердегі кедейлердің топтары бар екенін біледі, олар өз балаларының dæmons-ін сататын ұйым арқылы сатады.

Қиылысу

Трилогияда, марганец-титан қорытпасынан жасалған арнайы гильотина Бас обляция кеңесі тарапынан адамдарды өлтірмей dæmon-дарынан ажырату үшін қолданылады (интерцизия деп аталады). Дегенмен, колдовствошылар мен бақсылардың қашықтықтан жасаған ажырауынан өзгеше, гильотина адам мен dæmon арасындағы байланысты толығымен үзеді және адамның шығармашылығын, интеллектын, әрі ерік-жігерін күрт азайтады: Осы процестен аман қалған ересектер көңілсіз және тіршіліксіз болып көрінеді, ал олардың dæmon-дары мойынсұнып, қызығушылық танытпайды. Бас обляция кеңесі тәжірибелер арқылы процесті үнемі жетілдіріп отырады, бірақ Лира өзінің интерцизиясының салдарына шыдай алмайтын жас ұлға кездеседі және ол қайтыс болады. Лира адамдарынан ажыратылған dæmon-дарды табады, бұл жандар нақтылығын жойып, мұқтаж болып шығады: Олар үмітсіздікпен жиналады, тек тыйым салынған байланыс арқасында ғана тоқтатылады.

Өмір сүру ұзақтығы

Кітаптарда dæmon қашан, қалай немесе қандай формада "туылатыны" көрсетілмейді, бірақ нәресте dæmonі нәресте жануардың кейпін қабылдайды. Адам өлгенде, оның dæmonі "түтін бөлшектері" сияқты жоғалып кетеді. Сол сияқты, dæmon өлтірілсе, оның иесі де қайтыс болады. Dæmon қалай ат алатыны кітаптарда түсіндірілмеген, бірақ Филип Пуллман оның әдетте ата-анасының dæmonдары бергенін нақтылады. Уилл Пэрри біздің әлемнен келгендіктен, оның dæmonі осылай ат алған жоқ және оны Серафина Пеккала алғаш кездескенде Kirjava (фин тілінде "қалыңдақ" мағынасында) деп атады.

Талдау

Мод Хайнс Филип Пуллманның еңбегіне арналған эссесінде dæmon тұжырымдамасы, нақты фантастикалық элемент ретінде, Бурдьедің "мүмкіндіктер кеңістігін" көрсетеді және dæmon – "Юнгтің anima/animus сияқты жақын жануар, ол сыртқы сана немесе жан қызметін атқарады" деп жазды. Мод Хайнс "Екінші табиғат: Алтын компастағы dæmonдар мен идеология" атты эссесінде dæmonдарды Пуллман әлемінің "ең керемет ерекшеліктерінің бірі" деп атады және олар сол әлемде "табиғат туралы сұрақтарды ойнауға арналған метафора ретінде жұмыс істейді" деп көрсетті.