Кіріспе
Високо () – Босния және Герцеговина Федерациясының Зеница-Добой кантонында орналасқан қала. 2013 жылы муниципалитет халқы 39 938 адамды құрады, оның 11 205-і Високо қаласында тұрады. Зеница мен Сараево арасында орналасқан Високо, Босна өзеніне Фойница өзенінің қосылған жерінде жатыр. Високо аймағында ұзақ және үздіксіз қоныстанудың куәліктері бар, ал өмірдің алғашқы іздері б.з.д. 5 мың жылдығына дейін жетеді. Околиште жүргізілген археологиялық қазбалар Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы Бутмир мәдениетінің ең ірі неолиттік ескерткіштерінің бірін тапты. Бұл Боснияның ортағасырлық мемлекетінің ерте саяси және сауда орталығы болды және Боснияның бірінші королі Твертко I-нің тәж киген жері болды. Височица төбесінде орналасқан Ескі қала саяси маңызды бекініс болды, ал оның ішкі ауласы Подвисоки – Боснияның ортағасырлық қалалық аймағының ерте үлгісі. Босния Корольдығының құлауынан кейін ортағасырлық Високо Осман қаласы ретінде дамыды. Оның дамуында жергілікті босниялық Аяс пашаның үлкен рөлі болды. Осман билігі 1878 жылы Босния вилайятын Австро-Мажарстан басып алған кезде аяқталды. 1911 жылдың 11 қарашасында, Австро-Мажарстанның соңғы жылдарында, қала кездейсоқ өрт салдарынан дерлік толығымен өртенді. Босния соғысына дейін Високо социалистік Югославиядағы тоқыма және былғары өнімдерін экспорттау бойынша ең ірі қала болды. 2006 жылдан бастап Високо жыл сайын ондаған мың туристерді тартады, бұл негізінен Семир Османагичтің мәлімдемелеріне байланысты.
Ottoman rule ended in 1878 when the Bosnian Vilayet was occupied by Austria Hungary. On 11 November 1911, in the last years of Austro Hungarian rule, it was almost completely burned down by an accidental fire. Before the Bosnian War, Visoko was the largest exporter of textile and leather in socialist Yugoslavia As of 2006, Visoko attracts tens of thousands of tourists every year, mainly because of Semir Osmanagić's claims.
География
Високо муниципалитеті 232 шаршы шақырым аумақты қамтиды, онда Орталық Босния тауларының (Озрен, Враница және Звијезда сияқты) етегінде пайда болған, ерекше морфологиялық белгілері бар бірнеше аңғарлар орналасқан. Аймақтың биіктігі 400 метрден 1050 метрге дейін жетеді. Високоның табиғи ортасы Босна және Фойница өзендерінің аңғарларымен сипатталады. Муниципалитет Киселяк, Бусовача, Какань, Вареш, Бреза, Илияш және Илиджа қалаларымен шектеседі және теміржол арқылы Адриатика теңізіне қосылған.
Инфрақұрылым
Високо Еуропалық E73 (A1 тас жолы) бағытындағы тас жолмен тікелей байланысты, ол оны Зеницамен және Сараевомен тікелей байланыстырады, ал содан кейін M17 жолына жалғасады. Басқа елді мекендермен R443 (Visoko Kiseljak Kreševo Tarčin) аймақтық жолы арқылы байланыс жасалады. Високо Шамка-Сараево теміржолының бойында орналасқан. Visokogas – табиғи газбен жабдықтауды жүзеге асыратын мемлекеттік кәсіпорын, ол қаланың көп бөлігімен және кейбір жақын маңайдағы жергілікті қауымдастықтармен қамтамасыз етеді.
