Кіріспе
Өсімдіктерге негізделген тамақтану – негізінен немесе толығымен өсімдіктерден тұратын тағамдар. Өсімдіктерге негізделген диеталар жануарлардан алынатын тағамдардың азын қамтитын және көкөністер, жемістер, толық зерлі дақылдар, дәнділер, жаңғақтар мен тұқымдар сияқты талшыққа толы өсімдік өнімдерінің көп мөлшерін қамтитын диеталық үлгілердің кең ауқымын қамтиды. Бұл диеталар міндетті түрде вегетариандық немесе вегандық болуы керек емес, бірақ жануарлық тағамдарды аз тұтынумен сипатталады. Кемпбеллтің өсімдіктерге негізделген тамақтану туралы зерттеулері «Қытай жобасынан» бастау алды – бұл Қытайдың ауылдық аймақтарындағы тамақтану әдеттерін он жыл бойы зерттеу, нәтижесінде жануарлық ақуыз бен майдың азы болуы және өсімдіктерден алынған тағамдардың көп болуы бірнеше аурулардың таралуын азайтуға көмектеседі деген тұжырым жасалды. 2005 жылы Кемпбелл мен оның ұлы «Қытай зерттеуін» жариялады, бұл өсімдіктерге негізделген тамақтанудың денсаулыққа тигізетін пайдасы туралы кең таралған кітап. Кемпбелл сондай-ақ, өсімдіктерге негізделген тамақтану тұжырымдамасын қолданып, тұтынушыларға ет жеудің қоршаған ортаға тигізетін маңызды салдары туралы түсіндірді. Өсімдіктерге негізделген тамақтану өсімдіктерден алынған, минималды өңделген тағамдарды тұтыну ретінде анықталуы мүмкін. 2021 жылы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) «Өсімдіктерге негізделген диеталар – өсімдіктерден алынған тағамдарға баса назар қойып, жануарлық өнімдерді азайтумен немесе толығымен алып тастаумен байланысты диеталық үлгілердің әртүрлілігін құрайды. Вегетариандық диеталар – өсімдіктерге негізделген диеталардың бір бөлігі болып табылады және жануарлық тағамдардың кейбір немесе барлық түрлерін тұтынуды шектеуі мүмкін» деді. ДДҰ флекситариандық, лакто-вегетариандық, лакто-ово вегетариандық, ово-вегетариандық, пескатариандық және вегандық диеталарды өсімдіктерге негізделген диеталардың қатарына жатқызады. Өсімдіктерге негізделген тамақтануды ұстанудың басты себептері – денсаулыққа ұмтылыс, дәмділік, жануарларға деген қамқорлық, қоршаған ортаға алаңдау және салмақ жоғалту. АҚШ-та адамдар өз диеталары арқылы климаттың өзгеруіне қарсы жеке шаралар қолданады. Өсімдіктерге негізделген тамақтанатындардың 26 пайызы жаһандық жылыну туралы «нашар» деп санайды, бұл Йельдің Климаттық өзгерістер жөніндегі коммуникация бағдарламасы «жаһандық жылыну болып жатқанына, адамның салдарынан туындап, шұғыл қауіп төндіретініне сенімді» деп түсіндіреді. Ал өсімдіктерге негізделген тамақтанатындардың 27 пайызы жаһандық жылынуды нақты және ауыр қауіп деп санайды және оның адамның салдарынан туындап жатқанына сенеді, бірақ климаттың салдары әлі де алыс болашақта болады деп ойлайды, сондықтан бұл мәселе төмен басымдыққа ие.
A plant based diet is a diet consisting mostly or entirely of plant based foods. Plant based diets encompass a wide range of dietary patterns that contain low amounts of animal products and high amounts of fiber rich plant products such as vegetables, fruits, whole grains, legumes, nuts and seeds. They do not need to be vegan or vegetarian, but are defined in terms of low frequency of animal food consumption. Campbell's research about a plant based diet extended from The China Project, a decade long study of dietary practices in rural China, giving evidence that a diet low in animal protein and fat, and high in plant foods, could reduce the incidence of several diseases. In 2005, Campbell and his son published The China Study, a best selling book emphasizing the potential health benefits of a plant based diet. Campbell also used the plant based concept to educate consumers about how eating meat had significant environmental consequences. A plant based diet may be defined as consuming plant sourced foods that are minimally processed. In 2021, the World Health Organization (WHO) stated that "plant based diets constitute a diverse range of dietary patterns that emphasize foods derived from plant sources coupled with lower consumption or exclusion of animal products. Vegetarian diets form a subset of plant based diets, which may exclude the consumption of some or all forms of animal foods." The WHO lists flexitarian, lacto vegetarian, lacto ovo vegetarian, ovo vegetarian, pescatarian and vegan diets as plant based. Main motivations to follow a plant based diet appear to be health aspirations, taste, animal welfare, environmental concern, and weight loss. In the U. S. A., people take individual action on climate change through their diet. Twenty six per cent of those who eat a plant based diet because they are "alarmed" about global warming — defined by the Yale Program on Climate Change Communication as those who are "convinced global warming is happening, human caused, an urgent threat" — and twenty seven per cent eat a plant based diet because they are "concerned" — they believe global warming is a real and serious threat and that humans are causing it, but they think climate impacts remain far enough in the future that they are a lower priority issue.
