Кіріспе
1998 жылдан 2001 жылға дейін Пәкістан президенті Мұхаммед Рафиқ Тарар (/audio=En us Рафиқ Тарар Пәкістаннан айтылуы) ogg//r//ə/'/f//iː//k// //t//ə/'/r//ɑː//r/; 2 қараша 1929 жыл – 7 наурыз 2022 жыл) – Пәкістанның тоғызыншы президенті, 1998 жылдың қаңтарынан 2001 жылдың маусымына дейін қызмет еткен, ал бұрын 1997 жылы Пәнджабтан сенатор болып сайланған. Саясатқа кірмес бұрын Тарар 1991 жылдан 1994 жылға дейін Пәкістан Жоғарғы Сотының аға судьясы, ал 1989 жылдан 1991 жылға дейін Лахор жоғары сотының 28-ші бас судьясы қызметін атқарды. Тарар Манди Бахауддин қаласында дүниеге келген. 1951 жылы Пәнджаб университетін заңгер мамандығы бойынша бітірген соң, келесі жылы Лахор жоғары сотында заңгерлік тәжірибесін бастады. 1966 жылы ол заңгерлік мансапты таңдады. Кейін Тарар Пәкістанның жоғары соттарында судья болып жұмыс істеді. 65 жасқа толғаннан кейін зейнетке шығып, Наваз Шарифтің заң кеңесшісі ретінде саяси мансабын бастады. 1997 жылы Тарар Пәнджабтан сенатор болып сайланды және сол жылы PML-N оны президенттікке кандидат ретінде ұсынды, бірақ оның кандидатурасы Бас сайлау комиссиясы тарапынан қабылданбады. Барристер Ижаз Хусейн Баталви, М.А. Зафар және Ахтар Али Куреши адвокаттарының көмегімен Лахор жоғары сотында оның үміткерлігін қабылдамауға наразылық білдірді. Толық құрам Сайлау комиссиясының қаулысын жоққа шығарды және ол сайлау коллегиясының 457 дауысының 374 дауысымен Пәкістан президенті болып сайланды. Тарар 1998 жылдың қаңтарында қызметке кіріскен кезде оппозиция, әсіресе бұрынғы премьер-министр Беназир Бхутто оны Пәкістан Жоғарғы Сотының судьясы ретінде оның үкіметін заңсыз түрде таратуды заңдастырғаны үшін айыптады. Мемлекет басшысы ретінде Тарар Пәкістанның үкімет жүйесін жартылай президенттік жүйеден парламенттік демократиялық жүйеге ауыстырды, осы үшін Конституцияның XIII түзетуіне қол қойды. Ол премьер-министрді қызметтен босату, жаңа сайлаулар өткізу және Ұлттық Ассамблеяны тарату туралы өкілеттігінен бас тартты. Сондай-ақ, ол президенттік билікті атқарушы биліктен номиналды билікке дейін шектеген Конституцияның XIV және XV түзетулеріне қол қойды. Тарар 1999 жылғы Пәкістан төңкерісінен кейін 2001 жылы президенттік лауазымынан кетті. Ол 1999 жылғы 12 қазандағы әскери төңкеріске қарсы болды және оны қолдамады. Сол кездегі Бас атқарушы Первез Мушарраф оны қызметтен кетуге мәжбүр етті, ал 2002 жылы өткізілген референдум арқылы Мушарраф оның орнына келді. Билікті басып алғаннан кейін 20 ай өткен соң генерал Мушарраф мемлекет басшысы ретінде ант берді және президенттікке жеткен төртінші әскери билеуші болды.
Muhammad Rafiq Tarar (/audio=En us Rafiq Tarar from Pakistan pronunciation (Voice of America). ogg//r//ə/'/f//iː//k// //t//ə/'/r//ɑː//r/; ; 2 November 1929 – 7 March 2022) was a Pakistani politician and jurist who served as the ninth president of Pakistan from January 1998 until his resignation in June 2001, and prior to that as a senator from Punjab in 1997. Before entering politics, Tarar served as senior justice of the Supreme Court of Pakistan from 1991 to 1994 and as the 28th Chief Justice of Lahore High Court from 1989 to 1991. Tarar was born in Mandi Bahauddin, and graduated with LLB from University of the Punjab in 1951, before starting practice as a lawyer in Lahore High Court the following year. In 1966, he pursued a career as a jurist. Tarar later served as a justice in Pakistan's highest courts. After his retirement at 65, he started a political career as a legal advisor to Nawaz Sharif. Tarar became a senator from Punjab in 1997 and the same year nominated as presidential candidate by PML N, but his nomination paper was rejected by the Acting Chief Election Commissioner. Barrister Ijaz Husain Batalvi assisted by M. A. Zafar and Akhtar Aly Kureshy Advocate, challenged his rejection in Lahore High Court and the Full Bench set aside the rejection order of the Election Commission and he was elected president of Pakistan in the presidential election by a margin of 374 out of 457 votes of the Electoral College. Tarar assumed office in January 1998 with heavy criticism by opposition especially from former Prime Minister Benazir Bhutto who accused him of illegally legitimizing dismissal of her government as a judge of the Supreme Court of Pakistan. As head of state, Tarar shifted Pakistan's system of government from semi presidential system to parliamentary democratic system by signing the Thirteenth Constitutional Amendment. He surrendered his reserve power of dismissing the Prime Minister, triggering new elections and dissolving the National Assembly. He also signed the Fourteenth and Fifteenth amendment to the constitution that limited the powers of the presidency from executive to a figurehead. Tarar resigned as President in 2001 in the wake of the 1999 Pakistani coup d'état. He resisted and did not endorse the 12 October 1999 military coup. He was forced to step down by then Chief Executive Pervez Musharraf and ultimately succeeded by Musharraf through a referendum held in 2002. Twenty months after seizing power in a coup, General Musharraf took the head of state's oath and became the fourth military ruler to become president.
