Ұлыбританиядағы либерализм: тарих және эволюциясы

Кіріспе

Ұлыбританиядағы либерализм туралы шолу

Ұлыбританияда либерализм сөзі бірнеше мағынаны білдіре алады. Ғалымдар бұл терминді көбінесе классикалық либерализмді атау үшін қолданады. Сондай-ақ, бұл термин экономикалық либерализм, әлеуметтік либерализм немесе саяси либерализмді де білдіруі мүмкін. Ол жай ғана 1988 жылы екі орталық партияның бірігуінен құрылған Ұлыбританияның Либералды демократтар партиясының саясатына қатысты болуы мүмкін. Либерализм кейде американдық мағынада қолданылуы мүмкін; алайда, оның қарапайымдыққа толы мағынасы АҚШ-қа қарағанда Ұлыбританияда әлдеқайда нашар, және сол және оң қанаттағы әлеуметтік либералдар өздерін және қарсыластарын сипаттау үшін «либералды» және «либералдық емес» терминдерін қолдана береді.

Глэдстон

Уильям Эварт Гладстон (1809–1898) либерализм мен Либералдық партияның 19-шы ғасырдың соңындағы басты тұлғасы болды. Ол премьер-министр ретінде 12 жыл қызмет етті, 1868 жылдан бастап 1894 жылға дейінгі төрт мерзімге бөлінген. Ол сондай-ақ төрт рет Қаржы министрі болды және мерзімдер арасында көбінесе оппозиция жетекшісі қызметін атқарды. Тарихшы Х.К. Мэттью Гладстонның ең маңызды мұрасы үш салаға жатады дейді: оның қаржы саясаты; Ұлыбританияның біртұтас мемлекеттік құрылымын өзгертетін, өзін-өзі басқаруды (деволюцияны) қолдауы; және оның кең негізді, түрлі мүдделерді қабылдай және келістіре алатын, прогрессивті, реформалық партия идеясы, сонымен қатар оның жаппай қоғамдық жиналыстарда сөйлеген сөздері. Тарихшы Уолтер Л. Арнштейн былай деп қорытындылайды: «Гладстондық реформалардың маңыздылығына қарамастан, олардың барлығы дерлік 19-шы ғасырдың либералдық дәстүріне сәйкес келіп, түрлі сенімдер мен әлеуметтік топтардағы адамдарға өздерінің жеке қабілеттерін пайдаланып, өмірін жақсартуға және қоғамға үлес қосуға кедерілің келетін діни, экономикалық және саяси кедергілерді жоюға бағытталған. Ғасырдың үшінші тоқсаны аяқталғанда, Виктория дәуірінің негізгі құндылықтары берік тұрды: әдептілік; аристократтар мен джентльмендердің үкіметі, енді орта таптың саудагерлері мен өндірушілерінің, сондай-ақ еңбекқор жұмысшылардың да ықпалында болды; өркендеу көбінесе еркін нарық экономикасының қағидаларына негізделген сияқты; және толқындарды билейтін және одан да алыс жерлердегі иеліктерді басқаратын Британия. Лорд Актон 1880 жылы Гладстонды «үш ең ұлы либералдың» бірі деп санағанын жазды (Эдмунд Берк пен Лорд Маколеймен бірге). 1909 жылы Либералдық Қаржы министрі Дэвид Ллойд Джордж өзінің «Халық бюджетін» ұсынды, ол байлықты қайта бөлуге бағытталған алғашқы бюджет болды. Либералдық саясаткер Лорд Розбери оны Гладстон қабылдамайтынымен қысым жасады, «Себебі оның және менің көзімде, сондай-ақ оның қарапайым шәкірті ретінде, либерализм мен бостандық туысқан ұғымдар еді; олар егіз қарындастар еді». Ллойд Джордж 1913 жылы либералдардың «Гладстондық карьерден соңғы бағаналарды қазып шығарғанын» жазды. Ллойд Джордж 1915 жылы Гладстон туралы былай деді: «Ол қандай адам еді! Мен Парламентте көргендердің бәрінен де биік тұрды. Мен оны қатты ұнатпадым. Ол нонконформистерді, әсіресе Уэльстік нонконформистерді жек көрді және жұмысшы табына шынайы жаны ашпады. Бірақ ол естіген ең жақсы Парламент спикері болды. Ол жақсы түсіндіре алмайтын». 1944 жылы классикалық либерал экономисті Фридрих Хайек Ұлы соғыстан бері саяси көзқарастардың өзгеруі туралы былай деді: «Бәлкім, бұл өзгерісті одан да жақсы көрсететін нәрсе жоқ, қазіргі ағылшын әдебиетінде Бисмаркқа деген жағымды қатынас болғанымен, жас буын Гладстонды Викториялық мораль мен наивті утопизм үшін мазақтап, сирек еске алады». 20-шы ғасырдың соңғы жартысында Гладстонның экономикалық саясаты Тэтчершіл консерваторлар тарапынан бағаланды. Маргарет Тэтчер 1983 жылы былай деп мәлімдеді: «Біз салықтан жиналған әрбір тиынды ақылмен және тиімді жұмсауға міндеттіміз. Өйткені біздің партиямыз жақсы шаруашылыққа берілген, шындығында, егер Гладстон мырза бүгін тірі болса, ол Консервативтік партияға қосылуға өтініш беретініне көз жеткіземін». 1996 жылы ол былай деді: «Ол мен жақтаған консервативтілікті ескі стильдегі «либералды» деп сипаттауға болады. Мен соңғы кездегі ұжымшылдардың емес, Гладстон мырзаның либерализмін айтқым келеді». 21-шы ғасырдағы либерализмнің бұл түрі неолиберализм деп аталады. А.Дж.П. Тейлор былай деп жазды: «Уильям Эварт Гладстон 19-шы ғасырдың ең ірі саяси тұлғасы болды. Менің айтқым, ол міндетті түрде ең ұлы мемлекет қайраткері болды дегені емес, әрине, ең табыстысы да емес. Менің айтқым, ол сахнаны басып алды».

