Кіріспе
Спорттағы жынысты тексеру (сондай-ақ жынысты анықтау, немесе шартты түрде жыныс анықтау тесті) спортшылардың жарысқа қатысу құқығы белгілі бір жынысқа шектелген жағдайларда жүзеге асырылады, бұл көбінесе солай болады, сонымен қатар командалардың құрамындағы аралас жынысты командаларға (мысалы, көптеген жұптық жарыстар) шектеу қойылғанда да қажет. Бұл тәжірибе уақыт өте келе, елдер арасында және бәсекелестік деңгейіне қарай үлкен өзгерістерге ұшырады. Олимпиада ойындары мен басқа да жоғары беделді жарыстарда бірнеше мәселе туындады, мысалы, кейбір ерлер спортшылардың әйел ретінде қатысуға тырысқандары немесе кейбір әйел спортшылардың әділ емес артықшылық беретін интерсекс екендігі туралы айыптаулар. Жынысты тексеру мәселесі спортта трансгендер адамдарға қалай қарау керек деген сұрақпен байланысты. Әдетте, ерлер санатында жарысатын спортшыларға жынысты тексеру жасалмайды, себебі әйел немесе интерсекс спортшының ерлер санатында бәсекелесуі үшін ешқандай артықшылық болмайды. Спортта жынысты тексеру 1940 жылдары дәрігерлер берген «әйелдік куәліктермен» басталды. Кейіннен бұл визуалды тексеруге, физикалық тексеруге, хромосомалық тексеруге және соңында тестостерон деңгейін тексеруге айналды. Бұл тексерулердің барлығы спортшылардың тек өз жынысына сәйкес жарысқа қатысуын қамтамасыз ету үшін жасалды, бірақ көбінесе интерсекс спортшыларды әйелдер спортынан шеттетуге әкеп соқты. Міндетті жынысты тексеруге түрткіс болған нәрсе – кейбір әйел спортшылардың «әйелдік еместігі» туралы алаңдаушылық, олардың ерлерге тән жарыстарға (мысалы, жеңіл атлетика) қатысуының көбеюі. Халықаралық жеңіл атлетика федерациясы (IAAF) әйелдер үшін алғашқы міндетті жынысты тексеруді 1950 жылдың шілде айында Бельгиядағы Еуропа чемпионатынан бір ай бұрын өткізді. Барлық спортшылар өз елдерінде тексерілді. IAAF 1966 жылғы Еуропа чемпионатында, Кеңес Одағы мен Шығыс Еуропаның бірнеше үздік әйел спортшыларының ер адамдар екендігіне күдік туғаннан кейін, жарыстарда жынысты тексеруді енгізді. Олимпиада ойындарында тексеру 1968 жылы қолданысқа енгізілді.
Sex verification in sports (also known as gender verification, or loosely as gender determination or a sex test) occurs because eligibility of athletes to compete is restricted whenever sporting events are limited to a single sex, which is generally the case, as well as when events are limited to mixed sex teams of defined composition (e. g., most pairs events). Practice has varied tremendously over time, across borders and by competitive level. Issues have arisen multiple times in the Olympic games and other high profile sporting competitions, for example allegations that certain male athletes attempted to compete as women or that certain female athletes had intersex conditions perceived to give unfair advantage. The topic of sex verification is related to the more recent question of how to treat transgender people in sports. Sex verification is not typically conducted on athletes competing in the male category because there is generally no perceived competitive advantage for a female or intersex athlete to compete in male categories. Sex verification in sports began in the 1940s with "femininity certificates" provided by a physician. It subsequently evolved into visual inspections, physical examinations, chromosome testing, and later testosterone level testing. These tests were all designed to ensure that athletes were only allowed to compete as their sex, but mostly resulted in the exclusion of intersex athletes from female sports. Mandatory sex verification testing was fuelled by anxieties surrounding the "unfemininity" of some female athletes, as more participated in masculine events (e. g., track and field). The first mandatory sex test issued by the International Association of Athletics Federations (IAAF), the world's track and field governing body, for woman athletes was in July 1950 in the month before the European Championships in Belgium. All athletes were tested in their own countries. The IAAF instituted sex testing at the actual games, starting at the 1966 European Athletics Championships in response to suspicion that several of the best women athletes from the Soviet Union and Eastern Europe were actually men. At the Olympics, testing was introduced in 1968.
