Кіріспе

14 ғасырдағы Брабанттық теолог және мистик, 14 ғасырдағы мистик Джон ван Руисбрук, түпнұсқа орта голланд тіліндегі Ян ван Руусбрук (1293 немесе 1294 – 2 желтоқсан 1381), Августин каноны және Төмен елдердің ортағасырлық мистикаларының ең маңыздыларының бірі. Оның ең белгілі әдеби еңбектері: «Құдайға ғашықтардың патшалығы», «Он екі бегина», «Рухани үйлену», «Мәңгілік бақыттың көзі», «Нұр кітабы» және «Жарқыраған тас». Оның бірнеше хаттары, сондай-ақ Ян ван Леувен сияқты шәкірттері жазған қысқа нақыл сөздер де сақталған. Ол Католик шіркеуінің діни рәсімдері мен ресми мәтіндерінде қолданылатын латын тілінің орнына, Төмен елдердің қарапайым халқының тілінде – голланд тілінде жазды, осылайша көбірек оқырманға жетуді көздеді.

Таңдалғанға дейін

Джонның әдепті анасы болған, оны католик дінінде тәрбиелеген; әкесі туралы ештеңе белгісіз. Джонның тегі Ван Руусброэк – қазіргі түсінік бойынша тегі емес, оның туған шағын ауылының атауы, бүгінгі Брюссельге жақын Руисбрук. Он бір жасында ол анасынан рұхсатсыз, ескертусіз кетіп, қанығы Сент-Гудульдегі каноник, ағасы Ян Хинкаерттің бағынышқа алып, біліміне жетекшілік етуіне берілді. Хинкарт апостолдық көзқарастарымен бірге Франк ван Куденбергпен бірге өмір сүрді. Осы ағасы Руисбруктың дін қызметкері болуы үшін білімін дамытуға көмектесті. Кейін Руисбрукке Сент-Гудульде пребенд берілді және 1318 жылы дінге қабылданды. Анасы онымен бірге Брюссельге келді, Бегингеге кірді және оның дінге қабылданғаннан аз уақыт бұрын қайтыс болды.

Брюсселдегі діни қызметкер

1318 жылдан 1343 жылға дейін Руисброк Сент-Гудула шіркеуінде дін қызметкері болып қызмет етті. Ол өзінің ағасы Хинкарт пен Ван Куденбергпен бірге өте қатаң және усақ-түйексіз өмір салғандығын жалғастырды. Сол кезде Эркін рух иелері Нидерландыда қырқыс дау тудырды, және олардың бірі, Хеилвиге Блумардинне есімді әйел, Брюссельде ерекше белсенділік танытып, көбінесе танымал памфлеттер арқылы өз нанымдарын таратып жүрді. Руисброк оған ана тілінде (орта голланд тілінде) жазылған памфлеттермен жауап берді. Осы трактаттардың ешқайсысы бізге жеткен жоқ. Бұл дау Руисброкке терең әсер етті: оның кейінгі жазбалары осы кезеңдегі қате көзқарастарға тікелей және жанама түрде үнемі сілтеме жасайды, және ол әрқашан елдің ана тілінде жазды, басты мақсаты – осы қате деп санайтын жазбаларға қарсы тұру болды.

Грендалдағы діни қызметкер

Бломардиннеге жасаған шабуылдан кейін болған қуғын-сүргін, сондай-ақ зейнеткерлік өмірге деген құштарлық, Рюсброэк, Ян Хинкарт (1350 ж.ө.) және Вранк ван Куденберг (1386 ж.ө.) 1343 жылы Брюссельден көршілес Сония орманындағы Гренендаал шөлханасына кетуге итермеледі. Бұл жерді оларға Брабант герцогы III Иоанн сыйлады. Монастырдың қираған қалдықтары әлі де Сойн орманында сақталған. Кішкентай топқа көптеген шәкірттер қосылды. Сонда ғана ресми түрде бекітілген діни ұйым құру қажеттігі туды. 1349 жылдың 13 наурызында шөлхана тұрақты канондар қауымына айналды, ал ақырында Гренендаал атымен белгілі қауымның бас үйіне айналды. Франсис ван Куденберг бірінші проваст, ал Иоанн Рюсброэк приор болып тағайындалды. Хинкарт қарттығының әлсіздігіне байланысты үйдің тәртібі бұзылмауы үшін каноникалық уәде беруден бас тартты; сондықтан ол монастырь сыртындағы шатырда тұрып, бірнеше жылдан кейін дүние салды. Оның діни қызметін бастаған (1349) және қайтыс болған (1381) аралықтағы кезең Рюсброэк мансабының ең белсенді және жемісті кезеңі болды. Осы уақыт ішінде Құдайға жақын адам, терең ойшыл және жандарды тәлімдей білуші ретінде оның даңқы Фландрия мен Брабанттың шегінен асып, Голландия, Германия және Францияға жетті. Ол жақын жердегі Картузиандық монастырьмен және бірнеше кедей францискан қауымдарымен байланыс тастады. Страсбургтегі Құдай достарымен байланыста болды, ал шамамен 1378 жылы Devotio Moderna негізін қалаушы Герт Грот оны зиярат етті. Иоанн Таулер онымен кездесуге келген болуы мүмкін, бірақ бұл мәселе даулы. Иоанн Гренендаалда 82 жасында 1381 жылдың 2 желтоқсанында қайтыс болды.

