Кіріспе
Декан сұлтандары – Бахамани сұлтанының ыдырауынан пайда болған және мұсылман әулеттері билік еткен, Кришна өзені мен Виндхья таулары арасындағы Декан үстіртінде орналасқан бес мемлекет. Олар: Ахмаднагар, Берар, Бидар, Бижапур және Голконда. Сұлтандықтар Бахмани сұлтанының ыдырауы кезінде тәуелсіздік алды. Бес сұлтандықтың құрылуына 1490 жылы Ахмаднагардың тәуелсіздік жариялауы, содан кейін сол жылы Бижапур мен Берардың жариялаулары себеп болды. Голконда 1518 жылы, ал Бидар 1528 жылы тәуелсіздік алды. Барлық бес сұлтандықты мұсылмандар басқарғанмен, олардың негізін қалаушылардың тегі әртүрлі, көбінесе мұсылман емес болған: Ахмаднагар сұлтанының негізін брахман тегінен шыққан декандық мұсылман қалаған; Берар сұлтанының негізін декандық мұсылман ретінде тәрбиеленген каннада тілді индус брахман құл қалаған; Бижапур сұлтанының негізін Махмуд Гаван сатып алған грузин құл қалаған; ал Голконда сұлтанының негізін ирандық түркімендер қалаған. Барлық Декан сұлтандары өзінің заңдылығын Бахамани әулетінің мұрагерлері ретінде негіздеді және өз монеталарын шығарудың орнына Бахамани монеталарын қолдануды жалғастырды. Көбінесе бәсекелес болғатымен, 1565 жылы Виджаянагара империясына қарсы одақтасып, Таликота шайқасында Виджаянагараны әлсіретті. Атап айту керек, одақ Виджаянагара қаласын толығымен қиратты, Виттала ғибадатханасы сияқты маңызды ғибадатханалар жермен-жексен болды. 1574 жылы Берарда төңкеріс болғаннан кейін Ахмаднагар оны басып алып, жаулап алды. 1619 жылы Бидар Бижапурға қосылды. Кейіннен бұл сұлтандықтар Моғол империясымен жаулап алынды: Берар 1596 жылы Ахмаднагардан алынды; Ахмаднагар 1616 және 1636 жылдар аралығында толығымен басып алынды; ал Голконда мен Бижапур Аурангзебтің 1686-87 жылдардағы жорығымен жаулап алынды.
The Deccan sultanates were five late medieval Indian kingdoms—on the Deccan Plateau between the Krishna River and the Vindhya Range—that were created from the disintegration of the Bahamani Sultanate and ruled by Muslim dynasties: namely Ahmadnagar, Berar, Bidar, Bijapur, and Golconda. The sultanates had become independent during the break up of the Bahmani Sultanate. The five sultanates owed their existence to the declaration of independence of Ahmadnagar in 1490, followed by Bijapur and Berar in the same year. Golconda became independent in 1518, and Bidar in 1528. Although the five sultanates were all ruled by Muslims, their founders were of diverse, and often originally non Muslim origins: the Ahmadnagar Sultanate was founded by a Deccani Muslim of Brahmin origin; the Berar Sultanate by a Kannadiga Hindu Brahmin slave brought up as a Deccani Muslim; the Bijapur Sultanate was founded by a Georgian slave purchased by Mahmud Gawan; and the Golconda Sultanate was of Iranian Turkmen origin. All the Deccan Sultanates based their legitimacy as the successor states of the Bahmanid dynasty, and continued to use Bahmanid coins rather than issue their own coins. Although generally rivals, the sultanates did ally with each other against the Vijayanagara Empire in 1565, permanently weakening Vijayanagara in the Battle of Talikota. Notably, the alliance destroyed the entire city of Vijayanagara, with important temples, such as the Vitthala Temple, being razed to the ground. In 1574, after a coup in Berar, Ahmadnagar invaded and conquered it. In 1619, Bidar was annexed by Bijapur. The sultanates were later conquered by the Mughal Empire: Berar was stripped from Ahmadnagar in 1596; Ahmadnagar was completely taken between 1616 and 1636; and Golconda and Bijapur were conquered by Aurangzeb's 1686–87 campaign.