Демография
Високо муниципалитеті халқының саныТілдеу2013199119811971Босниялықтар36 697 (91,88%)34 373 (74,46%)28 838 (70,50%)25 683 (72,34%)Сербтер286 (0,71%)7 471 (16,18%)6 831 (16,70%)7 166 (20,18%)Хорваттар576 (1,44%)1 872 (4,05%)1 879 (4,59%)1 914 (5,39%)Югославиялықтар0,00 (0,00%)1 464 (3,17%)2 783 (6,80%)392 (1,10%)Басқалар2 062 (5,16%)980 (2,12%)570 (1,39%)348 (0,98%)Барлығы39 93846 16040 90135 503
Тарихқа дейінгі дәуір
Високо аймағында ұзақ мерзімді, үздіксіз қоныстанудың куәліктері бар, ал өмірдің алғашқы белгілері Палеолит дәуіріне дейін жетеді. Високо арқылы өтетін Босна және Фойница өзендерінің арқасында Високо алқабы әрқашан ауыл шаруашылығы үшін өнімді жер болып келген. Неолит дәуірінде Орталық Босния аймағы Адриатика теңізі жағалауы мен Орталық Балқан арасында маңызды делдал рөлін атқарды. Бұл ірі елді мекендер Неретва және Босна өзендері арқылы байланыстырылды. Високо Босна өзенінің жағасында орналасқандықтан, екі үлкен қала арасындағы экономикалық айналымның орталығы болды. Неолиттік қоныстар қазіргі Арнаутовичи, Донье Моштре, Околиште, Збилье, Гинье және Двор деп аталатын жерлерде, өзендердің жағасында табылды. Арнаутовичи және Околиште Какань мәдениетінің құрамына кіретін жерлер ретінде анықталды. 2007 жылдың қыркүйегінде Босния және Герцеговина Ұлттық мұражайы Околиштеде археологиялық қазба жұмыстарын жалғастырды, онда неолит дәуірінде бекітілген елді мекенде шамамен 3000 адам тұрғандығы болжануда, бұл Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы ең ірі елді мекендердің біріне айналдырды. Рим империясы 9 жылы билігін орнатып, Кралупи, Сеоча және Мокронози сияқты жерлерде жолдар мен бекіністер салды. Високо аймағы Римнің Иллирия провинциясының бір бөлігі болды.
Ортағасырлық Босния (9581463)
Көші-қон дәуірі Балқанға жаңа халықтардың келуіне әкеп соқты. Уақыт өте келе, жергілікті иллірий тайпалары славяндықтанды, бірақ көптеген жер-су аттары иллірий тегін сақтап қалды, мысалы, Босна өзенінің аты – ол елдің өзінің атауымен бірдей, сонымен қатар қазіргі Високо ауданында болған Босна деп аталатын елді мекенді көрсету үшін қолданылған термин. Високо алқабындағы бұл аймақ шамамен 1000 жылға қарай пайда болған жаңа ортағасырлық Босния мемлекетінің ядросы деп есептеледі. Тек кейін, Високи ескі қаласының салынуымен ғана Босна термині елді мекенді атау үшін сирек қолданылатын болды. Високо, Високи қамалы мен Високи қаласының атымен аталады, ол Височица төбесінде орналасқан. Подвисоки, Миле (қазіргі Арнаутовичи), Бискупичи және Моштре (біз бұл жерлерді бірге Високо аңғары деп атаймыз) – ортағасырлық Босния патшалығының алғашқы орталығы болды. Көптеген тарихи грамоталар Високо аңғарында жасалды және жазылды, соның ішінде 1355 жылғы бірінші Босния патшасы Твертко I Котроманычтің грамотасы, ол Високи қалашығының алғашқы тікелей айтылуы болды. Високи сонымен қатар ортағасырлық Боснияның маңызды құжаттары мен заңнамаларына қол қойылған және жазылған орын болды. Високи қаласы сауда орталығы Подвисокиді (Субвисоки) қорғауда қорғаныс ролін атқарды, ол қаланың төменгі жағында орналасқан және Босниядағы ортағасырлық қалалық ортаның ерте мысалдарының бірі болды. Подвисоки ұзақ уақыт бойы ортағасырлық Боснияның басты сауда орталығы болды. Русагтар Миледе бас қосты, онда Твертко I 1377 жылы тәж кигізілді және ақырында оның інісі, Босния баны болған Степан II Котроманычпен бірге жерленді. Ортағасырлық Босния мемлекеттік архиві де сол жерде орналасқан. Бүгінде Миле патшалардың, бандардың және басқа да бұрынғы билеушілердің көптеген әшекейленген қабірлерімен танымал. Бан Кулин тақтасы (1193 жылғы) Бискупичиде, басқа ортағасырлық шіркеудің қалдықтарымен, қабірлермен және бірнеше заманауи құрылыстардың іргетастарымен бірге табылған. Моштре университеті медицина, теология, космогония және этика саласындағы білімімен танымал болды, бірақ Босния шіркеуімен байланысы болғандықтан, оның архивінен ештеңе қалмады. Оның бар екендігі оның жауы – католик шіркеуінің Ватикан мұрағаттарындағы бірнеше сілтемелермен ғана расталған. Айналасындағы басқа да маңызды ортағасырлық елді мекендерге Себинье қаласы, Грачаницадағы Чаян қаласы (Високо мен Бобовац арасындағы жолдарды қорғаған) және Бедем-Годуша қаласы жатты.