Дене шынықтыру тексерулері
АҚШ Олимпиада комитетінің президенті Эйвери Брундейдж 1936 жылғы Берлинде өткен жазғы Олимпиада ойындары кезінде немесе одан кейін спортшы әйелдерді тексеру жүйесін құруды сұрады. Time журналының интерсексуалдар туралы мақаласына сәйкес, Брундейдж чехословакиялық жүгіруші және секіруші Зденка Кубкова мен ағылшын допты лақтырушы және найза тастаушы Мэри Эдит Луиза Уэстонның көрсеткен нәтижелерін байқағаннан кейін "жыныстық белгісіздіктерді" анықтау қажеттігін сезінді. Кейін екеуі де жынысын өзгерту операциясын жасатып, заңды түрде аттарын өзгертті – Zdeněk Koubek және Mark Weston. Жынысты анықтау тестілері 1950 жылы IAAF ұйымымен физикалық тексерулер арқылы басталды. "Жыныстық бөлініс және анықтау өзара байланысты, себебі егер ерлер мен әйелдер арасында жеке спорт жарыстарын өткізуге себеп немесе талап болмаса, жынысты анықтау тестілеуіне мұқтаждық болмас еді". Бастапқыда әйел спортшылардан "дәрігерлер алдында жалаңаш тұру сұралыпты" және көптеген спортшылар осы процедуралардың өзін қорлағандарын айтады. Халықаралық Олимпиада комитеті (ХОК) бұл әдістерді ешқашан қабылдаған жоқ.
Хромосомалық сынақ
1958 жылдан 1992 жылға дейін барлық әйел спортшылар кез келген IAAF немесе IOC жарысына қатысу алдында міндетті түрде жыныстық тексеруден өтті. Барр денесін анықтау үшін, XX хромосомаларының болуын тексеру мақсатында, беттің ішкі жағынан сынамалар алынды, бұл спортшының әйел екенін көрсетеді деп есептелді. Мартинес Патиньоға оның нәтижелеріне байланысты жасырын түрде зейнеткерлікке шығуы ұсынылды, бұл жыныстық тексеруден өтпеген спортшылардың арасында кең таралған жағдай еді. Алайда, ол зейнеткерлікке шығудан бас тартты, бұл үлкен қоғамдық назарға түсті. Фин генетигі Альберт де ла Шапель Мартинес Патиньомен бірге IAAF-қа шағымдану үшін жұмыс істеді. Де ла Шапель жылдар бойы спорттағы жыныстық тексеруге қарсылық білдіріп, Барр денесі тестінің интерсексуал әйелдерді дұрыс анықтамайтынын дәлелдеді. Сонымен қатар, ол жыныстық хроматиннің аномалиясының анықталуы және осы спортшыларды әйелдер спортынан шеттету олардың құқықтарын бұзатынын және психологиялық зиян келтіретінін көрсетті. Де ла Шапельдің қолдауымен IAAF 1988 жылы Мартинес Патиньоны қайта қабылдады. Мартинес Патиньоның ісі және одан кейінгі жақтаушылық хромосомалық жыныстық тексеруді жоюға әкелді. Бұл әдіс кейіннен жойылды, себебі ол еркектікті анықтауда сенімді емес екені анықталды. Халықаралық жеңіл атлетика федерациясы 1992 жылы барлық спортшыларға қатысты жыныстық тексеруді тоқтатты, бірақ күдік туған жағдайда қатысушының жынысын бағалау құқығын сақтап қалды. Сондай-ақ, 1992 жылы МОК міндетті жыныстық тексеруді жалғастырды, бірақ Барр денесі тестінен ДНК сынамаларынан (ауыз қуысынан алынған) "еркекке тән генетикалық материалды" іздеу үшін полимераза тізбектік реакция (ПТР) тестіне көшті. Бұл тест те сынға ұшырады және 1990 жылдардың соңында бірнеше медициналық ұйымдар жыныстық тексеруге қарсы болды. 1996 жылы Халықаралық Олимпиада комитетінің (ХОК) әйелдер мен денсаулық жөніндегі әлемдік конференциясында "Олимпиада ойындары кезінде қолданылып жүрген жыныстық тексеру процесін тоқтату" туралы резолюция қабылданды. Халықаралық Олимпиада комитетінің басқармасы 1999 жылдың маусым айында осы тәжірибені тоқтату туралы шешім қабылдады. Хромосомалық тестілеу соңғы рет 1996 жылы Атланта Олимпиадасында жүргізілді.