Ахмаднағар сұлтандығы
Ахмаднагар сұлтандығын Низам шаһтың ұлы Ахмад Низам шаһ I құрған. Низам әл-Мұлк Малик Хасан Бахри Бахманид саясатында Декан мұсылман партиясының басшысы ретінде белгілі болған. Низам-ул-Мулк Бахри – әскери құл, бұрын Виджаянагардан шыққан индуист брахманы, бастапқыда Тимапа деп аталған, кейін ислам дінін қабылдаған. Бірақ брахмандық тегі шындыққа жақын генеалогиялық топтық белгі болуы мүмкін, бұл әскери оқумен, парсы білімімен және меценаттықпен байланысты, Бахманид әулетінің шығу тегін көрсету үшін жасалған. Ол Махмуд Гаванды өлтіруді жоспарлаған Мұхаммед Шах Бахманидің регенті болды. Сунни Декан партиясының басшысы ретінде Низам әл-Мүлк Бахмани сұлтанының бұйрығымен шиит шетелдіктерді, әсіресе түріктер мен грузин халқын Бидарда жаппай қырғынға ұшыратты. Низам әл-Мүлк Бахридің саяси себептермен жасалған өлтірілісінен кейін және әлсіреген Бахмани сұлтанымен, Бидардағы фракциялық басқарумен наразы болған ұлы Ахмад Низам Шаһ, Джуннар губернаторы, сұлтандықтың аумағы солтүстік-батыс Деканда, Гуджарат және Бижапур сұлтандықтарының арасында орналасқан. Бастапқыда оның астанасы Джуннарда болды. 1494 жылы Ахмаднағардың жаңа астанасының негізі салынды. Мәлік Ахмет Шаһ бірнеше әрекеттен кейін 1499 жылы Дәулатабад бекінісін басып алды. 1510 жылы Мәлік Ахмет Шаһ қайтыс болғаннан кейін, оның орнына жеті жасар ұлы Бурхан таққа отырды. Бурхан Шаһ I 1553 жылы Ахмаднағарда қайтыс болды. Ол алты ұл қалдырды, олардың ішінде Хусейн одан кейін мұрагер болды. 1565 жылы Хусейн Шаһ I қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Муртаза (кәмелетке толмаған) таққа отырды. Муртаза бала кезінде анасы Ханзада Хумаюн Сұлтан бірнеше жыл бойы регент ретінде билік жүргізді. Муртаза Шаһ 1574 жылы Берарды басып алды. 1588 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Миран Хусейн таққа отырды, бірақ оның билігі он айдан аспады, себебі ол уланды. Миран Хусейннің туысы Исмаил таққа отырды, бірақ нақты билік сарайдағы Декандық топтың басшысы Джамал Ханның қолында болды. Джамал Хан Ахмаднағардағы шетелдік ақсүйектерді қырғынға ұшыратты, нәтижесінде барлық парсы ақсүйектері қашып, Бижапурда қызметке түсті, соның ішінде тарихшы Феришта да болды. "Ахмаднағар қаласында екі рет жаппай қырғын болды, оның барысында бірде-бір шетелдік тірі қалмады. Қырғын үш күнге созылды. Осы кезеңде мұнда жиналған жақсы адамдар, ғалымдар мен саудагерлер өлтіріліп, үйлері қиратылды". Джамал Хан мемлекетке Махдави дінін таңуға тырысты. Джамал Хан 1591 жылы Роханхед шайқасында қаза тапты, ал көп ұзамай Исмаил Шаһ әкесі Бурхан тарапынан тұтқынға алынып, таққа отырды. Бурхан Шаһ қайтыс болғаннан кейін, оның үлкен ұлы Ибрагим таққа отырды. Ибрагим Шаһ Бижапур сұлтандығымен шайқаста бірнеше айдан кейін қайтыс болды. Көп ұзамай Ибрагим Шаһтың әпкесі Чанд Биби Ибрагим Шаһтың сәби ұлы Баһадүрді заңды сұлтан деп жариялады және ол регент болды. 