Кіріспе
Керман (كرمان; ) – Иранның Керман провинциясының Керман ауданындағы орталық ауданда орналасқан қала. Провинцияның, ауданның және аудан орталығының әкімшілік орталығы болып табылады. 2006 жылғы ұлттық халық санағы бойынша халқы 496 684 адамды, 127 806 шаңырақты құрады. 2011 жылғы келесі санақ бойынша 147 922 шаңырақта 534 441 адам тіркелді. 2016 жылғы соңғы санақ бойынша 162 677 шаңырақта 537 718 адам тұрады. Бұл провинцияның ең ірі және дамыған қаласы, сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Ирандағы маңызды қалалардың бірі. Аумағы бойынша Ирандағы ірі қалалардың қатарында. Керман ұзақ тарихымен және бай мәдени мұрасымен әйгілі. Қалада көптеген тарихи мешіттер мен зороастрийлік от ғибадатханалары бар. Керман тарихы барысында бірнеше рет ирандық династиялардың астанасы болған. Иранның астанасы Тегераннан оңтүстік-шығысқа қарай 800 шақырым қашықтықта орналасқан.
Kerman (كرمان; ) is a city in the Central District of Kerman County, Kerman province, Iran, serving as capital of the province, the county, and the district. At the 2006 National Census, its population was 496,684 in 127,806 households. The following census in 2011 counted 534,441 people in 147,922 households. The latest census in 2016 showed a population of 537,718 people in 162,677 households. It is the largest and most developed city in the province and one of the most important cities in southeastern Iran. It is also one of the largest cities of Iran in terms of area. Kerman is famous for its long history and strong cultural heritage. The city is home to many historic mosques and Zoroastrian fire temples. Kerman has been the capital city of Iranian dynasties several times during its history. It is located on a large, flat plain, 800 km (500 mi) south east of Tehran, the capital of Iran.
Тарих
Керман қаласы біздің заманымыздың 3-ғасырында Сасани әулетін құрған I Ардаширмен, Veh Ardashir деген атпен қорғаныс бекеті ретінде салынды. 642 жылы Нахаванд шайқасынан кейін қала мұсылман билігіне көшті. Бастапқыда қаланың салыстырмалы оқшаулануы хариджиттер мен зороастрийшілдердің дамуына жағдай жасады, бірақ 698 жылы хариджиттер талқандалып, 725 жылға қарай халықтың көп бөлігі мұсылманға айналды. Керман қаласы 8-ғасырдың өзінде кашемир жүнінен жасалған шаль мен басқа да маталар өндірісімен әйгілі болды. Аббасид халифатының аймақтағы билігі әлсіз болғандықтан, 10-ғасырда билік Буйид әмірлеріне өтті. Аймақ пен қала 10-ғасырдың соңында Газнилік Махмудтың иелігіне көшті. Керман атауы 10-ғасырдың бірінші жартысында пайда болды. 11-12 ғасырларда Сәлжұқ түркілерінің билігі кезінде Керман дерлік тәуелсіздігін сақтап, Оман мен Фарс жерлерін жаулап алды. 1271 жылы Марко Поло Керманға келген кезде, қала Парсы шығанағын Хорасан мен Орталық Азиямен байланыстыратын маңызды сауда орталығына айналған еді. Бірақ, кейін қала түрлі басқыншылар тарапынан көп рет тонауға ұшырады. Керман қаласы Сефевид әулеті тұсында қарқынды дамыды. Осы кезеңде Англия мен Германияға кілемдер экспортталды. 1793 жылы Лотф Әли хан қажарларды жеңіп, 1794 жылы Керманды басып алды. Бірақ, көп ұзамай ол Аға Мұхаммед хан Каджардың қоршауында алты ай бойы Керман қаласында тұрды. Қала Аға Мұхаммед ханның қолына тиген кезде, Лотф Әли ханға көрсетілген халықтың қолдауына ашуланған хан көптеген ер адамдарды өлтірді немесе соқыр етті. 20 мың көздің жұлынғандарынан қалың үйіліп, жеңіске жеткен Аға Мұхаммед ханның алдына төгілді. Көптеген әйелдер мен балалар құлдыққа сатылып, 90 күн ішінде қала қирап, уран-баран болды. Алайда, Лотф Әли ханның жақтастары болған Керман зороастрийлері осы кезеңде Қажар әулетінің негізін қалаушының қаһарына ең көп ұшырады. Қазіргі Керман қаласы 19-ғасырда ескі қаланың солтүстік-батысына қайта салынды, бірақ қала 20-ғасырға дейін бұрынғы көлеміне толыққан жоқ.
