Кіріспе

Молюскалар туысы, таксономияда қолданылатын "spondylus" қосымшасы.

Spondylus – екі қабықшалы молюскалар туысы, Spondylidae тұқымдастығындағы жалғыз туыс. Олар ағылшын тілінде тікенді немесе қырлы острицтер деп аталады (бірақ олар нағыз острицтер емес).

Сипаттама

Спондилус түрлерінің көптеген нұсқалары сыртқы түрі жағынан едәуір айырмашылыққа ие. Олар құрғақ тістілер (scallops) тобымен бірге топтастырылған. Олар нағыз устрицалармен (Ostreidae тұқымдасы) тығыз байланысты емес; алайда, олар биссус арқылы емес, тастарға жабысу арқылы бекіну сияқты кейбір қасиеттерді бөліседі. Олардың қабықшаларының екі жартысы, басқа екі жақтаулы моллюскаларда жиі кездесетін тісті жалғаудың орнына, шар мен ойық түріндегі жалғау арқылы біріктірілген. Сонымен қатар, олар шарнир сызығы бойымен алдыңғы және артқы құлақшаларды ("құлақ", үшбұрышты қабықша жапқыштары) сақтап алады, бұл құрғақ тістілерге тән ерекшелік, бірақ устрицаларға емес. Барлық құрғақ тістілер сияқты, Spondylus spp. түрлерінің мантиясының шеттерінде көптеген көздері болады және олардың жүйке жүйесі салыстырмалы түрде жақсы дамыған. Олардың жүйке түйіндері көздерге қосылған анық оптикалық бөліктерімен бірге ішкі аймақта шоғырланған.

Эволюциялық тарих

Spondylus тұқымдасы мезозой дәуірінде пайда болды және Италиядағы Триас Кассиан жатақтарынан (235-232 миллион жыл бұрын) бастап қазба жәдігерліктерімен белгілі. Шамамен 40 жойылып кеткен түрі белгілі. Осы моллюскалардың қазба қалдықтарын бүкіл әлемдегі қазбаланған теңіз шөгінділерінде кездестіруге болады. Мысалы, олар Техас штатының Форт-Уорт формациясындағы және Ванкувер аралының Трент өзені формациясындағы, сондай-ақ Солтүстік Американың басқа да аймақтарындағы креда кезеңінің жыныстарында табылған.

Тарату

Тікенді шатырлар барлық субтропиктік және (әсіресе) тропиктік теңіздерде кездеседі, көбінесе жағалауға жақын.

Экология

Спондилустер сүзгімен қоректемелі организмдер. Ересектер қатты беттерге жабысып тіршілік етеді, бұл ерекшелік эволюциялық конвергенция нәтижесінде нағыз устрицалар мен әдемі қабықшалармен ортақ. Соңғылары сияқты, олар тікендермен және эпибионттар қабатымен қорғалған, ал бұрынғылары сияқты, інжу-маржанды өндіре алады. Олар қолданатын субстраттың түрі түрлеріне байланысты: көптеген түрлер тек кораллға ғана жабысады, ал түрлердің ең көп әртүрлілігі тропикалық коралл рифтерінде кездеседі; басқалары (әсіресе S. spinosus) адам жасаған құрылымдарға оңай бейімделіп, маңызды инвазивті түрлерге айналды. Тағы да басқалары жиі басқа қабықшаларға жабысқан күйде табылады, ең көп кездесетіні – Malleus туысына жатады.