Денсаулық сақтау саласындағы зерттеулер
Өсімдік негізді диеталардың хроникалық аурулардың алдын алу және оларды басқарудағы рөлі зор. Британдық диетологтар қауымдастығы өсімдік негізді диетаның "әр жаста және өмір кезеңінде салауатты өмір сүруді қолдай алатынын" мәлімдеді, бірақ кез келген диета сияқты, оны да дұрыс жоспарлау қажет. Вегандық котлеттер немесе тауыққа ұқсас наггеттер сияқты өңделген өсімдік негізді тағдарлар қолжетімділігі артып келе жатқандықтан, осы тағдарларды қамтитын өсімдік негізді диеталардың денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін деген алаңдаушылық туындап отыр. Іс жүзінде, лакто-ово вегетариандықтар мен вегандардың диетасы вегетариандық емес адамдарға қарағанда жалпы сапасы жоғары болып көрінеді. Бұған себеп – жемістер, толық зерлі дақылдар, теңіз өнімдері, өсімдік ақуыздары және натрийді тұтыну жөніндегі денсаулық сақтау ұйымдарының ұсынымдарын мұқият сақтауы. Вегетариандық және вегандық диеталардың жоғары сапасы, вегетариандық емес адамдармен салыстырғанда, оң денсаулық нәтижелерінің себебі болуы мүмкін.
В12 дәрумені
Өсімдік тектес тағамдар әдепкі бойынша В12 витаминінің сенімді көзі болып табылмайды. В12 витаминінің жетіспеуі түрлі жағдайлармен байланысты және адам денсаулығы үшін маңызды. Толығымен өсімдік тектес диетамен қоректенетін адамдар қосымша тағамдар немесе байытылған тағамдарды (мысалы, байытылған өсімдік сүттері немесе йогурттар, тамақдық ашытқы, немесе байытылған дәнділер) тұтыну арқылы жеткілікті В12 мөлшерін алуын қамтамасыз етуі керек. Тіпті өсімдік диетасында аз мөлшерде жануар өнімдерін тұтынатындар да, қосымша тағамдар немесе байытылған тағамдарды тұрақты түрде қабылдамаса, ұсынылған мөлшерден кем В12 витаминін алу қаупі жоғары.
Салмағы
Байқау зерттеулері вегетариандық диеталардың вегетариандық емес диеталарға қарағанда энергия мөлшері жағынан төмен екенін, ал вегетариандардың дене массасы индексінің вегетариандық емес адамдарға қарағанда орташа есеппен төмен екенін көрсетеді. Алдын ала зерттеулердің екі шолуы 18 апта немесе одан ұзақ мерзімге сақталған вегетариандық диеталар дене салмағын азайтатынын, ал 12 апта немесе одан ұзақ мерзімге сақталған вегандық диеталар дене салмағын 4 кг-ға дейін азайтатынын көрсетті. Семіз адамдарда 2022 жылғы шолу бойынша, өсімдік негізді диеталар салмақты бақылауға, LDL және жалпы холестерин деңгейін, қан қысымын, инсулинге қарсы тұруды және ашқарындағы қандағы глюкоза деңгейін жақсартады.
Диабет
Кейбір шолулар өсімдік негізді диеталар, оның ішінде жемістер, көкөністер, толық зерлі дақылдар, бұршақ және жаңғақтардың қабылдануы диабетке шалдығу қаупін төмендететінін көрсетеді. Сондықтан вегетариандық және вегандық диеталар 2-ші типті диабетке тигізетін әсерін анықтау үшін клиникалық зерттеулерге алынуда, алдын ала нәтижелер дене салмағының жақсаруын және метаболикалық синдромның биомаркерлерін көрсетуде. Назар толыққанды тағамдарға аударылғанда, диабет биомаркерлерінің жақсаруы байқалды, оның ішінде қабынудың және семіздіктің азайғаны. Диабетпен ауыратын адамдарда өсімдік негізді диеталар жақсарған эмоционалдық және физикалық денсаулықпен, депрессияның жеңілуімен, өмір сапасының артуымен және жалпы денсаулықтың жақсаруымен байланысты.