Осман империясы (14631878)
Високо аймағын 1463 жылы Осман империясы бағындырды, осы кезеңде қазіргі Високо қаласы қалыптасты. Високо қаласын негізін қалаушы – Ажас бег (паша), ол бастапқыда Високодан шыққан, бірақ богомилизмнен ислам дініне ауысты. Ол кезде Високо муниципалитет ретінде танылды. 1483 жылдан бастап Високо муниципалитетіне воевод басшылық етті, ол сердармен (әскери қолбасшымен) бірлесіп әскери және әкімшілік істерді жүргізді. Високодағы бас имам (reisu l eimme) діни және қоғамдық міндеттерін атқарды. Сот әкімшілігін наіб (немесе қазы) жүзеге асырды, ол Високоның құрметті азаматтарынан құралған қазылар алқасының көмегімен шешімдер қабылдады. Наіб шариғат заңдарына сәйкес сот жүргізді. Оның басқару кезеңінде, 1477 жылға дейін, Ажас бег хамам, діни бастауыш мектеп (мектеп), су құбыры, Босна өзеніндегі көпір және медресе (Ислам орта мектебі) салдырды, сондай-ақ дервиш текесін (монастырь) құрды, ол бүгінге дейін сақталған. Ұзақ уақыт өтпей, Високо муниципалитетінің әкімшілік орталығына, сонымен қатар сауда-өнер кәсібінің және аймақтың мәдени-рухани өмірінің орталығына айналды. Високо сол кезде барлық діни және мәдени мекемелерімен исламдық шығыс стиліндегі қаланың көрнекті бейнесіне ие болды.
Австрия-Мажарстан империясы (18781918)
Босния вилайеті 1878 жылы Австро-Мажарстанның оккупациясына түсті (ресми түрде 1908 жылы қосылды) және тек шағын жергілікті жасақтар қарсылық көрсетіп, күресті. Австро-Мажарстан билігінің алғашқы жылдарында Високо айтарлықтай өзгермеді және шығыстық стилінде сақталды. 1882 жылы Високо дамыған саудасымен, кеңселермен және басқа да мекемелерімен ұйымдастырылған елді мекен болып еді. Батыс мәдениетімен байланыс күшейгені Високо стилін сәл өзгеше бағытқа бұрып, сол кездегі ғимараттар псевдо-маврикалық стильде салынды. Високоның орталық бөлігінде Табана мешіті салынды, ал қала Фойница өзенінің жағалауына қарай кеңейтілді. Бас көше Босна өзенінің дельтасындағы Жалижа қаласына қарай дамыды. Осы кезеңде салынған алғашқы ғимараттардың қатарында 1882 жылғы теміржол станциясы, 1895 жылғы сот ғимараты, францискандық гимназиясы бар шіркеу (1899–1900), муниципалитет кеңсесі және 1910 жылғы бастауыш мектеп болды. Бәрі негізінен псевдо-маврикалық стильде салынған. Қаланың одан әрі дамуы 1911 жылғы жаңғырған өрт (жангія) салдарынан тоқтап қалды. Қаланың жоғарғы бөлігі, сондай-ақ Беледия, Шадрван мешіті және бас көше бойындағы үйлердің бәрі толығымен өртенді. Барлығы 450 үй, дүкен және басқа да шағын ғимараттар қирады. 1912 жылдың көктемінде қаланы қайта жарату жұмыстары басталды, ал үкімет барлық үйлерді кірпіштен және дәстүрлі босниялық стильде тақтайшамен салуға шешім қабылдады. Қала әкімі Високоны қайта тұрғызғаннан кейін, қала шығыстық және батыстық стильдердің бірегей үйлесіміне ие болды. Осы кезеңде салынған кейбір үйлер қаланың ескі ауданында қазірге дейін сақталып тұр.
