Пәкістан Жоғарғы Соты

Кіріспе

Пәкістанның Жоғарғы соты (; Adālat e Uzma Pākistān) – Пәкістан Ислам Республикасының сот жүйесіндегі ең жоғары сот. Пәкістан Конституциясының VII бөліміне сәйкес құрылған бұл сот, заң мәселелерін қамтитын барлық соттарда (оның ішінде жоғары соттар, аудандық, арнайы және шариғат соты) түпкілікті және кең ауқымды апелляциялық, бастапқы және консультативтік юрисдикцияға ие. Сот юрисдикциясына ие болған жағдайларда, ол шығарылған үкімдер бойынша әрекет ете алады. Пәкістанның сот жүйесінде Жоғарғы Сот – құқықтық және конституциялық даулардың соңғы төрешісі, сондай-ақ конституциялық заңды соңғы түсіндіруші және Пәкістанның ең жоғары апелляциялық соты. Қазіргі заманғы құрамында Жоғарғы Сотқа Пәкістанның Бас судьясы, он алты судья және екі арнайы судья кіреді. Оларды тағайындауға Президенттің, олардың лайықты біліктілігіне байланысты Премьер-Министр ұсынған үміткерлерді растауы қажет. Тағайындалғаннан кейін судьялар белгіленген мерзімді аяқтап, 65 жасында зейнеткерлікке шығады, егер олардың өкілеттігі Жоғары Сот Кеңесінің отставкасы немесе импичменті арқылы тоқтатылмаса, бұл судьялардың теріс қылықтары туралы президенттік жолдамаға әкеледі. Өз үкімдерінде судьялар көбінесе заңды сот арқылы түсіндіруде консервативті, мәтіндік, орташа және либералды философияларды ұстанады. Жоғарғы Соттың тұрақты орны Исламабадта, ол Қызыл аймақтағы Жоғарғы Сот ғимаратында отырыс өткізеді. 1935 жылы Федералды сотты құрған 1935 жылғы Үндістан Үкіметі туралы заң қабылданғанға дейін, жаңа жоғары соттар барлық істер бойынша ең жоғары соттар болып ерекшеленді. 1947 жылы Үндістанның британдық бөлінісінен кейін Пәкістан тәуелсіздік алғанда, Федералды сот та Үндістан мен Пәкістан арасында бөлінді. Сер Харилал Кания Үндістанның бірінші Бас судьясы, ал Сер Абдул Рашид – Пәкістанның бірінші Бас судьясы болды. Британдық заң мәдениетінің дәстүрі сот жүйесінің ажырамас бөлігі болып қала берсе де, Пәкістанның Жоғарғы Сотының қазіргі заманғы құрылысы 1956 жылдың 23 наурызында Пәкістан Конституциясының бірінші нұсқасы жарияланғанда қалыптасты. 1956 жылы Пәкістан Конституциясының ратификациясы Жоғарғы Сотты қайта құрды, "Федералды сот" атауын "Жоғарғы Сот" деп ауыстырды. Бастапқыда ол Карачиде орналасқан, онда қазіргі Синд жоғары соты орналасқан. Бірнеше жылдан кейін Жоғарғы Сот 1964 жылы Исламабадта салынған жаңа ғимаратына көшірілгенге дейін Лахор жоғары сотына көшірілді. Осы баптар төмендегілерге қатысты:
176-бап – Соттың құрамы
177-бап – Бас судьяның тағайындалуы және біліктілігі
178-бап – Офиске ант беру
179-бап – Зейнеткерлік
180-бап – Бас судьяның бос орын, болмауы немесе әрекетке қабілетсіздігі
181-бап – Басқа судьялардың бос орын, болмауы немесе әрекетке қабілетсіздігі
182-бап – Сот судьяларын арнайы тағайындау
183-бап – Соттың орналасқан жері
184-бап – Екі немесе одан да көп үкімет арасындағы дау бойынша төрелік ету
185-бап – Апелляцияларды тыңдау және шешу төрелігі
186-бап – Сұраныс болған жағдайда, заңның маңызды мәселелері бойынша Президентке кеңес беру
186-бап А – Органның орнын ауыстыру
187-бап – Бұйрықтар мен шақырулар
188-бап – Өз шешімдері мен бұйрықтарын қайта қарау құқығы
189-бап – Жоғарғы Соттың барлық басқа да Пәкістан соттарына қатысты шешімдерінің міндетті күші
190-бап – Пәкістанның барлық атқарушы және сот органдары Жоғарғы Сотқа көмек көрсетуге міндетті.