William Ewart Gladstone (1809–1898) dominated liberalism and the Liberal Party in the late 19th century. He served for 12 years as prime minister, spread over four terms beginning in 1868 and ending in 1894. He also served as Chancellor of the Exchequer four times and between terms was usually the minority leader. The historian H. C. G. Matthew states that Gladstone's chief legacy lay in three areas: his financial policy; his support for Home Rule (devolution) that modified the view of the unitary state of Great Britain; and his idea of a progressive, reforming party broadly based and capable of accommodating and conciliating varying interests, along with his speeches at mass public meetings. Historian Walter L. Arnstein concludes "Notable as the Gladstonian reforms had been, they had almost all remained within the nineteenth century Liberal tradition of gradually removing the religious, economic, and political barriers that prevented men of varied creeds and classes from exercising their individual talents in order to improve themselves and their society. As the third quarter of the century drew to a close, the essential bastions of Victorianism still held firm: respectability; a government of aristocrats and gentlemen now influenced not only by middle class merchants and manufacturers but also by industrious working people; a prosperity that seemed to rest largely on the tenets of laissez faire economics; and a Britannia that ruled the waves and many a dominion beyond. Lord Acton wrote in 1880 that he considered Gladstone one "of the three greatest Liberals" (along with Edmund Burke and Lord Macaulay). In 1909 the Liberal Chancellor David Lloyd George introduced his "People's Budget", the first budget which aimed to redistribute wealth. The Liberal statesman Lord Rosebery ridiculed it by asserting Gladstone would reject it, "Because in his eyes, and in my eyes, too, as his humble disciple, Liberalism and Liberty were cognate terms; they were twin sisters." Lloyd George had written in 1913 that the Liberals were "carving the last few columns out of the Gladstonian quarry". Lloyd George said of Gladstone in 1915: "What a man he was! Head and shoulders above anyone else I have ever seen in the House of Commons. I did not like him much. He hated Nonconformists and Welsh Nonconformists in particular, and he had no real sympathy with the working classes. But he was far and away the best Parliamentary speaker I have ever heard. He was not so good in exposition." Writing in 1944 the classical liberal economist Friedrich Hayek said of the change in political attitudes that had occurred since the Great War: "Perhaps nothing shows this change more clearly than that, while there is no lack of sympathetic treatment of Bismarck in contemporary English literature, the name of Gladstone is rarely mentioned by the younger generation without a sneer over his Victorian morality and naive utopianism". In the latter half of the 20th century Gladstone's economic policies came to be admired by Thatcherite Conservatives. Margaret Thatcher proclaimed in 1983: "We have a duty to make sure that every penny piece we raise in taxation is spent wisely and well. For it is our party which is dedicated to good housekeeping—indeed, I would not mind betting that if Mr Gladstone were alive today he would apply to join the Conservative Party". In 1996, she said: "The kind of Conservatism which he and I favoured would be best described as 'liberal', in the old fashioned sense. And I mean the liberalism of Mr Gladstone, not of the latter day collectivists". That sort of liberalism in the 21st century is termed neoliberalism. A. J. P. Taylor wrote "William Ewart Gladstone was the greatest political figure of the nineteenth century. I do not mean by that that he was necessarily the greatest statesman, certainly not the most successful. What I mean is that he dominated the scene."

