Күнбағыс (Helianthus) – Астралылар тұқымдасының 70-ке жуық түрі. Солтүстік және Орталық Америкада өседі, тамақ және сәндік өсімдік ретінде қолданылады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гүлді өсімдіктер туысы, күнбағыстар
Helianthus туысы
Genus of flowering plants, the sunflowers
the genus Helianthus
Helianthus (,/h//iː//l//i/'/æ//n//θ//ə//s/) – астралылар (Asteraceae) тұқымдасына жататын, шамамен 70 түрі бар бір және көп жылдық гүлді өсімдіктер туысы, көбінесе күнбағыс деп белгілі. Оңтүстік Американың үш түрін қоспағанда, Helianthus түрлері Солтүстік және Орталық Америкада таралған. Ең танымал түрі – жалпы күнбағыс (Helianthus annuus). Бұл және басқа да түрлер, әсіресе, түйнек артишогы (H. tuberosus), қоңыржай және кейбір тропикалық аймақтарда адамдар, мал және құс үшін азық дақылдары ретінде, сондай-ақ сәндік өсімдіктер ретінде өсіріледі. H. annuus түрі әдетте жаз бойы және күздің басына дейін өседі, ең жақсы өсу маусымы – жаздың ортасы. Көпжылдық Helianthus түрлерінің бірнешеуі бақшаларда өсіріледі, бірақ олар тез таралып, агрессивті болуы мүмкін. Алайда, бұйра күнбағыс (Helianthus verticillatus) 2014 жылы АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметінің Қоршаған ортаны қорғау туралы заңға сәйкес оны қорғау жөніндегі соңғы қаулысынан кейін жойылып бара жатқан түрлер тізіміне енгізілді. Басты қауіп – Алабама, Джорджия және Теннесси штаттарындағы өнеркәсіптік орман шаруашылығы және қарағайлы егістіктер. Олардың биіктігі 2 метрге дейін жетеді және көбінесе орманды жерлерде, сарқырамалар мен ылғалды, далалық аймақтарға жақын жерлерде кездеседі. Жалпы күнбағыс Украинаның ұлттық гүлі болып табылады және онда бірнеше ғасыр бойы өсіріліп келеді.
Helianthus (,/h//iː//l//i/'/æ//n//θ//ə//s/) is a genus comprising about 70 species of annual and perennial flowering plants in the daisy family Asteraceae commonly known as sunflowers. Except for three South American species, the species of Helianthus are native to North America and Central America. The best known species is the common sunflower (Helianthus annuus). This and other species, notably Jerusalem artichoke (H. tuberosus), are cultivated in temperate regions and some tropical regions, as food crops for humans, cattle, and poultry, and as ornamental plants. The species H. annuus typically grows during the summer and into early fall, with the peak growth season being mid summer. Several perennial Helianthus species are grown in gardens, but have a tendency to spread rapidly and can become aggressive. On the other hand, the whorled sunflower, Helianthus verticillatus, was listed as an endangered species in 2014 when the U. S. Fish and Wildlife Service issued a final rule protecting it under the Endangered Species Act. The primary threats are industrial forestry and pine plantations in Alabama, Georgia, and Tennessee. They grow to 6 feet (2 m) and are primarily found in woodlands, adjacent to creeks and moist, prairie like areas. The common sunflower is the national flower of Ukraine, cultivated there for several centuries.
Сипаттама
Күнбағыс – әдетте биік бір жылдық немесе көп жылдық өсімдіктер, кейбір түрлерінің биіктігі 1 метрден астам болады. Әрбір "гүл" – ірі тозаңдаушыларды тарту үшін жасалған жалған гүл құрамына кіретін ұсақ гүлдерден тұратын диск. Өсімдіктер бір немесе бірнеше кең, гүлшоғырларын (көптеген ұсақ гүлдерден құралған гүлдер) жасайды, олардың сыртқы жағында ашық сары түсті сәулелі гүлдер (гүлшоғырдың ішіндегі кішкентай гүлдер) орналасқан, ал ішкі жағында сары немесе қоңыр (кейде қызыл-қоңыр) диск гүлдері болады. *H. annuus* түрiнiң бiрнеше декоративтi сорттарында қызыл түсті сәулелі гүлдер кездеседi; олардың барлығы бiр жалғыз бастапқы мутанттан шыққан. Күнбағыстардың көпшілігі сары болғанымен, басқа түстерде де – қызғылт сары, қызыл және күлгін түсті тармақталған сорттары бар. Жапырақтары тісті және көбінесе жабысқақ. Төменгі жапырақтары қарама-қарсы, жұмыртқа пішіндес немесе жиі жүрек пішіндес болады. Жабайы өсімдіктерде сабағы бұтақталған, ал егілген түрлерінде бұтақталмайды. Көп жылдық түрлер арасында айқын айырмашылықтар байқалады, олар түрдің көп бөлігін құрайды. Кейбіреулерінің өсімдік тамырындағы жапырақтарының көп бөлігі немесе барлығы розетка түрінде орналасқан, ал гүлдейтін сабағындағы жапырақтары кішірейеді. Көп жылдық өсімдіктердің көпшілігінде диск гүлдері толығымен сары болады, бірақ кейбіреулерінде диск гүлдерінің шеттері қызыл түсті болады. Бір түрi, *H. radula*, сәулелі гүлдері жоқ. Жалпы, *Helianthus* тұқымдасының макроэволюциясы көптеген биотикалық және абиотикалық факторлармен басқарылады және гүлдің морфологиясына әсер етеді. *Helianthus* түрлерінің личинкалары көптеген көбелектердің (лепидоптерлер) тамақ ретінде қолданылады.