Highest authority court of Pakistan

The Supreme Court of Pakistan (; Adālat e Uzma Pākistān) is the apex court in the judicial hierarchy of the Islamic Republic of Pakistan. Established in accordance with Part VII of the Constitution of Pakistan, it has ultimate and extensive appellate, original, and advisory jurisdictions on all courts (including the high courts, district, special and Shariat court), involving issues of laws and may act on the verdicts rendered on the cases in context in which it enjoys jurisdiction. In the court system of Pakistan, the Supreme Court is the final arbiter of legal and constitutional disputes as well as final interpreter of constitutional law, and the highest court of appeal in Pakistan. In its modern composition, the Supreme Court is incorporated of Chief Justice of Pakistan, sixteen justices and two ad hoc who are confirmed to their appointment by the President upon their nominations from the Prime Minister's selection based on their merited qualifications. Once appointed, justices are expected to complete a designated term and then retire at 65 years old, unless their term is terminated through resignation or impeachment by the Supreme Judicial Council resulted in a presidential reference in regards to the misconduct of judge(s). In their discourse judgement, the justices are often categorized as having the conservative, textual, moderate, and liberal philosophies of law in their judicial interpretation of law and judgements. The Supreme Court has a permanent seat in Islamabad and meets at the Supreme Court Building at the Red Zone. Until the enactment of the Government of India Act 1935 in 1935 that created the Federal Court, these new high courts had the distinctionary powers of being the highest Courts for all cases. After the independence of Pakistan as an aftermath of British partition of India in 1947, the Federal Court was also partitioned between India and Pakistan as Justice Sir Harilal Kania became the first Chief Justice of India and Justice Sir Abdul Rashid becoming the first Chief Justice of Pakistan. While the tradition of British law culture continues to remain an integral part of the judiciary, the modern existence of the Supreme Court of Pakistan came when the first set of the Constitution of Pakistan was promulgated on 23 March 1956. The ratification of the Constitution of Pakistan reestablished the Supreme Court in 1956, replacing the name "Federal Court" to "Supreme Court", initially had its seat in Karachi where the Sindh High Court exists now. In successive years, the Supreme Court was moved to Lahore High Court until the Supreme Court was permanently moved into its new building constructed in Islamabad in 1964. These articles concern:
Article 176 – Composition of the Court
Article 177 – Appointment and qualifications of the Chief Justice
Article 178 – Oath of office
Article 179 – Retirement
Article 180 – Vacancy, absence, or inability of the Chief Justice
Article 181 – Vacancy, absence, or inability of other justices
Article 182 – Ad hoc appointments of justices
Article 183 – Location of Court
Article 184 – Jurisdiction in a dispute between two or more governments
Article 185 – Jurisdiction to hear and determine appeals
Article 186 – If requested, advise the President on important matters of law
Article 186A – Authority to transfer venue
Article 187 – Orders and subpoenas
Article 188 – Power to review its own judgements and orders
Article 189 – Binding nature of Supreme Court's decisions on all other Pakistani Courts
Article 190 – All executive and judicial authorities in Pakistan bound to aid the Supreme Court

Соттың көлемі

Пәкістан Конституциясының VII бөлімі Жоғарғы Сот пен жоғары соттардың құрамын қайта құруға мүмкіндік берді, бірақ ол Жоғарғы Сотта қызмет ететін судьялардың санын нақты көрсетпейді. Жоғарғы сот судьясы болуға қойылатын талаптар қатаң, олар қабілетіне, жеке интеллектуалдық деңгейіне және жоғары соттарда судья ретіндегі тәжірибесіне негізделген. 1947 жылы Жоғарғы Сот бас судьядан және Синд, Пәнджаб, Солтүстік-Батыс Шекаралық провинция, Белуджистан және Шығыс Бенгалиядан келген алты аға судьядан тұрды. Бірнеше жыл бойы Соттың жұмысы артып, істер жинала бастады, бұл Жоғарғы Сотты Парламентке судьялар санын арттыру туралы өтініш жасауға мәжбүр етті. Күрделі мәселелерді қарау үшін қажет болған жағдайда, судьялар бес немесе одан көп судьядан тұратын кеңейтілген құрамға (конституциялық құрам) бірігеді.