1900-жылдар: Жаңа либерализм және әл-ауқат мемлекеті

Либералдық партия 1895 жылғы жалпы сайлауда жеңілгенде, саяси дағдарыс Либералдық партияны сілкіндірді. Осыған дейін Либералдық партия Гладстон либерализмін ұстана отырып, еркін нарық, төмен салық салу, өзін-өзі қолдау және таңдау еркіндігін жақтады, бірақ 1895 жылғы сайлаудан кейін көптеген либералдар саяси реформа талап етті. Реформаторлардың жетекшілері Томас Хилл Грин мен Герберт Сэмюэл болды, олар 1896 жылғы желтоқсандағы «Прогрессивті шолу» журналында классикалық либерализмнің «әлсірегеніне» және «тозығына» тоқталып, мемлекеттік биліктің күшеюін қалады. Сэмюэлдің «Жаңа либерализмі» қарт жасқа зейнетақы, жұмыс біржалары (жұмыс іздеу ұйымдары) және жұмысшыларға өтемақы төлеуді ұсынды, бұл заманауи әлеуметтік қамтамасыздандырудың алғы күші болды. 1906-1914 жылдардағы басқа да маңызды зиялылар қатарында Х.А.Л. Фишер, Гилберт Мюррей, Г.М. Тревелян, Эдвин Монтагю, Чарльз Мастерман, Альфред Маршалл, Артур Сесил Пигу және жас Джон Мейнард Кейнс болды. Фабиан қоғамында социалистер басымдық танытты. Басты саясаткерлерге болашақ премьер-министрлер Генри Кэмпбелл Баннерман, Уинстон Черчилль, Х.Х. Асквит және Дэвид Ллойд Джордж кірді, олар экономика мен еркін нарыққа араласпаушылыққа күмәнданып, Жаңа либерализмді қабылдады. 1905-1916 жылдардағы Либералдық үкіметтер кезінде әлеуметтік мемлекет төмен кірісті азаматтарға көмек көрсету үшін құрылды. 1908 жылы 70 жастан асқан адамдарға зейнетақы жүйесі енгізілді, табыс салығы таныстырылды және 1911 жылы Ұлттық сақтандыру заңы бекітілді. Ллойд Джордж кең ауқымды әлеуметтік реформаларды қаржыландыру үшін 1909 жылғы «Халық бюджетінде» жер иелігіне және жоғары табысқа салық салуды ұсынды, бірақ консерваторлар басымдығы бар Лордтар палатасы оны қабылдамады. Нәтижесінде туған конституциялық дағдарыс 1910 жылы өткен екі сайлаудан кейін және 1911 жылғы Парламент заңы қабылданғаннан кейін ғана шешілді. Оның бюджеті 1910 жылы қабылданды, ал 1911 жылғы Ұлттық сақтандыру заңы және басқа да шаралар заманауи әлеуметтік мемлекетті құруға көмектесті. Ллойд Джордж Уэльстегі шіркеудің мемлекеттен бөлінуін іске қосты, бірақ 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін оның іске асырылуы тоқтап қалды. Консерваторлар Лордтар палатасындағы көпшілігін реформалық заңнаманы тоқтату үшін пайдаланғанда барлық либералдар ашуға іш толды. Лордтар палатасында либералдар өздерінің көпшілігін жоғалтты және 1890 жылдары «атымен ғана емес, іштей де консерваторларға айналды». Үкімет еріксіз патшаны жаңа либералдық пэрлер тағайындауға мәжбүр ете алды, және бұл қауіп 1911 жылы Лордтардан Төменгі палатаның үстемдігі үшін болған күресте шешуші рөл атқарды. Алайда, 1914 жылғы Ұлы соғыс либералдарға халықтың қолдауын азайтты және партия 1918 жылы екі фракцияға бөлінді: Асквиттің жақтастары және Ллойд Джорджтың қолдаушылары. Асквит оппозиция жетекшісі болса, Ллойд Джордж консерваторлардың жетекшісі Бонар Лоумен коалиция құрып, премьер-министрлігін консерваторлық базасымен жалғастырды. Либералдық ішкі қайшылықтар көптеген реформаторлар мен радикал сайлаушыларды Еңбек партиясына қосылуға итерді, ал консервативті либералдар Стэнли Болдуин басқаратын консерваторлармен бірікті. 1924 жылғы жалпы сайлау Либералдық партияның үкіметтік күш ретінде аяқталуын білдірді. Алайда, Жаңа либерализм 1988 жылы Либералдық демократтар құрылғанға дейін Либералдық партияның басым идеологиясы болып қала берді.

When the Liberals lost the 1895 general election, a political crisis shook the Liberal Party. Until that, the Liberal Party adhered to the Gladstonian liberalism, of free markets, low taxation, self help and freedom of choice, but after the 1895 election many Liberals clamoured for political reform. The reformers' leaders were Thomas Hill Green and Herbert Samuel, that in the Progressive Review of December 1896, said that the classical liberalism was "sapped and raddled", claiming for more state's powers. Samuel's "New Liberalism" called for old age pensions, labour exchanges (job placement organizations), and workers' compensation, all prefiguring modern welfare. Other important intellectuals 1906 14 included H. A. L. Fisher, Gilbert Murray, G. M. Trevelyan, Edwin Montagu, Charles Masterman, Alfred Marshall, Arthur Cecil Pigou and young John Maynard Keynes. Socialists meanwhile dominated the Fabian Society. Key politicians included future prime ministers Henry Campbell Bannerman, Winston Churchill, H. H. Asquith and David Lloyd George, sceptics of non interventionism on economy and free market, embraced the New Liberalism. During the Liberal Governments of 1905–1916, the welfare state was introduced to provide provision for lower incomes. In 1908 a pension system was created with old age pensions for people older than age 70; an income tax was introduced and in 1911 the National Insurance Act was approved. To fund extensive welfare reforms Lloyd George proposed taxes on land ownership and high incomes in the "People's Budget" (1909), which the Conservative dominated House of Lords rejected. The resulting constitutional crisis was only resolved after two elections in 1910 and the passage of the Parliament Act 1911. His budget was enacted in 1910, and with the National Insurance Act 1911 and other measures helped to establish the modern welfare state. Lloyd George promoted the disestablishment of the Church in Wales, until the outbreak of the First World War in 1914 suspended its implementation. All Liberals were outraged when Conservatives used their majority in the House of Lords to block reform legislation. In the House of Lords, the Liberals had lost most of their members, who in the 1890s "became Conservative in all but name." The government could force the unwilling king to create new Liberal peers, and that threat did prove decisive in the battle for dominance of Commons over Lords in 1911. However, the Great War of 1914 reduced popular support for the Liberals and the Party split in two factions in 1918: Asquith's supporters and Lloyd George's coupons. While Asquith became Leader of the Opposition, Lloyd George forged a coalition with the Conservative leader Bonar Law, continuing to be Prime Minister with a mostly Conservative base. The Liberal internal conflict caused many reformer and radical voters to join in the Labour Party, while more conservative liberals merged to the Conservatives led by Stanley Baldwin. The 1924 general election signalled the end of the Liberal Party as government force. However, the New Liberalism continued to be the preferred ideology by the Liberal Party, until its dissolution in 1988 when formed the Liberal Democrats.

