Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Молюск қабыршақтарын зерттеу
Study of mollusc shells
Конхология – молюск қабыршақтарын зерттеу ғылымы. Конхология – малакологияның бір саласы, яғни моллюскаларды зерттеу; алайда, малакология моллюскаларды тұтас организмдер ретінде зерттейді, ал конхология олардың қабықтарын зерттеумен ғана шектеледі. Ол құрлықтағы және тұщы судың молюскаларының, сондай-ақ теңіз қабыршақтарының зерттеуін қамтиды және тіпті гастроподтардың оперкулумын зерттеуге дейін жетеді. Конхология кейде көнешіл ғылым деп есептеледі, себебі организмнің морфологиясының бір ғана ерекшелігіне ден қою қате түсініктерге әкелуі мүмкін. Дегенмен, қабық көбінесе моллюскалардың жіктелуіне ақпарат береді, ал тарихи тұрғыдан алғанда, қабық экзотикалық түрлерді зерттеу үшін қол жетімді болған жалғыз бөлік болатын. Қазіргі музей коллекцияларында да құрғақ материалдың (қабықшалардың) мөлшері, спиртте сақталған тұтас материалдан әлдеқайда көп кездеседі. Конхологтар негізінен төрт молюскалар отрядымен айналысады: гастроподтар (бұршақтар), екі жапырақтылар (құрғақтар), Полиплакофора (хитондар) және Скафопода (тісті қабықшалар). Баспаяқтылардың ішкі қабықшалары наутилоидтардан басқа кішкентай болады. Кейбір топтар, мысалы, теңіз жұмсақ денелілер, қабықтарын мүлдем жоғалтқан, ал басқаларында олардың орнына ақуыздық тірек құрылымы пайда болған.
Conchology is the study of mollusc shells. Conchology is one aspect of malacology, the study of molluscs; however, malacology is the study of molluscs as whole organisms, whereas conchology is confined to the study of their shells. It includes the study of land and freshwater mollusc shells as well as seashells and extends to the study of a gastropod's operculum. Conchology is now sometimes seen as an archaic study, because relying on only one aspect of an organism's morphology can be misleading. However, a shell often gives at least some insight into molluscan taxonomy, and historically the shell was often the only part of exotic species that was available for study. Even in current museum collections it is common for the dry material (shells) to greatly exceed the amount of material that is preserved whole in alcohol. Conchologists mainly deal with four molluscan orders: the gastropods (snails), bivalves (clams), Polyplacophora (chitons) and Scaphopoda (tusk shells). Cephalopods only have small internal shells, with the exception of the Nautiloidea. Some groups, such as the sea slug nudibranchs, have lost their shells altogether, while in others it has been replaced by a protein support structure.
Қабық жинаумен салыстырғанда
Қабық жинаушы және конхолог терминдерін екі бөлек санат ретінде қарастыруға болады. Барлық қабық жинаушылар конхологтар емес, кейбіреулері қабықтардың ғылыми зерттеуінен гөрі, олардың эстетикалық құндылығымен көбірек айналысады. Сондай-ақ, барлық конхологтар қабық жинаушылар емес, олардың зерттеуі үшін жекеменшік немесе институттық қабық коллекцияларына қол жеткізу жеткілікті. Конхологиялық қауымдастықта пікір таласы бар, кейбір адамдар барлық қабық жинаушыларды (мотивациясына қарамастан) конхологтар деп санайды.
The terms shell collector and conchologist can be regarded as two distinct categories. Not all shell collectors are conchologists; some are primarily concerned with the aesthetic value of shells instead of their scientific study. It is also true that not all conchologists are shell collectors; this type of research only requires access to private or institutional shell collections. There is some debate in the conchological community, with some people regarding all shell collectors (regardless of motivation) as conchologists.