Ахокты тағайындаулар мен қызметтен босатулар

Жоғары Сотта судьялардың қажетті кворумы толық емес болғанда немесе Жоғары Сотта судьялар санын арттыру қажет болғанда, белгілі бір жағдайға байланысты тағайындамалар жасалады. Жоғарғы Сот судьясы Конституция бойынша, тек дәлелденген сыбайлас жемқорлық немесе денсаулық жағдайына байланысты қабілетсіздік негізінде және Пәкістан Президентінің жарлығымен ғана қызметтен алынуы мүмкін. Судьяны қызметтен босату мәселесін қарау үшін, сыбайлас жемқорлық туралы айыптауларды қарастыратын Жоғарғы Сот Кеңесіне жазбаша түрде хабарлама жіберу қажет. Басқа да артықшылықтарға тегін тұрғын үй, медициналық қызмет көрсету және салықтан босатылған электр энергиясы төлемі кіреді.

Соттық және философиялық бағыттары

Заңгерлер / судьялар мемлекеттің саяси партияларынан ресми саяси қолдау алмайды немесе қабылдамайды, бұл үкіметтің атқарушы тармағындағы қалыпты кәсіби тәжірибе. АҚШ Жоғарғы Сотының американдық әріптестері сияқты, Жоғарғы Соттағы заңгерлердің философиялық бағыттары консервативті, орташа, либералды және мәтіндік деп жіктеледі, бұл олардың маңызды істердегі сот шешімдерін түсіндірулерінде көрінеді. 1947 жылы генерал-губернатор Мұхаммед Әли Жинна премьер-министр Лиакат Әли Ханның ұсынысымен судья сэр Абдул Рашидтің тағайындалуын бекітті, оның шешімдерінде ұлттық консервативті бағыт бар екені айтылды. Жоғарғы Сот 1958 жылы әскери жағдайды бекіту туралы бұрынғы шешімін де жоққа шығарды. Бас судья Ш. Анварұл Хақ төңкерілген сот мәжілісінде Мұхаммед Акрам, Дораб Пател, Мұхаммед Халим, Насим Хасан Шах, Ғұлам Сафдар Шах, Карим Иллахи, Вахидудин Ахмад және Қайсар Хан судьялары болды. 1979 жылға қарай Жоғарғы Сотта Дораб Пател, Г. С. Шах және Мохд Халим судьялары арасында үлкен дау болды, олардың заңгерлік ісінде орташа және либералды бағыттары болды және Бхуттоға тағайындалған өлім жазасына күшті қарсылық білдірді. Ал Бас судья Хақ, судья Н. Х. Шах, судья Вахидудин Ахмад және судья Қайсар Хан өздерінің шешімдерінде консервативті/мәтіндік идеологияны ұстанды және Бхуттоны өлім жазасына лайық деп тапты, нәтижесінде 4:3 есебімен дауысқа бөлінді. 1993 жылы премьер-министр Беназир Бхутто Жоғарғы Сот судьясы С.А. Шахты, оның либералды заңгерлігімен танылғанын ескере отырып, Жоғарғы Соттың екі жоғары лауазымды судьясынан жоғарылатып Бас судья етіп тағайындады. Алайда, судья Шахтың сот бағыты Беназир үкіметін қорғамады, ол президент Фарук Легари тарапынан жемқорлық айыптаулары бойынша қызметтен алынды. 1999 жылдың 12 қазанында Жоғарғы Сот "қажеттілік доктринасы" негізінде әскери жағдайды техникалық тұрғыдан ішінара бекітті, бірақ Бас судья Саидұззаман Сиддики әскери жағдайдың заңдылығына қатысты шағымдарды тыңдауды шешті. Жоғарғы Сот әскери жағдайды тек үш жылға ғана бекіткенімен, Жоғарғы Сот судьялары мен судья Саидұззаман Сиддики бұл төңкерісті "конституцияны бұзу" деп қарастырды, өйткені Шарифтің адвокаттары Мүшәррафты мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп айыптауға негіз болды. Бас атқарушы ретінде әрекет еткен генерал Мүшәрраф консервативті бағытты ұстанатын судьяларды зейнеткерлікке шығарып, Жоғарғы Сотта либертариандық көзқарастары бар судьяларды, соның ішінде судья Иршад Хасанды Бас судья етіп тағайындады. 2002 жылы Жоғарғы Сот жалпы сайлауды қадағалап, биліктің бас атқарушыдан премьер-министрге ауысуын бақылады. 2022 жылдың қараша айында өткен лекциясында судья Айша А. Малик саяси және әлеуметтік мәселелерді сотқа әкелуге бейімділіктің артуын байқады, бұл мәселелер парламентте немесе атқарушы билік тарапынан шешілуге көбірек лайықты болар еді. Биліктің тепе-теңдігін сақтау, соттың тәуелсіздігін сақтау (үкіметтің басқа салаларына артық араласудан аулақ болу) және құқықтық нақтылық маңызды екенін атап өткен Малик соттар тек қайырлылықпен ғана емес, заң үстемдігін сақтауға басымдық беруі керек деп мәлімдеді.