Қолданылуы

Археологиялық мәліметтер көрсеткендей, неолит дәуірінде Еуропа халқы S. gaederopus қабықтарын саудалап, одан білезіктер және басқа да әшекей бұйымдар жасаған. Негізгі қолданыс кезеңі шамамен б.з.д. 5350-4200 жылдар аралығында болған. Шындығында, Еуропадағыдай, Spondylus қабықтары да алыс-жақын елдерге тарады, өйткені Испаниялықтарға дейінгі Эквадор халқы оларды қазіргі Мексиканың солтүстігіне дейін және Оңтүстік Анд тауларының ортасына дейін саудалаған. Ежелгі Перудегі Моче халқы теңіз бен жануарларды қасиетті деп санаған; олар өнерлерінде Spondylus қабықтарын пайдаланған және Spondylus бейнесін қыш құмыраларында сомдаған. Spondylus қабықтары Калифорния шығанағынан да жиналған және Мексика мен Американың оңтүстік-батысы арқылы тайпаларға саудаға сатылған. Spondylus қабықтары Орталық Андыдағы сауданың басты қозғаушы күші болды және алтын тұйырларына, мыс кескіштеріне, кокаға, тұзға, қызыл бұрышқа және мақта матасына ұқсас қолданылған. Spondylus қабықтарын пайдалану Орталық Андыда белгілі бір экономиканың қалыптасуына және Орталық Андыдағы әртүрлі мәдениеттерде "меркадерлер" деп аталатын саудагерлер класының дамуына әкелді. Бұл Колумбқа дейінгі дәуірде эволюциялық өзгерістерге ұшыраған сауданың әртүрлі стильдерінің дамуына себеп болды. Олар: өзара көмек (үйге негізделген), өзара көмек (шекаралық), тізбекті сауда, орталық орын (қайта бөлу), орталық орын (базарлық айырбас), елшілік сауда және сауда порты. Бұл сауда түрлері Spondylus қабықтарының қалай саудаланып, кімнің саудадан ең көп пайда көретінін анықтайды. Орталық орын (қайта бөлу) сияқты жүйелерде орталық орын болып табылатын ұйым саудадан ең көп пайда алуы керек, ал елшілік сауда және сауда порты сияқты жүйелер Орталық Андыда "меркадерлер" класын құрады. Орталық Андыда Spondylus қабықтарының құны сұраныс пен ұсынысқа байланысты. "Оңтүстікке фетишистік қажеттіліктерге" байланысты Spondylus қабықтарына сұраныс жоғары болды. Күні бүгін де Spondylus қабықтарын коллекционерлер жинап, оларға сауда нарығы бар. Сонымен қатар, кейбір түрлер (әсіресе S. americanus) кейде тұзды су аквариумдарында кездеседі. S. limbatus Орталық Америкада құрылыс материалы ретінде қолданылған, осының нәтижесінде оның кіші атауы "S. calcifer" пайда болған. Spondylus негізінен оның адуктор бұлшық еті немесе "каллис" үшін ауланады, ол құнды тағамдық өнім. Жерорта теңізінің кейбір түрлері жеуге жарамды және кеңінен тұтынылады, әсіресе С. gaederopus Сардинияда танымал. Алайда, тропикалық түрлер сакситоксинді жинақтауға бейім. Римдіктер оларды жеген. Макробий Сатурналия III.13-те б.з.д. 63 жылы өткен кешкі ас туралы айтады, онда Spondylusтан екі курс болған.

Ацтектер мәдениеті

Колумб дәуірінен бұрынғы маңыздылығымен қатар, Spondylus crassiquama ацтек мәдениетінің де маңызды бөлігі болды. Ацтектерде Spondylus қолданылған салалар: өнер, зергерлік бұйымдар, мүсіндер, діни мотивтер және кейде – ақша ретінде. Өнерде Spondylus қолданысының бір мысалы – бетіне қарайтын екі баслы жылан, оның суреттерін осы бетте көруге болады. Жоғарыда айтылғандай, Spondylus Колумбтан бұрынғы ацтек мәдениетінде зор діни құндылыққа ие болды және ацтек империясы мен табиғат арасындағы қарым-қатынастың көрнекті бейнесі саналды. Ацтек тайпалары мен халықтары үшін Spondylus – құдайлардың сыйы деп есептелді және оны тойлау қажет болды. Spondylus-тың белгілі бір топтары оларды маусымдық түрде қайда және қашан табуға болатынына байланысты құрылды, сондай-ақ Spondylus-тың нақты тобын Күн құдайы, Ай құдайы және тау рухтары сияқты нақты діни символдармен байланыстырды. Осының нәтижесінде, Spondylus-тың кейбір топтары ауыр жаңбырлар немесе жағалау бойында теңіз температурасының жоғарылауы сияқты маусымдық ауа-райы құбылыстарымен байланысты болды, себебі ацтек мәдениетінде осы құбылыстар нақты құдайлармен немесе рухтармен тығыз байланысты еді. Spondylus Колумбтан бұрынғы ацтек тарихында зергерлік бұйымдар, өнер және мүсін жасауда маңызды рөл атқарды. Spondylus-ты қолданудың тағы бір жолы – ең жоғары деңгейде егжей-тегжейлі және дәлдікпен жасалған, адамдардың өмірде де, өлімде де қаншалықты құнды немесе бай екенін көрсететін әдемі маскалар, жилеттер және басқа да заттар жасау болды. Ең әдемі Spondylus бұйымдарына ие болу, сол адамның қоғамда зор билігі бар екенін білдірді.