Тарих
Қабықтарды жинау, конхологияның алғы күрсісі, мыңдаған жылдарға сонып келеді. Археологтар кейде тас дәуіріндегі теңіз қабықтарынан жасалған әшекейлерді теңізден қашық жерлерде табады, бұл олардың сауда жасағанын көрсетеді, ал қабықтардан жасалған зергерлік бұйымдар әлемнің археологиялық қазбаларында кездеседі. Ренессанс кезеңінде адамдар жеке коллекциялар үшін әдемі табиғи заттарды жинауды бастады. Олардың тартымдылығы, әртүрлілігі, беріктігі және кең таралғандығы себепті, қабықшалар мұндай жинақтардың маңызды бөлігіне айналды. Ғылыми қызығушылық 17 ғасырдың соңында пайда бола бастады, ал 1681 жылы иезуит діни қызметкері Филиппо Бонанни екі томдық атласын жариялады: “Ricreazione dell'occhio et della mente nell'osservazione delle chiocciole” (“Қабықшаларды байқауда көзге және санаға демалыс”), бұл моллюск қабықшаларына толығымен арналған алғашқы трактат. 1692 жылы Мартин Листер 1000-нан астам гравюрасы бар кең көлемді конхологиялық мәтін “Historia Conchyliorum” жариялады. Джордж Рампф немесе “Румфиус” (1627–1702) алғашқы нақты моллюсктар таксономиясын жариялады. Ол “бір қабықшалылар” (қазіргі Polyplacophora, лимпеттер және абалон), “бұршақтар немесе улитктер” (Gastropoda) және “екі қабықшалылар” (Bivalvia) санаттарын ұсынды. Ол тік қабықшалылардың немесе жұмсақ денелілердің ішкі қабықшаларын қамтыған жоқ. Румпфтің көптеген терминдерін кейінірек Карл Линней қабылдады. Линней және оның биномдық номенклатура жүйесі зоологияны, соның ішінде конхологияны зерттеуде революция жасады. Линней сипаттаған шамамен 4000 жануар түрінің алты жүз сексен үшін қазір моллюскалар саналады, бірақ Линней оларды сол кезде бірнеше түрлі топқа жатқызған. “Конхология” деген ағылшын сөзін 1770 жылдары британдық сефард табиғаттанушысы Эммануэль Мендес да Коста ойлап тапты, ол 1776 жылы Лондонда “Конхология элементтері: немесе қабықшалар туралы білімге кіріспе” еңбегін жариялады. 1700 жылдан бері көптеген белгілі конхологтар қабықшалар туралы зерттеулерін жариялады. Джон Мау (1764–1829) конхология бойынша алғашқы нұсқаулықты, “Теңіз саяхатшысының серігі” немесе “Қабықша жинаушының пилоты”, сондай-ақ “Линнейлік конхология жүйесі” жазды. Хью Камминг (1791–1865) өзінің үлкен коллекциясымен және көптеген жаңа түрлерді ашқандығымен танымал. Томас Сей “Американдық конхология” немесе “Солтүстік Американың қабықшаларының сипаттамалары”, түсті суреттерден түпнұсқа суреттермен бейнеленген, табиғаттан алты томдық (1830–1834) негізгі еңбекті жазды. Р. Такер Эбботт 20 ғасырдың ең танымал конхологы болды, ол ондаған кітаптың авторы және Бейли Мэтьюс қабықша мұражайының директоры болып жұмыс істеді. Оның ең танымал еңбектері – “Америкалық теңіз қабықшалары”, “Әлемнің теңіз қабықшалары” және “Теңіз қабықшаларының патшалығы”. Джон Дюпон өзінің 1984 жылы Делавэр табиғат тарихы мұражайына сыйға тартқан кең коллекциясымен де танымал. Жапон императоры Хирохито да үлкен коллекция жинады, сонымен қатар білікті және құрметке ие конхолог болды. 1950 жылы Австралия мұражайында қабықшалар мұрағатында жұмыс істейтін австралиялық конхолог Джойс Аллан “Австралиялық қабықшалар” кітабын жариялады. Бұл кітап австралиялық моллюскалардың көпшілігін егжей-тегжейлі түрде каталогтаған алғашқы кітап болды және ғылыми қауымдастық пен моллюсктерді жинаушылар арасында жоғары бағаланды.