1596 жылы Мурад басқарған моғол шабуылы Чанд Биби тарапынан тойтарылды. 1600 жылдың шілдесінде Чанд Биби қайтыс болғаннан кейін Ахмаднағар моғолдар тарапынан басып алынды, ал Баһадүр Шаһ түрмеге қамалды. Бірақ Малик Амбар және Ахмаднағардың басқа да шенеуніктері моғолдарға қарсы шығып, 1600 жылы Паррандада Муртаза Шаһ II-ні сұлтан деп жариялады. Малик Амбар премьер-министр және Ахмаднағардың вакил-солтанаты болды. Кейіннен астана бірінші Джуннарға, содан кейін жаңа қала Хадкиге (кейін Аурангабад) көшірілді. Малик Амбар қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Фатх Хан 1633 жылы моғолдарға бағынып, жас Низам Шахи билеушісі Хусейн Шаһты Гвалиор қамалына тұтқын ретінде жіберді. Бірақ көп ұзамай Шахажи Бижапурдың көмегімен Низам Шахи әулетінің ұрпағы Муртазаны таққа отырғызды, бірақ регент ретінде әрекет етті. 1636 жылы Деканның моғол вице-падишасы Әуренгзеб Шахажиді жеңгеннен кейін сұлтандықты моғол империясына қосып алды.
Берар сұлтандығы
Берар сұлтандығын Каннадига индусы болып туған Фатхулла Имад-ул-Мулк құрды. Ол бала кезінде Виджаянагара империясына қарсы жорыққа шыққан Бахмани әскерлеріне тұтқынға түсіп, мұсылман болып тәрбиеленді.
Виджаянагар империясымен қақтығыстар
Деккан сұлтандықтары мен Виджаянагар империясы арасындағы созылған қақтығыстар Таликота шайқасында Виджаянагардың жеңілісімен аяқталды. Осы ірі оқиғадан кейін Виджаянагар империясы күрт құлдырап, бөлшектенуінің және соңында толық ыдырауының бастамасы болды.
Құлдырау
Моғол императоры Аурангзеб әскері 1687 жылы Голконданы қоршап, Голконда қоршауы кезінде жаулап алғанға дейін, бұл әулет 171 жыл бойы билік етті.
Мәдениет саласы
Декан сұлтандықтарының билеушілері әдебиет, өнер, сәулет және музыка салаларында көптеген мәдени үлес қосты. Маңызды үлес – Бахамани билеушілері тұсында дамуын бастаған дахани тілінің қалыптасуы. Ол араб, парсы, маратхи, каннада және телугу тілдерінен үнемі сөздер қарыз алып, осы кезеңде жеке сөйлеу және әдеби тілге айналды. Кейіннен Дахани, Солтүстік Үндістан урдусынан ажырату үшін Дахани урду деп аталды. Ахмеднагар, Бижапур және Голконда сарайларында гүлденген Декан миниатюралық сурет салуы – Декан сұлтандықтарының тағы бір маңызды мәдени жетістігі. Шарминар және Гол Гумбаз сияқты Деканның сәулеттік ғажайыптары осы кезеңге тән. Декан сұлтандықтары салған бірнеше ескерткіш ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізу үшін алдын ала қарастырылып жатыр. Низам шахи, Адил шахи және Кутб шахи билеушілерінің діни сенімге деген төзімділігі де айғаққа лайық.