The jurists/judges do not represent or receive the official political endorsements from the nation's political parties which is an acceptable professional practice in the executive branch of the government. As their American counterparts in the U. S. Supreme Court, the Jurists philosophical leanings in the Supreme Court are often categorized as conservative, moderate, liberal, and textualist that reflected in their judicial interpretation of the judgements in the impending cases of importance. In 1947, Governor General Muhammad Ali Jinnah confirmed the nomination of Justice Sir Abdul Rashid, at the behest of Prime Minister Liaquat Ali Khan, was said to be a national conservative leanings in his judgement. The Supreme Court also overruled and overturned its convictions that called for validation of martial law in 1958. The Constitution Bench formed under Chief Justice Sh. Anwarul Haq, had contained Justice Muhammad Akram, Justice Dorab Patel, Justice Mohammad Haleem, Justice Nasim Hasan Shah, Justice Ghulam safdar Shah, Justice Kareem Illahi, Justice Waheedudin Ahmad, and Justice Kaisar Khan. By 1979, the Supreme Court greatly divided with Justice Dorab Patel, Justice G. S. Shah, and Justice Moh'd Haleem, who had the moderate and liberal leanings in their jurisprudence strongly disagreed with Bhutto's sentence of Capital punishment. On the other hand, Chief Justice Haq, Justice N. H. Shah, Justice Waheedudin Ahmad, and Justice Kaisar Khan, were described as having conservative/texualist ideology in their rulings and found Bhutto suitable for capital punishment; hence, marking a split decision by 4:3. In 1993, Prime Minister Benazir Bhutto controversially elevated the Supreme Court jurist, SA Shah, who had known for his liberal jurisprudence, as Chief Justice over two senior ranking jurists at the Supreme Court. However, Justice Shah's judicial leanings did not protected the Benazir' administration when it was dismissed by President Farooq Leghari over allegations on corruption. On 12 October 1999, the Supreme Court partially validated the martial law in the light of "doctrine of necessity" on the technicality but Chief Justice Saeeduzzaman Siddiqui decided to hear the petitions over the legality of the martial law. Although, the Supreme Court had only validated the martial law for three years only, the Supreme Court's jurists and Justice Saeeduzzaman Siddiqui in clear view of this coup as a "violation of constitution" as Sharif's lawyers made a ground base for finding Musharraf of treason. General Musharraf, acting as Chief Executive, forcefully retired the conservative leaning jurists and elevated the judges who had known to have libertarian views in their jurisprudence at the Supreme Court, including Justice Irshad Hasan as Chief Justice. In 2002, The Supreme Court supervised the general elections successfully oversaw the transition of power from the office of Chief Executive to Prime minister. In a lecture in November 2022, Justice Ayesha A. Malik observed an increasing tendency to bring political and social issues to court that would be more suited for resolution within parliament or by the executive. Noting that this is the point at which balancing of power, judicial restraint (refraining from undue interference in other branches of government) and legal clarity become relevant, Malik expressed the view that courts should not act solely on compassion but instead prioritize upholding the rule of law.