Экономика
Керманның экономикасы көбінесе егіншілікке, әсіресе жаңғақ және тау-кен өндірісіне негіделген. Фисташка Керман экономикасының маңызды бөлігін құрайды. Кілем тоқу қаланың негізгі өнеркәсіптерінің бірі болып табылады, және онда жасалған кілемдер әлемдік деңгейде танымал. Мақта маталары мен ешкі жүнінен тоқылған шалдар да өндіріледі. Тоқыма фабрикалары және кірпіш заводтары сияқты бірқатар заманауи кәсіпорындар да салынып жатыр. Облыстың минералдық байлығына мыс және көмір кіреді.
Демография
Керман халқы парсылар, көпшілігі мұсылман. Керман діни консервативті қала. Керманда аз санды зороастрийлер бар. 1996 жылы қаланың халқы 385 000 адамды, ал 2006 жылы 515 414 адамды құрады; 2013 жылы халық саны 621 374 адамға жетті, оның ішінде 312 873 ер адам және 308 501 әйел болды.
Үкімет
Керман саясатына бұрынғы президент Әли Акбар Хашеми Рафсанжани, оның інісі және вице-президент Мұхаммед Хашеми Рафсанжани, сондай-ақ жақын орналасқан Рафсанджан қаласынан шыққан Хосейн Мараши әсер етеді. Мұхаммед Жавад Бахонар Керман қаласында дүниеге келген. Ол ирандық ғалым, шиит дін ғибралысы және саясаткер, 1981 жылдың 15-нен 30 тамызына дейін Иранның премьер-министрі қызметін атқарды, содан кейін «Мужахедин-е Халқ» (MEK) ұйымы тарапынан қаны төгілді.
Спорт
Қалада әртүрлі спорт түрлерін ұсынатын спорт командалары бар. "Мес Керман" қаланың ең ірі футбол командасы. Олар 2005-06 маусымда Иранның жоғары лигасы – Парсы шығанағының Про лигасына жолдама алды. Командаға Керманның мыс индустриясы ат беріп, демеушілік етеді. Бұл команданың АФК Чемпиондар лигасына қатысқан тарихы бар. Қазір команда Азадеган лигасында өнер көрсетеді. МЭС гандбол командасы жоғары лигада ойнайды. МЭС велоспорт командасы елдегі велоспорттың жоғары лигасында. МЭС шахмат командасы елдің бірінші лигасында. "Бошра бейсбол академиясы" деп аталатын қаланың бейсбол командасы 2013 жылы елдің бейсбол кубогын тұңғыш рет жеңіп алды.
Медиа
Керман – Керман облысының медиа орталығы. Қалада "Керман Эмруз" ("Керман бүгін") және "Бидари" газеттері шығады. "Хадис-Пасаргад" апталық газет. Керманның тәулік бойы жұмыс істейтін "Керман" телеарнасы немесе 5-арнасы бар. Қаланың радиостанциясы да бар.
Көлік
Керман Тегеран, Бандар-Аббас және Захедан қатарындағы бағытта жатыр. Аятолла Хашими Рафсанжани әуежайы Иранның маңызды әуежайларының бірі саналады. Одан Тегеран, Ахваз, Язд, Эсфахан, Бандар-Аббас, Машхад және Шираз қалаларына күнделікті және апталық рейстер бар.
Денсаулық
Қалаларда ауруханалар бар.
География
Керман Иранның оңтүстік-орталық бөлігіндегі Кавир-е-Лут (Лут шөлі) аймағының жоғары жағында орналасқан. Қаланың төңірегі таулармен қоршалған. Керман Сахаб әл-Заман тауының баурайында да жатыр. Қала теңіз деңгейінен 1755 метр биіктікте орналасқан, бұл оны Иранның облыстық орталықтары арасында биіктігі бойынша үшінші орынға қояды. Қыс Керманға суық түндерді әкеледі. Оңтүстік және оңтүстік-шығыстағы Жфтан, Жопар, Плвар және Керман тауларында жыл бойы қар болады. Керманның географиялық координаталары: 30.29 градус ендік және 57.06 градус бойлық.
Геологиялық сипаттамалары
Ирандық палеонтологтар үшін Керман әрқашан қазбалардың жұмағы саналған. 2005 жылы жаңа динозавр іздерінің табылуы осы аймақтың тарихын жақсырақ түсіну үмітін жаңартты.