Ахмаднағар
Ахмаднагардың Низам Шахи билеушілері миниатюралық сурет өнерін ынтамен қолдады, олардың ең ерте сақталғандары «Тариф и Хусейн Шахи» (шамамен 1565) қолжазбасының иллюстрациялары ретінде табылды, ол қазір Пунадағы Бхарат Итихас Саншодак Мандалында сақтаулы. Мұртаза Низам Шахтың (шамамен 1575) миниатюралық суреті Париждегі Ұлттық кітапханада, ал тағы біреуі Рампурдағы Раза кітапханасында орналасқан. «Жүгіріп бара жатқан піл» американдық жеке коллекцияда, «Патшалық пикник» Лондондағы Үндістан кеңсесі кітапханасында, ал «Кішкентай қыз құшақтаған жас ханзада» – Бүрхан Низам Шах II кезеңіне жататын туынды, Сан-Диего өнер мұражайындағы Эдвин Бини 3-шінің Оңтүстік Азия туындылары коллекциясында сақталған. Ахмаднагардың Низам Шахи билеушілерінің ең ерте сақталған маңызды сәулет ескерткіші – Баг Руза саябағының ортасында орналасқан Ахмад Шах I Бахридің (1509) кесенесі. Жами мешіті де осы кезеңге жатады. 1525 жылы Бүрхан Низам Шах I-нің түрік артиллерия офицері Руми Хан салған Мекке мешіті өзінің дизайнымен ерекшеленеді. Котла кешені 1537 жылы діни білім беру орны ретінде салынды. Таңғажайып Фарах Баг 1583 жылы аяқталған үлкен сарай кешенінің орталық бөлігі болды. Ахметнағардағы Низам Шахи кезеңінің басқа да ескерткіштері: До Боти Чира (Шаржа ханның кесенесі, 1562), Дамри мешіті (1568) және Руми ханның кесенесі (1568). Шыңғыршықтағы (Аурангабад) Жами мешіті (1615) және Дәулатабад бекінішіндегі Чини Махал Низам Шахи кезеңінің (1600–1636) соңында салынған. Осы кезеңнің тағы бір маңызды ескерткіші – Құлдабадтағы Мәлік Амбардың (1626) кесенесі. Жалнадағы Кали мешіті (1578) және Раджгурунагардағы Дилавар ханның (1613) кесенесі де осы кезеңге жатады. Ахмад Шах I Бахри тұсында оның патшалық жазбаларын сақтайтын Далапати «Нрисимха Прасада» энциклопедиялық еңбегін жазды, онда ол өзінің билеушісін Низамша деп атады. Бұл Низам Шахи билеушілерінің діни төзімділігінің көрнекті мысалы.
Берар
Ахалпурдың батысында орналасқан Хауз Катораның қираған сарайы – Имад Шахи дәуірінен сақталған жалғыз маңызды ескерткіш.
Бидар
Барид шахи билеушілерінің негізгі сәулеттік қызметі – бақша-қабірлер салу болды. Әли Барид-шаһтың (1577) қабірі Бидардағы ең танымал ескерткіш саналады. Қабір – төрт жағы ашық, биік күмбезді бөлмеден тұрады және төртбұрышты парсы бағының ортасында орналасқан. Бидардағы Рангин-Махал Әли Барид-шаһтың тұсында салынған, толыққанды және өте әсем безендірілген сарайлық құрылыс. Осы кезеңде Бидардағы маңызды ескерткіштердің ішінде ІІ Қасымның қабірі және Кали мешіті бар. Бидар қаласы бидри әшекейлеуі деп аталатын металл өнімдерінің маңызды түріне айналды. Бұл металл өнімдер көбінесе мырыш қорытпасынан жасалған қара металдан тұрады және күміс, латунь, кейде мыспен күрделі өрнектермен әшекейленеді.