19401975: Соғыстан кейінгі консенсус

Соғыстан кейінгі консенсус 1930 жылдары Джон Мейнард Кейнс пен Уильям Беверидж басқарыған либералдық зиялылардың бірқатар жоспарларын әзірлеуімен басталды. Бұл жоспарлар соғыс кезіндегі үкімет соғыстан кейінгі Ұлыбританияны жақсартуға уәде бергендігі және қоғамның барлық салаларын жұмысқа тарту қажеттігін түсінгендіктен, ерекше тартымды болды. Соғыстан кейінгі консенсус негізі Бевериджтің есебі болды. Бұл 1942 жылы либералды экономист Уильям Бевериджтің Ұлыбританияда жан-жақты әлеуметтік қамтамасыздандыру жүйесін қалыптастыру туралы ұсыныстарынан тұратын есеп. Есеп қысқаша айтқанда, Ұлыбританияда кең ауқымды реформалар жасауды мақсат етті және «қайта құру жолындағы бес алып»: «Жұмыссыздық, ауру, білімсіздік, кедейлік және жалқаулық» деп аталатын бес мәселені анықтады. Есепте бірқатар ұсыныстар келтірілді: барлық сақтандыру схемаларын бақылайтын министр тағайындау; жұмыс істейтін адамдардың сақтандыру қорына үлестеу үшін стандартты апталық төлем; қарттарға арналған зейнетақы, аналарға жәрдемақы, жерлеу ақысы, жесірлерге және жұмыста жарақат алғандарға зейнетақы; жаңа Ұлттық денсаулық сақтау қызметін құру. 1945 және 1970 жылдар аралығында (консенсус жылдары) жұмыссыздық деңгейі орташа есеппен 3%-дан төмен болды. Соғыстан кейінгі консенсус кейнсиандық экономикаға сенімділікті де қамтыды.

1980 жылдар: неолиберализм

Маргарет Тэтчердің 1975 жылғы партия басшылығына сайлауда Консервативтік партияның көшбасшысы ретінде таңдалуы 19-ғасырдың ескі Гладстонның еркін нарықтық, классикалық либералдық принциптерінің қайта жандануына әкелді. 1970-ші жылдардағы Ұлыбританиядағы инфляция деңгейі жоғары болды, басшы сайлау кезінде ол 20%-дан асып кетті, жұмыссыздық өсті, ал 1978–1979 жылдардың қысында «Ашулы қыс» деп аталған ереуілдер толқыны болды. Тэтчер партиясын 1979 жылғы жалпы сайлауда «сауда тізімі» сияқты нақты саясаттарды ұсынудың орнына партияның философиясына негізделген сайлау шартымен жеңіске жеткізді. Бұл философия Тэтчершілдік деп аталды және ол ұлттандыруды, күшті еңбек одақтарын, қатаң реттеуді, жоғары салықтарды және кең ауқымды әлеуметтік мемлекетті қабылдаған немесе қолдаған соғыстан кейінгі келісімге қарсы шықты. Тэтчершілдік Фридрих Хайек және Милтон Фридман сияқты британдық және американдық зиялылардың әлеуметтік және экономикалық идеяларына негізделген. Тэтчердің пікірінше, тым көп әлеуметтік-демократиялық бағытталған үкіметтік саясат британ экономикасының ұзақ мерзімді құлдырауына алып келді. Осы себепті оның үкіметі классикалық либерализм бағдарламасын іске асырды, мемлекеттік қызметтерге еркін нарық тәсілін қабылдады, ол мемлекеттік меншіктегі өнеркәсіптер мен коммуналдық қызметтерді сатуға, сондай-ақ кәсіподақтардың ықпалын азайтуға негізделген. Ол қазіргі кәсіподақтардың «жабайы» ереуілдер ұйымдастыру, жалақыны жасанды түрде жоғары ұстау және пайдасыз салаларды ашық ұстау арқылы экономикалық прогресті тоқтататынына сенді. Тэтчершілдік ақша айналымын қатаң бақылау, жекешелендіру және еңбек қозғалысын шектеу арқылы инфляцияны төмендетуге, мемлекеттің рөлін азайтуға және еркін нарықтың дамуына қолдау көрсетті. Бұл дүниежүзілік классикалық либералдық қозғалыстың маңызды бөлігі болып табылады және осылайша АҚШ-тағы Рейганомикамен, Австралиядағы Экономикалық рационализммен және Жаңа Зеландиядағы Роджерномикамен салыстырылады. Тэтчершілдік классикалық либерализммен де жиі салыстырылады. Милтон Фридман: «Маргарет Тэтчер сенімдері тұрғысынан консерватор емес. Ол – 19-ғасырдың либералы» деді. Тэтчер өзі 1983 жылы: «Егер Глэдстон мырза бүгін тірі болса, ол Консервативтік партияға қосылуға өтініш беретініне тікелей тікелей шабуыл жасай аламын» деді. 1996 жылғы Кит Джозефтің естелік лекциясында Тэтчер: «Ол мен жақтаған консервативтілік түрі ескі мағынада «либералдық» деп сипатталады. Мен соңғы кездегі ұжымшылдардың емес, Глэдстон мырзаның либерализмін айтқым келеді» деді.