Қатерлі ісік
Өсімдік негізді диеталар, ішек және простата қатерлі ісігінің қаупін азайтумен байланысты. Вегетариандық диеталар, жалпы қатерлі ісіктің 8%-ға төмендеуімен байланысты. Вегандық диета, жалпы қатерлі ісікке шалдығу қаупін 15%-ға азайтуға көмектеседі. Дегенмен, қатерлі ісік салдарынан болатын өлім-жұлым көрсеткішінде жақсару байқалмады.
Микробиомы
Алдын ала зерттеулер өсімдік негізді диета ішек микробиомын жақсартуға көмектесетінін көрсетеді.
Жүрек- қан тамырлары аурулары
2022 жылы жасалған перспективалық когорттық зерттеулерге шолу вегетариандық диеталардың жүрек-қан тамырлары ауруларының тәуекелін 15%-ға, ал ишемиялық жүрек ауруының тәуекелін 21%-ға төмендетумен байланысты екенін көрсетті, бірақ инсульт тәуекеліне әсер етпеді; ал вегандық диеталар үшін тек ишемиялық жүрек ауруының тәуекелінің төмендеуі анықталды. Басқа шолулар өсімдіктерге негізделген диеталардың, оның ішінде вегандық және вегетариандық диеталардың жүрек-қан тамырлары ауруларының және қан липидтері деңгейінің тәуекелін азайтуға көмектесетінін көрсетті. Рандомизацияланған клиникалық тәжірибелерде вегандық диетамен байланысты қан қысымының төмендеуі (шамамен 4 мм рт. сіг.) медициналық қоғамдар ұсынатын диеталық тәжірибелермен және порцияларды бақылау арқылы сақталынатын диеталармен салыстырылатындығы анықталды. Алдын ала мәліметтер ұзақ мерзімді вегандық диетамен тамақтанатын адамдарда жүрек-қан тамырлары және метаболизмдік қауіп факторларының жақсаруын көрсетеді.
Сүйек денсаулығы
Өсімдіктерге негізделген диеталардың сүйек денсаулығына әсері нақты емес. Алдын ала зерттеулер өсімдіктерге негізделген диетаны тұтыну сүйек тығыздығының төмендеуімен байланысты болуы мүмкін екенін көрсетеді, бұл сүйек сыну қаупін арттыратын фактор.
Қабыну
Өсімдік негізді диеталардың қабынуды азайту әлеуеті зерттелуде. С-реактивті белок – қабынудың биомаркері – өсімдік негізді диетаны тұтыну арқылы, әсіресе семіз адамдарда төмендеуі мүмкін.
Өлім-жітім
2020 жылғы шолуда көкөністер, жемістер, дәл майлы өсімдіктер, жаңғақтар, толық дәнді астықтар, қанықпаған өсімдік майлары, балық, майлы емес ет немесе құс етін тұтынуға негіделген диеталық үлгілер, сондай-ақ өңделген ет, майлы сүт өнімдері және тазартылған көмірсулар немесе тәттілердің мөлшері төмен болса, барлық себептерге байланысты өлім-жітім тәуекелінің төмендеуімен байланысты екендігі көрсетілді.
Физикалық жұмыс
2023 жылы онлайн жарияланған мета-талдауда, өсімдік негізді диеталардың аэробтық қабілетке орташа оң әсер ететіні және күш көрсеткіштеріне әсер етпейтіні анықталды.
Саясат
Климаттық мақсаттарға жету, халық денсаулығы мәселелерін шешу және жануарлардың әл-ауқатын қорғау үшін ет тұтынуды азайту және көбірек өсімдік негізді диетаға көшу қажет. Мұндай тұтынушылар мінез-құлқының өзгеруін қалай ынталандыруға болатыны зерттелді. Кейбір денсаулық сақтау ұйымдары экологиялық іздері төмен болғандықтан өсімдік негізді диетаны қолдайды. Олардың қатарында Швеция азық-түлік агенттігінің диеталық ұсынымдары және Lancet журналының ғалымдары ұсынған планеталық денсаулық диетасы бар. Веган климаттық белсенді Грета Тунберг әлем бойынша өсімдік негізді азық-түлік өндірісі мен тұтынуын арттыруға шақырды. Стокгольм қоршаған орта институты мен Энергия, қоршаған орта және су жөніндегі кеңестің 2022 жылғы баяндамасында жануарлардың әл-ауқатын қорғау және өсімдік негізді диетаға көшу, әлемді "қайнау нүктесіне" жеткізіп отырған экологиялық және әлеуметтік дағдарыстарды жеңілдетуге бағытталған ұсынымдар тізіміне енді. Дания және Оңтүстік Корея 2023 жылы өсімдік негізді іс-қимыл жоспарларын жариялады.