Ерте өмір және білім
Мұхаммед Рафиқ Тарар 1929 жылғы 2 қарашада Британдық Үндістанның Манди Бахауддин қаласында Тарар отбасында дүниеге келді. Тарар Сәйед Ата Улла Шах Бұхаридің ықпалында болды және британдық отаршылдық кезеңінде Мәжліс-е Ахрар-е Исламның саяси жиналыстарына қатысты. Оқушылық шағында ол Бүкіл Үндістан Мұсылман Лигасының белсенді мүшесі және Мұхаммед Әли Джиннаның ізбасары болды. Үндістанның бөлінуі кезінде Тарар Үндістаннан көшіп келгендер үшін Бүкіл Үндістан Мұсылман Студенттер Федерациясы ұйымдастырған лагерьтерде ерікті көмекші ретінде жұмыс істеді. 1949 жылы Гуджранваладағы Үкіметтік Ислам Колледжінде исламтану мамандығы бойынша бітірді. 1951 жылы Пәкістан Университетінің Заң Колледжінен заңгер дипломын алды. Тарар ондаған жыл Лахор Жоғары Сотында судья болып қызмет етті. Ол сондай-ақ Пәкістан Сайлау Комиссиясының мүшесі болды, онда ол Пәкістанның Пенджаб провинциясын өкілдік етті. Ол Лахор Жоғары Сотының 28-ші бас судьясы болып тағайындалды және 1989 жылдан 1991 жылға дейін қызмет етті, содан кейін Пәкістан Жоғарғы Сотының судьясы болып тағайындалды. Оның тағайындалуы сол кездегі президент Ғұлам Исхақ Ханмен Жоғарғы Сот Кеңесінің келісімімен жасалды. 1991 жылдың қаңтарынан 1994 жылдың қарашасына дейін Пәкістан Жоғарғы Сотының аға судьясы болып қызмет етті. Ол Пәкістанның Бас судьясы лауазымына үміткер болды, бірақ 65 жасқа толған соң зейнетке шығып, саяси мансабын бастады.
Ядролық бағдарлама
Президенттік қызметін атқарған кезеңде Тарар Пәкістанның ядролық бағдарламасында маңызды рөл атқарды. Ағасы, полковник Музафар Тарардың кеңесімен Тарар елдің ядролық қабілетін арттыруға бағытталған саясатты іске асырды. Полковник Тарардың көзқарастары мен тәжірибесі, әсіресе Бхуттоның ядролық бағдарламасына қатысты, олардың қызмет ету кезінде Пәкістанның ядролық саясатын жолға салуда шешуші рөл атқарды. Пәкістанның ядролық бағдарламасын сәтті жалғастыру және дамыту олардың бірлескен күш-жігерінің маңызды жетістігі болды. Ядролық бағдарламаға салған үлесінен өзге, Тарар президенттік кезеңінде құқық тәртібі, білім беру және әлеуметтік әл-ауқат мәселелеріне де назар аударды. Ол демократиялық институттарды нығайту және заң үстемдігін жақтады, Пәкістан қоғамының әртүрлі топтары арасындағы келісім мен түсіністікті күшейтті. Оның отбасы елдің саяси өмірінде әлі де ықпалды. Полковник Тарар Пәкістан армиясында қызмет етіп, әскери мансабында түрлі басшылық лауазымдарды атқарды. Полковник Тарар Пәкістанның ұлттық қауіпсіздігіне, әсіресе ядролық бағдарлама саласына қосқан бағалы үлесімен танымал. Полковник Тарардың стратегиялық кеңестері мен тәжірибесі Пәкістанның ядролық саясатын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды, бағдарламаның табысты жалғасуын және дамуын қамтамасыз етті. Оның президент Тарармен бөліскен Бхуттоның ядролық бағдарламасына қатысты көзқарастары олардың билік ету кезінде Пәкістанның ядролық стратегиясын жолға салуда маңызды рөл атқарды. Әскери қызметтен шыққаннан кейін полковник Тарар қайырымдылық қызметімен айналысып, ардагерлер мен олардың отбасыларының әл-ауқатын жақсартуға бағытталған жобаларды қолдады.
Конституциялық реформалар
Президент болғаннан кейін Тарар өзін жайлы ұстап, көзге түспеуге тырысқан, бұқаралық ақпарат құралдарынан қашып, Шарифтер отбасының адал қызметшісі болып қалды. Ол президенттік өкілеттіктерді шектейтін Пәкістан Конституциясының он үшінші, он төртінші және он бесінші түзетулеріне оңайлықпен қол қойды. Осылайша, Пәкістан Президентінің өкілеттіктері жылдар бойы біртіндеп қысқартылды, нәтижесінде 1997 жылғы Пәкістан Конституциясына енгізілген он үшінші түзету қалған барлық резервтік өкілеттіктерді жойды, бұл лауазымды Пәкістан конституциясының нағыз мағынасында толықтай символдық етіп жасады.