Соттың құрамы

Жоғары соттың судьялары мен заңгерлері 65 жасқа толғанда зейнеткерлікке шығады, егер заңгерлер бұрынғырақ отставкаға кетпесе немесе қызметтен алынбаса, немесе Конституцияға сәйкес осы қағидадан ауытқудың жазбаша түсіндірілген себептерін көрсетпесе. Дінге қатысты мәселелер бойынша көмек көрсету үшін Федералды шариғат сотынан екі заңгер арнайы тағайындалады.

Хатшылық және лауазымды адамдар

Жоғарғы соттың тіркеушілері – сот тағайындаған лауазым иелері, оларға тіркеушілер, бірнеше қосымша және орынбасар тіркеушілер, мемлекеттік газетте жарияланған лауазым иелері және басқа да заң кеңесшілері көмек көрсетеді. Тіркеу бөлімдері елдің шалғай аймақтарында тұратын адамдарға кез келген қылмыстық істер мен даулар бойынша жылдам әділдік қамтамасыз етеді, сонымен қатар халықтың азаматтық тіркелімін сақтайды. Лахор, Пешавар және Кветта. Лауазым иелері мен тіркеушілер Жоғарғы соттың Бас судьялары мен Президенттің келісімімен тағайындалады және Конституциямен бекітілген жұмыс шарттарына сәйкес тағайындау қағидаларын белгілей алады.

Заң кеңселері мен Жоғарғы соттың адвокаттары

Жоғарғы Соттың заңгерлер мен ғылыми қызметкерлерді тағайындауға арналған кең ауқымды бәйгелі бағдарламасы бар. Жоғарғы Сот заңгерлерді олардың беделді университеттері мен колледждерінен келген профессорларының ұсыныстары негізінде жұмысқа қабылдайды. Заңгерлер кассациялық шақыру туралы өтініштерді қарап, зерттейді, сот мәжілісіне арналған жаддамалар дайындайды, пікірлер жасайды және оларды Жоғарғы Соттың әкімшілік тіркеушісіне жолдайды. Пакистан Адвокаттар Кеңесі жоғары дәрежелі адвокаттарға, барристерлерге, адвокаттарға және таңдалған азаматтық сот судьяларына жеке тәжірибесіне, біліктілігіне және шақыруларға сүйене отырып, Жоғарғы Сот Адвокаты (ЖСА) мәртебесіне көтерілуге қажетті талаптарды белгілейді.

Сот ғимараты мен ғимараттары

Жоғарғы Сот ғимараты Исламабадтағы Конституция даңғылында орналасқан. Оның оңтүстігінде Премьер-Министр кеңсесі, солтүстігінде Президент сарайы мен Парламент ғимараты орналасқан. Бастапқыда Жоғарғы Сот Карачиде жұмыс істеген, кейіннен үкімет Исламабадқа көшкенге дейін 1960 жылға дейін Лахор/Равалпиндиде әртүрлі жерлерде болды. Жоғарғы Сот ғимаратын әйгілі жапон сәулетшісі Кензо Танге модернистік стильде, Парламент ғимаратына үйлесімді етіп жобалаған. Сот кешені судьялардың кеңселерінен, заң кітапханасынан тұратын жеке ғимаратты, түрлі мәжіліс залдары мен лекциялық зал сияқты қосымша қызметтерді қамтиды. Мұражай коллекцияларына көркем өнер туындылары, ауызша тарихтар, фотосуреттер, судьялар мен бас судьялардың жеке заттары және сирек кездесетін құжаттардан тұратын мұрағат жинағы кіреді. Жоғарғы Сот елде, оның ішінде федералды үкіметке, провинциялық үкіметтерге, мемлекеттік органдарға, ҮЕҰ-ларға және үкімет пен мемлекеттік органдар негізгі адам құқықтарын қорғау жөніндегі міндеттерін орындамаған жағдайда немесе заңға қайшы әрекет еткенде, «суо моту» хабарламасы алғаннан кейін, зор юрисдикцияға ие. Жоғарғы Соттың тәуелсіз юрисдикциясы құқық сақтаушылар тарапынан негізгі адам құқықтарын бұзуда айыпталған шенеуніктерге әділ, жылдам және ашық сот процесін қамтамасыз етуге жасалған тытырға оң бағаланады. Жоғарғы Сот екі немесе одан көп провинциялық үкіметтер арасындағы немесе Пакистан Үкіметінің өзі арасындағы кез келген дауды қарау бойынша бастапқы юрисдикцияға ие, онда Жоғарғы Сот дауды шешу үшін декларативтік үкім шығара алады. Заңды қолдану және конституциялық талаптарға қатысты құқықтық және техникалық мәселелер туғанда, Жоғарғы Сот консультативтік юрисдикцияға ие және Премьер-Министрдің сұрауы бойынша Президентпен кеңескенде маңызды мәселелер бойынша жазбаша пікір береді. Жоғарғы Сот толық юрисдикцияға ие және барлық деңгейдегі сот шешімдерінің орындалуын қамтамасыз ету және әділеттілікті қамтамасыз ету үшін тиісті бұйрықтар шығару үшін толық өкілеттіктерін пайдалана алады.