With the rise of Margaret Thatcher as Conservative Party leader in the 1975 leadership election ushered in a resurgence of the old 19th century Gladstone laissez faire Classical liberal principles. The UK in the 1970s had seen sustained high inflation rates, which were above 20% at the time of the leadership election, high unemployment, and over the winter of 1978–79 there was a series of strikes known as the "Winter of Discontent". Thatcher led her party to victory at the 1979 general election with a manifesto which concentrated on the party's philosophy rather than presenting a "shopping list" of policies. This philosophy became known as Thatcherism and it focused on rejecting the post war consensus that tolerated or encouraged nationalisation, strong labour unions, heavy regulation, high taxes, and a generous welfare state. Thatcherism was based on social and economic ideas from British and American intellectuals such as Friedrich Hayek and Milton Friedman. Thatcher believed that too much socially democratic oriented government policy was leading to a long term decline in the British economy. As a result, her government pursued a programme of Classical liberalism, adopting a free market approach to public services based on the sale of publicly owned industries and utilities, as well as a reduction in trade union power. She held the belief that the existing trend of unions was bringing economic progress to a standstill by enforcing "wildcat" strikes, keeping wages artificially high and forcing unprofitable industries to stay open. Thatcherism promoted low inflation, the small state, and free markets through tight control of the money supply, privatisation and constraints on the labour movement. It is a key part of the worldwide Classical liberal movement and as such is often compared with Reaganomics in the United States, Economic Rationalism in Australia and Rogernomics in New Zealand. Thatcherism is also often compared to classical liberalism. Milton Friedman said that "Margaret Thatcher is not in terms of belief a Tory. She is a nineteenth century Liberal." Thatcher herself stated in 1983: "I would not mind betting that if Mr Gladstone were alive today he would apply to join the Conservative Party". In the 1996 Keith Joseph memorial lecture Thatcher argued that "The kind of Conservatism which he and I favoured would be best described as 'liberal', in the old fashioned sense. And I mean the liberalism of Mr Gladstone, not of the latter day collectivists".

1859 жылдан 1899 жылға дейін

1859 жылы вигтер плититтермен және радикалдармен бірігіп Либералдық партияны құрды. Либералдық партия 1859 жылғы жалпы сайлауда 356 орын алып, жалпы көпшілікті жеңіп шықты. Генри Джон Темпл, 3-ші виконт Палмерстон екінші рет премьер-министр болды. 1865 жылы Либералдық партия жалпы көпшілікке ие болып, 369 орын алды. Лорд Палмерстон қызмет бабында қайтыс болды және оның орнын Джон Рассел, 1-ші граф Рассел басты. 1868 жылы Либералдық партия жалпы көпшілікті жеңіп, 387 орынға ие болды. Уильям Эварт Гладстон премьер-министр болды. 1874 жылы Либералдық партия 1874 жылғы жалпы сайлауда 242 орынға ие болып, жеңіліске ұшырады. Консервативтік үкімет құрылды. 1880 жылы Либералдық партия жалпы көпшілікке ие болды. Гладстон екінші рет премьер-министр болды. 1885 жылы Либералдық партия 1880 жылғы жалпы сайлауда ең көп орынға ие болды (319 орын), бірақ жалпы көпшілікті жеңе алмады, ал Ирландиялық ұлтшылдар билік тепе-теңдігін ұстады. 1886 жылы Лорд Хартингтон мен Джозеф Чемберлен бастаған Либералдық партиядағы Ирландияның өзін-өзі басқаруына қарсылар Либералдық унионистік партияны құрды. Либералдық партия 1886 жылғы жалпы сайлауда 191 орынға ие болып жеңіліске ұшырады. Либералдық унионистер 77 орынға ие болып, жаңадан құрылған Консервативтік үкіметпен бейресми түрде ынтымақтасты. 1892 жылы Либералдық партия 1892 жылғы жалпы сайлауда 272 орынға ие болды және Гладстон төртінші рет премьер-министр болып, ирландтық ұлттық қолдауына тәуелді азшылық үкіметін құрды. Либералдық унионистер 45 орын алды. 1894 жылы Гладстон премьер-министр қызметінен кетіп, оның орнын Розберидің 5-ші графы Арчибальд Примроуз басты. 1895 жылы Либералдық партия 1895 жылғы жалпы сайлауда 177 орынға ие болып жеңіліске ұшырады. Либералдық унионистер 71 орынға ие болып, консерваторлармен бірлесіп, унионистік үкімет құрды.