Гормондық тексеру
2006 жылы IAAF гендерлік тексеру жөніндегі жаңа саясатын жариялады. Бұл ұйымға спортшыларды гинекологтар, эндокринологтар, психологтар, ішкі медицина мамандары және гендерлік/трансгендерлік мәселелер жөніндегі сарапшылармен медициналық тексеруден өткізуге мүмкіндік берді, егер спортшының жынысы туралы күдік туған жағдайда. IAAF жынысты анықтау нәтижелері зертханалық сараптамаға ғана негізделмейтінін нақтылады. Спортшыларға, егер олар гендерлік тексеруден өтпесе, жарысқа қатысу үшін медициналық және хирургиялық емделу мүмкіндігі берілді. Сонымен қатар, 2006 жылғы саясатта басқа әйелдерге қарағанда артықшылықтар бермейтін жағдайлар тізімделген, осылайша спортшыға жарысқа қатысуға рұқсат берілді. Олардың ішінде: андрогенге сезімталдық синдромы (АСС), гонадальды дисгенез, Тернер синдромы, туа біткен бүйрекүсті безінің гиперплазиясы, андроген өндіретін ісіктер және поликистоздық жұмыртқалық синдромы (ПЖС). Семенья ісінің нәтижесінде тестостерон деңгейінің жоғары болуын анықтау үшін тестостеронды тексеру енгізілді, бұл гиперандрогенизм деп аталды. Ұлттық Олимпиада комитеттері ХОК-қа «жыныстық ерекшеліктердегі кез келген ауытқуды белсенді түрде зерттеу» міндетін алды. 2011 жылы IAAF тестостерон және гормондық тестілеуге қатысты жаңа хаттамаларды жариялады. Хаттамалар «жыныстық тестілеу» және «гендерлік тексеру» терминдерін қабылдамады және гормон деңгейіне ерекше мән берді, себебі кейбір спортшылар гормоналдық ерекшеліктеріне байланысты әйелдер санатында жарыса алмайды. Хаттамаларда гормон деңгейінің ерлер мен әйелдердің спорттық өнімділігіндегі айырмашылықты көрсететіні айтылды. Футболда ФИФА-ның қазіргі гендерлік тексеру саясаты 2011 жылдың 30 мамырынан бері қолданылып келеді. 2012 жылдың маусымында 2012 жылғы Жазғы Олимпиада алдында ХОК осы мәселелерді шешу үшін әйелдердегі гиперандрогенизм туралы ХОК ережелерін жариялады. Онда былай делінген: «Бұл ережелерде жынысты анықтау көзделмеген. Керісінше, осы ережелердің мақсаты белгілі бір спортшының 2012 жылғы Олимпиада ойындарының (ОГ) әйелдер санатындағы жарыстарына қатысуға жарамсыз болуын (гормоналдық ерекшеліктеріне байланысты) анықтау болып табылады. Егер спортшы әйелдер санатында жарысуға жарамсыз деп танылса, ол спорттың ерлер сайысына қатыса алса, ерлер сайысында жарысуға құқылы болуы мүмкін». 