Sunflowers are usually tall annual or perennial plants that in some species can grow to a height of or more. Each "flower" is actually a disc made up of tiny flowers, to form a larger false flower to better attract pollinators. The plants bear one or more wide, terminal capitula (flower heads made up of many tiny flowers), with bright yellow ray florets (mini flowers inside a flower head) at the outside and yellow or maroon (also known as a brown/red) disc florets inside. Several ornamental cultivars of H. annuus have red colored ray florets; all of them stem from a single original mutant. While the majority of sunflowers are yellow, there are branching varieties in other colors including, orange, red and purple. The petiolate leaves are dentate and often sticky. The lower leaves are opposite, ovate, or often heart shaped. The rough and hairy stem is branched in the upper part in wild plants, but is usually unbranched in domesticated cultivars. Variability is seen among the perennial species that make up the bulk of those in the genus. Some have most or all of the large leaves in a rosette at the base of the plant and produce a flowering stem that has leaves that are reduced in size. Most of the perennials have disk flowers that are entirely yellow, but a few have disk flowers with reddish lobes. One species, H. radula, lacks ray flowers altogether. Overall, the macroevolution of the Helianthus is driven by multiple biotic and abiotic factors and influences various floral morphology. Helianthus species are used as food plants by the larvae of many lepidopterans.
Бұрын кірген
Келесі түрлер бұрын Helianthus туысына кірген. Гелиантелла бесжұйырлы (Hook.) A. Gray (H. quinquenervis Hook ретінде) Гелиантелла бір гүлді (Nutt.) Torr. & A. Gray (H. uniflorus Nutt ретінде) Паппоболус имабаренсис (Hieron.) Panero (H. imbaburensis Hieron ретінде) Вигуера жатқан (Pers.) S. F. Blake (H. procumbens Pers ретінде)
The following species were previously included in the genus Helianthus. Helianthella quinquenervis (Hook.) A. Gray (as H. quinquenervis Hook.) Helianthella uniflora (Nutt.) Torr. & A. Gray (as H. uniflorus Nutt.) Pappobolus imbaburensis (Hieron.) Panero (as H. imbaburensis Hieron.) Viguiera procumbens (Pers.) S. F. Blake (as H. procumbens Pers.)
Қолданылуы
H. annuus тұқымы адамдардың тағамы ретінде пайдаланылады. Күнбағыс сорттарының көпшілігі H. annuus түрінің өзгерулері болып табылады, бірақ тағы төрт түрі (барлығы көп жылдық) да қолданысқа енгізілген. Олардың ішінде жеуге жарамды түйнек беретін Иерусалим артишогы (H. tuberosus) да бар. Helianthus туысына жататын көптеген түрлері бар, сондай-ақ күнбағыс деп аталатын басқа туыстардың да көптеген түрлері кездеседі. Максимилиан күнбағысы (Helianthus maximiliani) – Солтүстік Америкаға тән 38 көп жылдық күнбағыс түрінің бірі. Land Institute және басқа да селекциялық бағдарламалар қазір оларды көп жылдық тұқымдық дақыл ретінде пайдалану мүмкіндігін зерттеп жатыр. Күнбағыс (Иерусалим артишогы немесе Helianthus tuberosus) – күнбағысқа жақын туыс, көп жылдық күнбағыстың тағы бір мысалы. Мексика күнбағысы – Tithonia rotundifolia. Ол Солтүстік Америка күнбағыстарымен алыс туыс. Жалған күнбағыс – Heliopsis туысына жататын өсімдіктер.