The Supreme Court Building is located at the Constitution Avenue in Islamabad, flanked by the Prime Minister's Office to the south, the Presidential Palace and the Parliament Building to the north. Initially, the Supreme Court met in Karachi and later moved to Lahore/Rawalpindi on various location until 1960 after the government moved to Islamabad. The Supreme Court Building is designed by the renowned Japanese architect, Kenzo Tange, in a modernist style complementing the Parliament Building. The Court complex judges' chambers, a separate building consisting of the law library, various meeting spaces, and auxiliary services including a lecture auditorium. The Museum's collections include fine arts, oral histories, photographs, personal belongings of judges and chief justices and an archival collection of rare documents. The Supreme Court enjoys a powerful jurisdiction in the country including on the federal government, provincial governments, governmental agencies, NGOs, and where the government and governmental agencies fails to perform its mandated duty to protect the basic human rights or deviating from the law in light of taking the Suo motu notice. The independent jurisdiction of the Supreme Court is taken as positive by the legal observers as an attempt of providing a fair, speedy, and public trial of authorities accused of abusing the basic human rights. The Supreme Court also has an original jurisdiction in any dispute between any two or more provincial governments or the Government of Pakistan itself where the Supreme Court may pronounce declaratory judgments only to settle the disputes. On events involving the legal and technical issues concerning the implementation of law and the writ of constitution, Supreme Court has an advisory jurisdiction to answer questions and provides written opinions on public importance as consulted by the President upon the request from the Prime Minister. The Supreme Court also enjoys the plenary jurisdiction and may exercise its plenary powers for passing appropriate orders to ensure the completion of its orders and to complete the justice at all levels of commands.

Сот шешімдері мен істерді беру

Жоғарғы Сот өзінің іс-әрекетін және рәсімін реттеу мақсатында өз ережелерін жасауға құқылы. Сот істерді түпкілікті шешім ретінде қарағанда, сот төрешілері өз шешімдерін ашық сот отырысында бірден жариялайды немесе пікірлерін жазғаннан кейін, мүдделі тараптарға адвокаттары арқылы белгілі бір күнді хабарлайды. Жоғарғы Сотқа келіп түскен барлық істер сот хаттары (certiorari) арқылы, сот кеңселері мен адвокаттар қарауына түседі. Егер тараптар сот берген ауызша жауап беру мүмкіндігінен пайдаланбаса, сот оларды шексіз күтуге және істі кейінге жылжытуға міндетті емес. Соттың өзінен бас тарту немесе бос орындардың болуына байланысты, кейбір істер тең бөлінуі мүмкін, мысалы, Нусрат Бхуттоның Пәкістан Федерациясына қарсы ісінде (1977–1978 жж.) болғандай. Жоғарғы Соттың шешімдері алдымен жарияланып, "пресс-релиз" түрінде Соттың веб-сайтында қолжетімді болады. Екінші жағынан, толыққанды шешімдер мен бұйрықтар жиналып, қағаз түрінде шығарылады, онда Сот шешімдерінің түпкілікті нұсқасы "Жылдық есептің" алдын ала басылымы ретінде жарияланады. Осы қағаз кітаптар жарықтанғаннан кейін шамамен бір жыл өткен соң, Жоғарғы Сот шешімдерінің соңғы және жиі сілтеме жасалатын "Жылдық есептің" томы жарық көреді және нөмірленеді, сондай-ақ зерттеушілер өз еңбектерінде осы көздерге сілтеме жасай алады.