2015 жылдың шілдесінде Спорттық төрелік сотында Дюти Чанд пен Үндістанның атлетика федерациясы (АФИ) және Халықаралық атлетика федерацияларының арасындағы іс бойынша шешім қабылданғаннан кейін гиперандрогенизмге қатысты саясат тоқтатылды. Чанд 2014 жылғы Комонвелл ойындарынан соңғы минутта шығарылды, себебі Үндістанның Атлетика федерациясы гиперандрогенизмнің оны әйел спортшы ретінде жарысуға жарамсыз ететінін мәлімдеді. Сотта тестостеронның әйелдердің спорттық өнімділігін арттыратынына жеткілікті дәлелдер жоқ екені анықталды. Осылайша сот IAAF қолданған гиперандрогенизмді реттеу практикасын дереу тоқтатты және ұйым 2017 жылдың шілдесіне дейін жақсырақ дәлелдер ұсынбаса, оны жарамсыз деп жариялады. 2017 жылы Стефан Бермон мен Пьер Ив Гарнье жариялаған зерттеуде 2011 және 2013 жылғы жарыстар кезінде ерлер мен әйелдер арасындағы атлетикада 2127 спортшының өнер көрсетуі мен гормондық концентрациясы талданды. Еркін тестостерон (fT) деңгейі төмен әйелдермен салыстырғанда, fT деңгейі жоғары әйелдер 400 м, 400 м кедергілер, 800 м, балғамен лақтыру және тірекпен секіруде тиісінше 2,73%, 2,78%, 1,78%, 4,53% және 2,94% артық нәтиже көрсетті. Мұндай үлгі ерлер арасындағы спорт түрлерінен табылмады. Зерттеу нәтижелері жоғары тестостерон деңгейі бар әйел спортшылардың 400 м, 400 м кедергілер, 800 м, балғамен лақтыру және тірекпен секіруде төмен fT деңгейі барларға қарағанда айтарлықтай бәсекеге қабілетті екенін көрсетті. Ғалымдар спортшының өз еркінен тыс пайда болған кез келген артықшылықты «әділетсіз» деп санауға болатынына күмән келтіреді. Мысалы, элиталық спортшылардың аэробтық қабілеті мен төзімділігі жалпы халыққа қарағанда жоғары. Сонымен қатар, бұл жағдайлар элиталық спорт жүйесін сынап, әйел спортшылардың қажетсіз медициналық араласуларға ұшырауға бейім екенін көрсетті, тіпті алдаудың дәлелі болмаса да, спорттық артықшылықтың дәлелі де жоқ. Бұдан басқа, тестостерон деңгейін төмендету талабы спортшының денсаулығына кері әсер етеді, себебі жанама әсерлерге шамадан тыс шөлдеу, зәр шығару және электролиттердің теңсіздігі, көмірсулар метаболизмінің бұзылуы, бас ауруы, шаршау, құсу, қызу және бауырдың уыттануы кіруі мүмкін. Басқа да сарапшылар тестостерон мен спорттық қабілет арасындағы себеп-салдар байланысына күмән келтіреді, себебі кейбір әйелдердегі жоғары тестостерон деңгейі семіздік және бойдың кішкентай болуы сияқты спорттық қабілетке кері әсер ететін биологиялық ерекшеліктерге бейім. Сонымен қатар, митохондриялық вариациялар, акромегалия, толыққанды және теңдестірілген диета және жас кезінен жоғары деңгейдегі жаттығуларға қол жеткізу сияқты басқа да факторлар да тестостеронмен бірдей маңызды, бірақ ескерілмейді. Бұл саясаттар әйелдер үшін қорлаушы, қажетсіз, этикалық емес және кемсітуші болып саналады. Спортшылар өздерінің заңды гендеріне сәйкес жарысуға құқылы болуы керек деп санайды. 