1900 жылдан 1944 жылға дейін

1900 жылы Либералдық партия 1900 жылғы жалпы сайлауда 184 орын жеңіп алды. Либералдық одақтастар 68 орын жеңіп, консерваторлармен бірігіп, унионистік үкімет құрды. 1906 жылы Либералдық партия жалпы көпшілікті алып, 396 орын жеңіп алды. Генри Кэмпбелл Баннерман премьер-министр болды. Бұл либералдардың ең үлкен жеңісі және Либералдық партияның өз күшімен көпшілікке ие болған соңғы реті. Либералдық одақтастар 25 орын жеңіп алды. 1908 жылы Генри Кэмпбелл Баннерман премьер-министр лауазымынан кетіп, оның орнын Х.Х. Асквит басты. 1910 жылы қаңтарда өткен жалпы сайлауда Либералдық партия 274 орын, ал Либералдық одақтастар 32 орын жеңіп алды. Асквит ирландтық националистердің қолдауымен үкімет құрды. Желтоқсанда тағы бір сайлау өтті, онда Либералдық партия 272 орын, ал Либералдық одақтастар 36 орын жеңіп алды. Бұл Либералдық партияның Палаталар палатасында ең көп орынды жеңіп алған соңғы реті болды. 1912 жылы Либералдық одақтастар консерваторлармен бірігіп, қазіргі Консервативтік және унионистік партияны (Консервативтік партия деп белгілі) құрды. 1915 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыста британдықтар бірнеше жеңіліске ұшырағаннан кейін, Х.Х. Асквит консерваторларды соғыс уақытында коалициялық үкімет құруға шақырды. Бұл соңғы толыққанды либералдық үкіметтің аяқталуына әкелді. 1916 жылы Х.Х. Асквит консерваторлардың қолдауын жоғалтып, Дэвид Ллойд Джордж премьер-министр болды. Либералдық партия екі лагерьге бөлінді: бірі Ллойд Джоржды, екіншісі Асквитті қолдады. 1918 жылы соғыс аяқталғаннан кейін жалпы сайлау өтті. Либералдық партия бөлінген күйінде қалды, Ллойд Джорджтың коалициялық либералдары 127 орын, ал Асквит басқарған либералдар 36 орын жеңіп алды. Ллойд Джордж консерваторлардың қолдауымен премьер-министр болып қала берді. 1922 жылы Ллойд Джордж консерваторлардың қолдауын жоғалтқаннан кейін отставкаға кетті. 1922 жылғы жалпы сайлауда Ллойд Джордж басқарған Ұлттық либералдар 53 орын, ал Асквит басқарған либералдар 62 орын жеңіп алды. 1923 жылы Ұлттық либералдар мен Асквит либералдық фракциялары еркін сауданы қолдап бірікті, ал Либералдық партия 1923 жылғы жалпы сайлауда 158 орын жеңіп алды. Бұл либералдар 100 орыннан астам орын жеңіп алған соңғы сайлау болды. 1924 жылы Либералдық партия дерлік жойылды және 1924 жылғы жалпы сайлауда тек 40 орын жеңіп алды. 1929 жылы Либералдық партия 1929 жылғы жалпы сайлауда 59 орын жеңіп алды. 1931 жылы Либералдық партия Ұлттық үкіметке қосылуға келісті. Ұлттық үкімет 1931 жылғы сайлауда тарифтерді қолдау мандатын алуды ұсынғаннан кейін Либералдық партия үш топқа бөлінді. Джон Саймон басқарған фракция үкіметтің протекционистік саясатын қолдап, Либералдық Ұлттық партиясын құрды. Ллойд Джордж басқарған екінші фракция Тәуелсіз либералдар болды. Үшінші топ, «ресми» Либералдық партия, Герберт Сэмюэл басқарды. 1931 жылғы жалпы сайлауда Либералдық Ұлттық партия 35 орын, «ресми» либералдар 33 орын, Тәуелсіз либералдар 4 орын жеңіп алды. 1933 жылы «ресми» Либералдық партия Ұлттық үкіметтен шықты. 1935 жылы 1935 жылғы жалпы сайлауда Либералдық Ұлттық партия 33 орын, «ресми» либералдар 21 орын, Тәуелсіз либералдар 4 орын жеңіп алды. Ллойд Джорджтың Тәуелсіз либералдары жалпы сайлаудан кейін «ресми» Либералдық партияның қалған бөлігімен қайта бірікті. Либералдық Ұлттық партия Ұлттық үкіметте қалды. 1940 жылы Либералдық партия да, Либералдық Ұлттық партия да Черчилльтің соғыс уақытындағы үкіметіне қосылды.

1900 The Liberal Party win 184 seats in the 1900 general election. The Liberal Unionists win 68 seats and with the Conservatives form an Unionist Government. 1906 The Liberal Party win an overall majority in the 1906 general election, winning 396 seats. Henry Campbell Bannerman becomes Prime Minister. This would prove to be the greatest victory for the Liberals and also the last time the Liberal Party won a majority in their own right. The Liberal Unionists win 25 seats. 1908 Henry Campbell Bannerman resigns as prime minister and is succeeded by H. H. Asquith. 1910 The Liberal Party win 274 seats and the Liberal Unionists win 32 seats in January 1910 general election. Asquith forms a government with the support of the Irish Nationalists. Another election is held in December, with the Liberal Party winning 272 seats and the Liberal Unionists winning 36 seats. This would prove the last time the Liberal Party won the highest number of seats in the House of Commons. 1912 The Liberal Unionists merge with the Conservatives to form the present day Conservative and Unionist Party (known as the Conservative Party). 1915 After several British set backs in the First World War, H. H. Asquith invites the Conservatives to form a war time coalition government. This marked the end of the last all Liberal government. 1916 H. H. Asquith loses support of the Conservative Party and David Lloyd George becomes Prime Minister. The Liberal Party is now split into two factions: one camp supporting Lloyd George and the other following Asquith. 1918 At the end of the war, a general election was held. The Liberal Party remained split with Lloyd George's Coalition Liberals winning 127 seats and the Asquith led Liberals winning 36 seats. Lloyd George remains Prime Minister with Conservative support. 1922 Lloyd George is forced to resign after loss of support from the Conservatives. In the 1922 general election, the Lloyd George led National Liberals win 53 seats, whilst the Asquith led Liberals win 62 seats. 1923 The National Liberals and the Asquith Liberal factions are re united as one in support of free trade and the Liberal Party win 158 seats in the 1923 general election. It was the last election in which the Liberals won more than 100 seats. 1924 The Liberal Party are nearly wiped out and win only 40 seats in the 1924 general election. 1929 The Liberal Party win 59 seats in the 1929 general election. 1931 The Liberal Party agrees to join the National Government. After the National Government proposed to fight the 1931 election for a mandate of tariffs, the Liberal Party was split into three groups. A faction, led by John Simon, supported the protectionist government policy and formed the Liberal National Party. Another faction, led by Lloyd George, became the Independent Liberals. The third grouping, the 'official' Liberal Party, was led by Herbert Samuel. In the 1931 general election, the Liberal Nationals won 35 seats, the 'official' Liberals won 33 seats, the Independent Liberals won 4 seats. 1933 The 'official' Liberal Party leave the National Government. 1935 In the 1935 general election, the Liberal Nationals won 33 seats, the 'official' Liberals won 21 seats, the Independent Liberals won 4 seats. Lloyd George's Independent Liberals rejoined with the rest of the 'official' Liberal Party after the general election. The Liberal Nationals remain in the National Government. 1940 Both the Liberal Party and the Liberal National Party join the Churchill Wartime Government.