Шығармалары

Жалпы, Руисброэк он екі кітап, жеті хат, екі әнұран және дұға жазды. Олардың барлығы орта голланд тілінде жазылған. 1340 жылы Руисброэк өзінің шедеврі – «Рухани жұбайлар» атты шығармасын жазды. Кітаптың танымал болғанын оның 36 қолжазбасының, сондай-ақ латын және орта және жоғарғы неміс тілдеріне аударылған нұсқаларының сақталуы дәлелдейді. Кейбір мәтіндер орта ағылшын тіліне (латын аудармасы арқылы) «Құдайдың балаларының жазалануы» деп аударылды (кейіннен оны Винкин де Ворде баспасында басып шығарды). Сол кезде ол «Жарқалған тас» атты қысқаша трактат жазды.

Руисброэктің ең ұзақ және ең танымал жұмысы (бүгінде 42 қолжазба сақталған), «Рухани шатыр», Брюсселде басталды, бірақ Грендаалда аяқталды, мүмкін оның сол кездегі уақытында. Екі қысқаша еңбек, «Христиандық сенім» (Сенімнің түсіндірмесі) және «Төрт азғыру туралы» трактаты, сонымен қатар Руисброк Грендаалға келген кезден басталады. Руисброэк жанның Құдайды өз жан дүниесінде табатынын айтып, ол мәсіхшілердің рухани жетістіктерін арттыру үшін үш кезеңді атап өтті: 1) белсенді өмір, 2) ішкі өмір, 3) ой-толғаныс. Ол жанның Құдаймен бірігуін үйреткен жоқ, бірақ көтерілудің шыңында жан өзінің жеке басын сақтап қалады деп сендірді. «Құдайды сүйетіндердің патшалығында» ол даналықты іздегендердің «сулар арқылы жердің барлық шекараларына дейін, яғни барлық адамдардың мұқтаждықтарына көрсетілген жанашырлық, мейірім және қайырымдылықпен ағылуы керек», «Рационалдық қабілеттің ауасында ұшуы» және «барлық іс-әрекеттер мен ізгі қасиеттерді Құдайдың құрметіне» бағыттауы керектігін түсіндіреді; содан кейін (милость арқылы) олар ақыл-ойына «өте үлкен және шексіз айқындық» сыйланады. Ол ой-толғаныс өміріне қатысты үш қасиетті игеру керек деп есептеді: Біріншісі – дүниелік құштарлықтардан рухани бостандық («әрбір сыртқы жұмыстан бос, тіпті жұмыс істемегендей»), екіншісі – бейнелермен ауыртпалықсыз ақыл («ішкі тыныштық»), ал үшіншісі – Құдаймен ішкі бірлік сезімі («ешқашан сөнбейтін, жанған және жарқыраған от сияқты»). Оның ең маңыздылары «De vera contemplatione» («Нағыз ой-толғаныс туралы») және «De septem gradibus amoris» («Сүйіспеншіліктің жеті сатысы туралы») 1848 жылы Ганноверде жарық көрді; сондай-ақ «Мистик айнасынан шолулар» (1906) және «Die Zierde der geistlichen Hochzeit» (1901). Руисброэктің шынайы портреті жоқ; бірақ дәстүрлі сурет оны орманда отырғанда, тізесіне жазу тақташасын жауып, бейнелейді, өйткені ол бір күні ағаштардың арасында табылды – рухы көтеріліп, алаулармен оранған, оның астындағы ағаш өртенбейтіндей. Антверпен университетінде рухани тарихты зерттейтін Русброк институты бар. Сонымен қатар Бельгияның Корольдік сарайының жанында Лакен қаласында Jan van Ruusbroeckollege деп аталатын орта мектеп бар.

Мәдени сілтемелер

1884 жылы Жоррис Карл Гюйсманс жазған «À rebours» романының эпиграфында Рюйсброэктің келесі сөзі келтірілген: «Мен уақыт шегінен тыс қуанышқа бөленуім керек, тіпті әлем менің қуанышымнан қорқып, оның қарапайымдылығында мен не айтқанымды түсінбесе де». Осы романның ішінде Гюйсманс Руисброэкті «XIII ғасырдың мистикасы, оның прозасы түсініксіз, бірақ тартымды, көңіл көтеріп, құштарлық тудыратын қараңғы екстаздар, нәзік сезімдер мен күшті құбылыстардың керемет үйлесімі» деп сипаттайды. Руисброк В. Сомерсет Моэмнің «Жылы жиек» романында еске алынады.