2015 жылдың қарашасында ХОК гиперандрогенизм және трансгендерлік саясатын қарастыру үшін отырыс өткізді. Әйелдердегі гиперандрогенизмге қатысты ХОК Спорттық төрелік сотымен тоқтатылған IAAF саясатын қайта қолдануға шақырып, бұрынғы саясатын қайталады: «Дискриминациядан сақтау үшін, егер әйелдер жарысына қатысуға жарамсыз болса, спортшы ерлер жарысына қатысуға құқылы болуы керек». 2016 жылдың ақпанында ХОК 2016 жылғы Жазғы Олимпиада үшін максималды тестостерон деңгейін белгілейтін өз саясатын енгізбейтіні белгілі болды. 2016 жылдың сәуір айында Біріккен Ұлттар Ұйымының денсаулық сақтау жөніндегі арнайы хабаршысы Дайниус Пурас қазіргі және тарихи гендерлік тексеру саясатын сынап, «бірқатар спортшылардың симптомы немесе денсаулыққа қатысты мәселелер болмаған жағдайда репродуктивті органдарын жою және кіші еріннің жартылай кесілуіне ұшырағанын» айтты.
Гормондық тексеру
Андрогендер деңгейі жоғары әйелдер (әсіресе тестостерон) басқа әйелдерге қарағанда бәсекеде артықшылыққа ие деп есептеледі, себебі әйелдердің тестостерон деңгейі статистикалық тұрғыдан ерлерге қарағанда төмен болады. Осы андрогендер деңгейінің айырмашылығы спортшылардың тек өз жыныстағылармен ғана жарысуын талап ететін көптеген спорт түрлеріне себеп болады. Дегенмен, табиғи түрде жоғары тестостерон деңгейі бар әйел спортшылардан медициналық/фармацевтикалық әдістермен осы деңгейді төмендетуді күту – допинг ережелерінің мақсатына қайшы келеді, себебі допинг ережелері спортшылардан денелері табиғи түрде өндірмейтін заттарды қолдануды тыйымдайды. 2010 жылдың қаңтар айында Майамиде спортшының әйел немесе ер адам ретінде қатысуын анықтайтын ережелерді жақсартудың орнына, медициналық мамандар осы ережелерге қатысты түсініксіздікке тап болды. Элис Дрегер спортшыны алдын ала хабардар етпей, оның әйел ретінде жарысуға құқығы жоқ екенін жариялау қауіпті екенін айтады. Мысалы, Кастер Семенья өзіне жасалған тесттердің мақсаты – оның әйел немесе еркек екенін анықтау екенін бұқаралық ақпарат құралдары арқылы білді. Тағы бір спортшы, Санти Саундаржан, жынысын анықтау тестінен өтпей және 2016 жылғы Азия ойындарының медалінен айырылғаннан кейін өмірге қол көтеруге тырысты.
Ерлердің жынысын тексеру
Ерлер санатында жарысқа қатысатын спортшылардың жынысы тексерілмейді және олардың хромосомалары немесе гормоналдық деңгейлері туралы мәліметтер аз. Дегенмен, 2014 жылы Хили және авторлар тобы 693 элиталық спортшыны зерттеу нәтижесінде көптеген көрсеткіштер бойынша маңызды айырмашылықтар анықталды. Авторлар мынаны анықтады:
16,5% ерлерде тестостерон деңгейі төмен болды, ал 13,7% әйелдерде жоғары болды, екі жыныс арасында толыққанды үйлесім байқалды. Зерттеу авторлары сондай-ақ, орташа денедегі бұлшық массасының айырмашылығы жыныстар арасындағы нәтижелердегі айырмашылықты түсіндіруі мүмкін екенін мәлімдеді.