The seeds of H. annuus are used as human food. Most cultivars of sunflower are variants of H. annuus, but four other species (all perennials) are also domesticated. This includes H. tuberosus, the Jerusalem artichoke, which produces edible tubers. There are many species in the sunflower genus Helianthus, and many species in other genera that may be called sunflowers. The Maximillian sunflower (Helianthus maximiliani) is one of 38 species of perennial sunflower native to North America. The Land Institute and other breeding programs are currently exploring the potential for these as a perennial seed crop. The sunchoke (Jerusalem artichoke or Helianthus tuberosus) is related to the sunflower, another example of perennial sunflower. The Mexican sunflower is Tithonia rotundifolia. It is only very distantly related to North American sunflowers. False sunflower refers to plants of the genus Heliopsis.
Экология
Күнбағыс пайдалы жәндіктерді, соның ішінде тозаңдаушыларды тарту үшін өте жақсы өсімдік болып табылады. Helianthus spp. – нектар өндіретін гүлді өсімдіктер, олар тозаңдаушыларды және паразиттерді тартады, бұл жақын жердегі егістіктердегі зиянкестердің санын азайтады. Күнбағыс әртүрлі пайдалы тозаңдаушыларды (мысалы, бал араларын) және басқа да белгілі жәндіктерді тартады, олардың көмегімен өсімдіктерге зиян келтіретін паразиттік зиянкестердің популяциясын бақылайды. Күнбағыс егілгеннен кейін, ол алдымен жәндіктерді өзіне тартады. Helianthus spp. алты дюймге (шамамен 15 сантиметрге) жетіп, гүлдер шығарған кезде, ол көбірек тозаңдаушыларды тарта бастайды. Күнбағыс қатары мен егістік арасындағы қашықтық бұл құбылыста маңызды рөл атқарады, себебі егістікке жақын орналасқан күнбағыстар көбірек жәндіктерді тартады деп болжанады. Экожүйе биотикалық (өсімдіктер, жануарлар, саңырауқұлақтар, протозоалар және бактериялар сияқты экожүйенің тірі элементтері) және абиотикалық факторлардан (ауа, топырақ, су, жарық, тұздылық және температура сияқты тірі емес элементтері) тұрады. Екі биотикалық фактор үлкен күнбағыстардың эволюциясын және олардың құрғақ ортада неге көп кездесетінін түсіндіруге болады деп есептеледі. Біріншіден, тозаңдаушылардың таңдауы құрғақ ортада күнбағыстың мөлшерін арттырды деп саналады. Өйткені құрғақ ортада тозаңдаушылардың саны әдетте аз болады. Сондықтан, күнбағыс көбірек тозаңдаушыларды тарту үшін гүлдік белгілерінің морфологиясын, яғни гүлдерінің көріну өлшемін ұлғайтуға бейімделді. Құрғақ ортада үлкен күнбағыстардың эволюциясын түсіндіретін тағы бір биотикалық фактор – гүл жеу (флоривория) және аурулардың қысымы, ылғалдылығы орташа деңгейдегі жерлерде кіші гүлдерге артықшылық береді. Ылғалды ортада әдетте өсімдіктер тығыз болады, көптеген шөпқоректілер және патогендер кездеседі. Үлкен гүлдер ауруларға және гүл жеуге көбірек бейім болғандықтан, кіші гүлдер ылғалды ортада дамыған болуы мүмкін, бұл құрғақ ортада үлкен күнбағыстардың эволюциясын түсіндіреді.
Sunflowers have been proven to be excellent plants to attract beneficial insects, including pollinators. Helianthus spp. are a nectar producing flowering plant that attract pollinators and parasitoids which reduce the pest populations in nearby crop vegetation. Sunflowers attract different beneficial pollinators (e. g., honey bees) and other known insect prey to feed on and control the population of parasitic pests that could be harmful to the crops. Predacious insects are first attracted to sunflowers once they are planted. Once the Helianthus spp. reaches six inches and produces flowers it begins to attract more pollinators. Distance between sunflower rows and crop vegetation plays an important role in this phenomenon, hypothesizing that closer proximity to the crops will increase insect attraction. An ecosystem is composed of both biotic (which are living elements of an ecosystem such as plants, animals, fungi, protists, and bacteria), and abiotic factors (non living elements of an ecosystem such as air, soil, water, light, salinity and temperature). It is thought that two biotic factors can explain for the evolution of larger sunflowers and why they are present in more drier environments. For one thing, the selection by pollinators is thought to have increased the sunflower's size in a drier environment. This is because in a drier environment, there are typically less pollinators. As a result, in order for the sunflower to be able to attract more pollinators, they had to increase the morphology of their floral traits in that they had to increase their display size. Another biotic factor that can explain for the evolution of larger sunflowers in drier environments is that the pressure from florivory and disease favors smaller flowers in habitats that have a more moderate supply of moisture (mesic habitat). Wetter environments usually have more dense vegetation, more herbivores, and more surrounding pathogens. As larger flowers are typically more susceptible to disease and florivory, smaller flowers may have evolved in wetter environments which explains the evolution of larger sunflowers in more drier environments.