1945 жылдан бүгінгі күнге дейін

1945 жылы өткен жалпы сайлауда Либералдық партия 12 орынға, ал Либералдық-ұлттық партия 11 орынға ие болды. 1947 жылы Либералдық-ұлттық партия Ұлттық-либералдық партия деп аталып, сайлау округтері деңгейінде Консервативтік партиямен біріктірілді; алайда, кейбір депутаттар мен кандидаттар келесі жиырма жыл бойы Ұлттық-либералдық таңбасын (және оның түрлерін) пайдалануды жалғастырды. 1950 жылы Либералдық партия 1950 жылғы жалпы сайлауда 9 орынға ие болды. Ұлттық-либералдық партияның кандидаттары 17 орынға ие болды. 1951 жылы Либералдық партия 1951 жылғы жалпы сайлауда 6 орынға ие болды. Ұлттық-либералдық партия 19 орынға ие болып, Консервативтік партиямен бірге консервативтік үкімет құрды. 1955 жылы Либералдық партия 1955 жылғы жалпы сайлауда 6 орынға ие болды. Ұлттық-либералдық партия 21 орынға ие болып, Консервативтік партиямен бірге консервативтік үкімет құрды. 1959 жылы Либералдық партия 1951 жылғы жалпы сайлауда 6 орынға ие болды. Ұлттық-либералдық партия 19 орынға ие болып, Консервативтік партиямен бірге консервативтік үкімет құрды. 1964 жылы Либералдық партия 1964 жылғы жалпы сайлауда 9 орынға ие болды. Ұлттық-либералдық партия 6 орынға ие болды. 1966 жылы Либералдық партия 1966 жылғы жалпы сайлауда 12 орынға ие болды. Ұлттық-либералдық партия 3 орынға ие болды. 1968 жылы Ұлттық-либералдық партия Консервативтік партиямен толыққандай бірікті. 1970 жылы Либералдық партия 1970 жылғы жалпы сайлауда 6 орынға ие болды. 1974 жылы ақпан айындағы жалпы сайлауда Либералдық партия 14 орынға ие болып, билік тепе-теңдігін сақтады. Либералдық партия 1974 жылғы қазан айындағы жалпы сайлауда 13 орынға ие болды. 1975 жылы Маргарет Тэтчер Консервативтік партияның жетекшісі болды және партия классикалық либералдық философияны қабылдады, ол Тэтчеризм деп аталды. 1979 жылы Консервативтік партия 339 орынға ие болып, жалпы сайлауда жеңіске жетті, ал Либералдық партия 11 орынға ие болды. 1981 жылы Еңбек партиясының бір тобы бөлініп, Социал-демократиялық партияны (СДП) құрды. 1983 жылы Либералдық партия мен СДП арасында сайлау және саяси одақ құрылды. Либералдық партия 1983 жылғы жалпы сайлауда 17 орынға, ал СДП 6 орынға ие болды. Консерваторлар тағы да 397 орын алып, жеңіске жетті. 1987 жылы Консерваторлар 376 орынға ие болып, тағы бір жеңіске жетті, ал Либералдық-СДП одағы 1987 жылғы жалпы сайлауда 22 орынға ие болды. 1988 жылы Либералдық партия СДП-мен бірігіп, Либералдық-демократиялық партияға айналды. Бірігуге қарсы Либералдық партия және жалғастыратын СДП құрылды. 1992 жылы Консерваторлар 336 орын алып, тағы бір жеңіске жетті, ал жаңа Либералдық-демократтар 1992 жылғы жалпы сайлауда 20 орын алды. 1997 жылы өткен жалпы сайлауда Консерваторлар 165 орынға, ал Либералдық-демократтар 46 орынға ие болды. 2001 жылы Консерваторлар 166 орынға, ал Либералдық-демократтар 52 орынға ие болды. 2002 жылы Консервативтік партияның оқшауланған тобы, Еуропаны қолдайтын Консервативтік партия Либералдық-демократтарға қосылды. 2005 жылы Консерваторлар 198 орынға, ал Либералдық-демократтар 62 орынға ие болды. 2010 жылы Консерваторлар 306 орынға ие болып, 2010 жылғы жалпы сайлауда жеңіске жетті, ал Либералдық-демократтар 57 орынға ие болды, бірақ жалпы бақылаусыз екі партия коалициялық үкімет құрды. 2015 жылы Консерваторлар 330 орын алып, 2015 жылғы жалпы сайлауда жеңіске жетті және коалиция аяқталды; Либералдық-демократтар 8 орынға ие болды. 2017 жылы Консерваторлар 317 орынға ие болып, тағы бір жеңіске жетті, ал Либералдық-демократтар 2017 жылғы жалпы сайлауда 12 орынға ие болды. 2019 жылы өткен жалпы сайлауда Консерваторлар 365 орынға ие болды, ал Либералдық-демократтар 11 орынға ие болды.