Shell collecting, the precursor of conchology, dates back thousands of years. Archaeologists have sometimes uncovered Stone Age oceanic seashell necklaces in areas far from the ocean, indicating that they were traded, and shell jewellery has been found at archaeological sites around the world. During the Renaissance people began collecting natural objects of beauty for private cabinets of curiosities. Because of their attractiveness, variety, durability and ubiquity, shells frequently became a large part of such collections. Scientific interest began to develop towards the end of the 17th century, and in 1681 The Jesuit priest Filippo Bonanni published the two volume atlas Ricreazione dell'occhio et della mente nell'osservazione delle chiocciole ("Recreation of the eye and of the mind in the observation of molluscs"), the first treatise devoted entirely to mollusc shells. In 1692 Martin Lister published Historia Conchyliorum, a comprehensive conchological text with more than 1,000 engraved plates. George Rumpf, or "Rumphius", (1627–1702) published the first genuine mollusc taxonomy. He suggested the categories "single shelled ones" (modern Polyplacophora, limpets, and abalone), "snails or whelks" (Gastropoda), and "two shelled ones" (Bivalvia). He did not include the tusk shells or the internal shells of the cephalopods. Many of Rumpf's terms were later adopted by Carl Linnaeus. The study of zoology, including conchology, was revolutionized by Linnaeus and his system of binomial nomenclature. Six hundred eighty three of the approximately 4,000 animal species Linnaeus described are now considered to be molluscs, although Linnaeus placed them in several different phyla at the time. The English word "conchology" was coined in the 1770s by the British Sephardi naturalist Emanuel Mendes da Costa, who published The Elements of Conchology: or, an Introduction to the Knowledge of Shells in London in 1776. Since 1700 a number of prominent conchologists have published their studies of shells. John Mawe (1764–1829) produced arguably the first conchology guidebook, The Voyager's Companion or Shell Collector's Pilot, as well as The Linnæan System of Conchology. Hugh Cuming (1791–1865) is famous for his huge collection and numerous discoveries of new species. Thomas Say wrote the fundamental work American Conchology, or Descriptions of the Shells of North America, Illustrated From Coloured Figures From Original Drawings, Executed from Nature in six volumes (1830–1834). R. Tucker Abbott was arguably the most prominent conchologist of the 20th century, authoring dozens of books and working as museum director of the Bailey Matthews Shell Museum. His most best known works are American Seashells, Seashells of the World, and The Kingdom of the Seashell. John DuPont is also known for his extensive collection which he donated to the Delaware Museum of Natural History in 1984. The Japanese emperor Hirohito also amassed a huge collection, and was a competent and respected amateur conchologist. In 1950, Joyce Allan, an Australian conchologist working as curator of shells at the Australian Museum, authored Australian Shells. This was the first book to catalogue the majority of Australian molluscs in detail and was highly regarded within the scientific community and mollusc collectors.
Мұражайлар
Әлемдегі көптеген мұражайларда өте үлкен және ғылыми тұрғыдан маңызды қабықшалар жинағы бар. Дегенмен, көбінесе бұл зерттеу жинақтары, олар көпшілікке көрмелерге қарағанда оңай қолжетімді емес. 2020 жылға дейін әлемдегі ең ірі моллюск қабықшалары жиынтығы Смитсонов институтында сақталды, онда шамамен 1 миллион топтама бар, олар шамамен 50 000 түрді құрайды. Бёрк табиғи тарих және мәдениет мұражайында да үлкен коллекция бар, оны 2013 жылы доктор Фил Нудельман сыйға берген. Онда шамамен 100 000 мың дана және 24 000 түр бар, олардың көп бөлігі Үнді-Тынық мұхиты, Кариб теңізі және Жерорта теңізі аймақтарынан алынған.
Many museums worldwide contain very large and scientifically important shell collections. However, in most cases these are research collections not as readily accessible to the general public as exhibits. as of 2020 the world's largest assemblage of mollusc shells was held by the Smithsonian Institution, which has c. 1 million lots representing perhaps 50,000 species. The Burke Museum of Natural History and Culture also has a large collection which was donated by Dr. Phil Nudelman in 2013. It includes about 100,000 specimens and 24,000 species, mostly from the Indo Pacific region, the Caribbean, and the Mediterranean.
Маркалар мен монеталарда қабырғалар бейнеленген
Қабықшалар бүкіл әлем бойынша 5000-нан астам пошта маркаларында бейнеленген, сондай-ақ Багам долларында (1974), Куба песосында (1981), Гаити гурдында (1973), Непал рупиясында (1989) және Филиппин песосында (1993) сияқты көптеген монеталарда да қолданылған.
Shells have been featured on over 5,000 postage stamps worldwide, and have been featured on many coins including the Bahamian dollar (1974), the Cuban peso (1981), the Haitian gourde (1973), the Nepalese rupee (1989) and Philippine peso (1993).