Бижапур
Адил Шахи билеушілері сәулет, өнер, әдебиет және музыка саласына зор үлес қосты. Олардың билігі тұсында Бижапур космополиттік қалаға айналып, Рим, Иран, Ирак, Түркия және Түркістаннан көптеген ғалымдарды, суфи ақсақалдарын, музыканттарды және суфилерді тартты. Адил Шахи патшалары индустарға төзімділікпен қарап, олардың діни істеріне араласпады. Олар индустарды жоғары лауазымдарға, әсіресе шоттарды және әкімшілікті бақылайтын лауазымдарға тағайындады, олардың құжаттары маратхи тілінде сақталды. Бижапур сұлтандығының маңызды сәулеттік ескерткіштерінің бірі – 1576 жылы Әли Адил Шах I бастаған аяқталмаған Жами мешіті. Онда әдемі дөңгелектермен жабдықталған дұға залы және массивті тіреулермен тірелген әсерлі күмбез бар. Ибрагим II тұсында салынған ең танымал ескерткіштердің бірі – Ибрагим Руза, ол бастапқыда Тадж Сұлтан ханымның қабірі ретінде жоспарланған, бірақ кейіннен Ибрагим Адил Шах II және оның отбасының қабіріне айналдырылды. 1626 жылы аяқталған бұл кешенде қабір мен мешіт орналасқан. Ибрагим II Бижапурдың жанында Наураспур атты жаңа қала салуды жоспарлады, оның құрылысы 1599 жылы басталды, бірақ аяқталмады. Бижапурдың ең үлкен ескерткіші – Мұхаммед Адил Шахтың кесенесі – Гол Гумбаз, ол 1656 жылы аяқталды. Осы кезеңдегі басқа маңызды сәулеттік ескерткіштер: Чини Махал, Жал Мандир, Сат Манзил, Гаган Махал, Ананд Махал және Асар Махал (1646), барлығы Бижапурда, сондай-ақ Кумматги (Бижапурдан), Панхала бекінісі (Кольхапурдан) және Нальдург бекінісі (Солапурдан). Адил Шахи сарайының парсы суретшілері сирек кездесетін миниатюралық суреттердің қазынасын қалдырды, олардың кейбіреулері Еуропа музейлерінде жақсы сақталған. Ең ерте миниатюралық суреттер Әли Адил Шах I тұсында жасалған. Олардың ішіндегі ең маңыздысы – Дублиндегі Честер Битти кітапханасында сақталған «Нужум ул Улум» (Ғылым жұлдыздары) (1570) қолжазбасындағы суреттер, онда 400-ге жуық миниатюралық сурет бар. Әли Адил Шах I тұсындағы тағы екі суреттелген қолжазба – Британ кітапханасындағы 48 суретті қамтитын «Джавахир әл Мусикат и Мухаммади» және Джайпурдағы Сити-Палас мұражайында сақталған Сарангадеваның «Сангита Ратнакарасының» маратхи тіліндегі түсіндірмесі, онда 4 сурет бар. Бірақ ең көп миниатюралық суреттер Сұлтан Ибрагим Адил Шах II тұсынан жеткен. Оның сарайының ең әйгілі суретшілерінің бірі – Маулана Фаррух Хусейн. Бұл кезеңдегі миниатюралық суреттер Биканер сарайында, Оксфордтағы Бодлеян кітапханасында, Лондондағы Британ мұражайында және Виктория және Альберт мұражайларында, Париждегі Мусе Гюмет мұражайында, Санкт-Петербургтегі Ғылым академиясында және Прагадағы Напрстек мұражайында сақталған. Адил Шахи билеушілері тұсында Дахани тілінде көптеген әдеби шығармалар жарық көрді. Ибрагим Адил Шах II өзі Дахани тілінде «Китаб и Наурас» атты әндер кітабын жазды. Бұл кітапта әр түрлі рага мен рагинилерге сәйкес келетін көптеген әндер бар. Оның әндерінде ол Мұхаммед пен суфи қасиетті Хуажа Банда Наваз Гесударазбен бірге индуистік құдай Сарасватиді мақтады. Оның қолында Моти хан деп аталатын ерекше домбыра (люта) болған. Оның сарайында атақты парсы ақыны Мұхаммед Зухури өмір сүрді. Мушаира (поэзиялық симпозиум) Бижапур сарайында туды және кейін солтүстікке тарады.
Голконда
Құтб шахи билеушілері маңызды әкімшілік лауазымдарға индустарды тағайындады. Ибрагим Құли Құтб Шах Мурари Раоды Пешуа етіп тағайындады, ол Мир Джумладан (бас министрден) кейін екінші орынды иеленді. Құтб шахи әулетінің ең алғашқы сәулеттік жетістіктерінің бірі – қазір қираған Голконда бекінілген қаласы. Жақын жердегі Құтб шахи қабірлері де ерекше назарға лайық. Құтб шахи билеушілері басқа мұсылман билеушілеріне қарағанда көбірек либералды болды. Абдулла Құтб Шахтың билігі тұсында, 1634 жылы, ежелгі үнділік сексуалдық нұсқаулық «Кока Шастра» парсы тіліне аударылып, «Лаззат ун Ниса» (Әйелдің ләззаттары) деп аталды.