1945 The Liberal Party win 12 seats, and the Liberal Nationals win 11 seats in the 1945 general election. 1947 The Liberal National Party is renamed National Liberal Party and formally merges with the Conservative Party at constituency level; however some MPs and candidates continue to use the National Liberal label (and variants thereof) for the next twenty years. 1950 The Liberal Party win 9 seats in the 1950 general election. Candidates under the National Liberals banner win 17 seats. 1951 The Liberal Party win 6 seats in the 1951 general election. National Liberals win 19 seats and with the Conservatives form a Conservative Government. 1955 The Liberal Party win 6 seats in the 1955 general election. National Liberals win 21 seats and with the Conservatives form a Conservative Government. 1959 The Liberal Party win 6 seats in the 1951 general election. National Liberals win 19 seats and with the Conservatives form a Conservative Government. 1964 The Liberal Party win 9 seats in the 1964 general election. National Liberals win 6 seats. 1966 The Liberal Party win 12 seats in the 1966 general election. National Liberals win 3 seats. 1968 The National Liberals merge completely with the Conservative Party. 1970 The Liberal Party win 6 seats in the 1970 general election. 1974 The Liberal Party win 14 seats in the February 1974 general election and hold the balance of power. The Liberal Party win 13 seats in the October 1974 general election. 1975 Margaret Thatcher becomes leader of the Conservative Party and the party adopts the classical liberal philosophy which became known as Thatcherism. 1979 The Conservative Party win a landslide victory in the 1979 general election with 339 seats and the Liberal Party win 11 seats. 1981 A faction in the Labour Party break away and form Social Democratic Party (SDP). 1983 An electoral and political alliance between the Liberal Party and SDP is formed. The Liberal Party win 17 seats and the SDP win 6 seats in the 1983 general election. The Conservatives win another landslide victory with 397 seats. 1987 The Conservatives win another victory with 376 seats and the Liberal–SDP alliance win 22 seats in the 1987 general election. 1988 The Liberal Party merge with SDP into the Liberal Democrats. The anti merger Liberal Party and continuing SDP are formed. 1992 The Conservatives win another victory with 336 seats and new Liberal Democrats win 20 seats in the 1992 general election. 1997 The Conservatives win 165 seats and the Liberal Democrats win 46 seats in the 1997 general election. 2001 The Conservatives win 166 seats and the Liberal Democrats win 52 seats in the 2001 general election. 2002 A splinter group of the Conservative Party, the Pro Euro Conservative Party merges into the Liberal Democrats. 2005 The Conservatives win 198 seats and the Liberal Democrats win 62 seats in the 2005 general election. 2010 The Conservatives win the 2010 general election with 306 seats and the Liberal Democrats win 57 seats, however with no overall control the two parties form a coalition government. 2015 The Conservatives win the 2015 general election with 330 seats and the coalition is ended; the Liberal Democrats are nearly wiped out and win only 8 seats. 2017 The Conservatives win another victory with 317 seats and the Liberal Democrats win 12 seats in the 2017 general election. 2019 The Conservatives win the 2019 general election with 365 seats and the Liberal Democrats win 11 seats.

Солтүстік Ирландиядағы либералды партиялардың уақыт сызығы

1956 жылы Ольстер либералдық қауымдастығы құрылды және көп ұзамай Ольстер либералдық партиясы болып қайта аталды. 1969 жылы Солтүстік Ирландияның Альянс партиясы құрылды. 1985 жылы Ольстер либералдық партиясы Солтүстік Ирландия сайлауында соңғы кандидатты тікелей ұсынды және одан кейін Альянс партиясының кандидаттарын қолдауға көшті. 1988 жылы Солтүстік Ирландияда Либерал-демократтардың шағын бөлімшесі құрылды. Ольстер либералдық партиясы сияқты, ол да сайлауларда Альянс партиясының кандидаттарын қолдайды. 2010 жылы Альянс партиясы 2010 жылғы жалпы сайлауда Ұлыбритания парламентінің Төменгі палатасында алғашқы өкілдігін алды. Партия жетекшісі Наоми Лонг Белфаст Шығысы округінен депутат болып сайланды.

2015 жыл

Солтүстік Ирландияның Альянс партиясы 2015 жылғы жалпы сайлауда 1 мандатын жоғалтты.

2019 жыл

Солтүстік Ирландияның Альянс партиясы 2019 жылғы жалпы сайлауда 1 мандат жеңіп алды.

Либералды көшбасшылар

Мектеп партиясының лидерлері Классикалық либерализм Чарльз Джеймс Фокс, Чарльз Грей, 2-ші граф Грей, 2-ші граф Грей Спенсер Кавендиш, 8-ші Девоншир герцогы, 8-ші Девоншир герцогы, Джозеф Чемберлен, Эдвард Стэнли, 15-ші Дерби графы, 15-ші Дерби графы, Генри Петти Фицморис, 5-ші Лансдон маркизі, 5-ші Лансдон маркизі Генри Джон Темпл, 3-ші виконт Палмерстон, 3-ші виконт Палмерстон, Джон Рассел, 1-ші граф Рассел, 1-ші граф Рассел, Уильям Эвард Гладстон, Арчибальд Примроуз, 5-ші граф Розебери, 5-ші граф Розебери Әлеуметтік либерализм Генри Кэмпбелл Баннерман, Х. Х. Асквит, Дэвид Ллойд Джордж, Герберт Сэмюэл, 1-ші виконт Сэмюэл, Герберт Сэмюэл, Арчибальд Синклер, 1-ші виконт Терсо, Арчибальд Синклер, Клемент Дэвис, Джо Гримонд, Джереми Торп, Дэвид Стил Пэдди Эшдаун, Чарльз Кеннеди, Мензис Кэмпбелл, Винс Кейбл, Ник Клегг, Тим Фаррон, Джо Суинсон, Эд Дейви Оливер Напиер және Боб Купер (саясаткер), Боб Купер, Фелим О’Нил, 2-ші Рэткэван бароны, Фелим О’Нил, Оливер Напиер, Джон Кашнан, Джон Алдердайс, Шон Нисон, Дэвид Форд (саясаткер), Дэвид Форд, Наоми Лонг Неолиберализм / Классикалық либерализм / Консервативтік либерализм Маргарет Тэтчер, Джон Мейджор, Уильям Хейг, Иэн Дункан Смит, Майкл Ховард, Дэвид Кэмерон, Тереза Мэй, Борис Джонсон, Лиз Трасс, Риши Сунак