Югославия Корольдігі, НДХ және Екінші дүниежүзілік соғыс (1918-1945)
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін және 1918 жылы Австрия-Мажарстанның жеңілісінен соң Високо жаңа Югославия Корольдігінің құрамына енді. Жаңа мемлекетте үйлердің құрылысы өзгермеді, ал қала дамыған жоқ. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Високо, жаңадан құрылған, нацистік Германияның демеуімен құрылған Тәуелсіз Хорватия мемлекетіне қосылды. Одақтас бомбалаушылары неміс және NDH әскерлерін қуа жете, Високо ауданына тоғыз бомба тастады, стратегиялық мақсаттарды жойды. Соғыс бойында қала майдан болған жоқ және соғыстың өзінен көп зардап шекпеді. Дегенмен, Високо ауданынан 1205 сарбаз соғыста қаза тапқан, олардың 142-сі болды. Високо 1945 жылдың 7 сәуірінде Югославия партизандарының күштерінің 10-шы дивизиясынан 7-ші, 9-шы және 17-ші Крайна бригадаларымен азат етілді.
Югославия СФР (1945-1992)
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Високо, Босниядағы көптеген қалалар сияқты, индустриялану және қалалық кеңістіктің өсуіне кірісті. 1950 жылдан бастап қала Босна және Фойница жағалауларындағы кең жазықтарға дейін кеңейді, бұл жерлер көбінесе шаруашылықтар ретінде пайдаланылды. Високо көптеген жылдар бойы сапалы былғары өндірісімен танымал болды, ал индустрияланудың жаңа дәуірінде Югославиядағы ең ірі былғары компаниясы – KTK өзінің бас кеңсесін Високода орналастырды. Быылғары өндірісінен бөлек, Високо тоқыма, сауда, металлургия және тамақ өнеркәсібімен де ерекшеленді, бұл қаланы Социалистік Югославиядағы ірі экспорттаушылардың біріне айналдырды. 1991 жылға қарай Високо 92,5 миллион долларлық тауар экспорттады, оның 80 миллионы KTK-ның былғары өнеркәсібіне тиесілі болды. Високоның экономикалық жетістіктеріне байланысты Югославия президенті Иосип Броз Тито зауыттарды және қаланың өзін аралау үшін Високоға келді. Осы кезеңде қала пошта, полиция және өрт сөндіру станциялары, денсаулық сақтау, қонақүйлер, супермаркеттер, спорт стадиондары мен залдары сияқты қажетті мекемелермен дамыды. Мәдениет театр, музей, кино және кітапхананың ашылуымен гүлденді. Білім беру үш жаңа мектеп салу арқылы жақсартылды: Сафвет бег Башагич атындағы бастауыш мектеп, гимназиясы бар екі жоғары мектеп және Хазим Шабанович атындағы аралас жоғары мектеп орталығы. 1983 жылы Златко Углень Шерефудиннің Ақ мешіті үшін сәулет саласындағы Ага Хан сыйлығын алды. 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында қарқынды қала құрылысы және Люка сияқты жаңа елді мекендердің салынуы болды, ол Високоның ең тығыз қоныстанған ауданы болып табылады. 1953 жылы Високоның гандбол клубы, RK Bosna (бұрынғы Vitex) құрылды және ақырында Югославияның бірінші гандбол лигасында өнер көрсетті. 1953 жылы Jadran (1923 жылы құрылған) және Radnički (1934 жылы құрылған) екі клубты біріктіру арқылы Босния футбол клубы құрылды. Аэро клуб Изет Курталич – Югославияда көптеген алтын және басқа да медальдар жеңіп алған табысты клубтардың бірі.
Босния соғысы (1992-1995)
1992 жылдың 6 сәуірінде төтенше жағдай жарияланды, жергілікті сербтер қаруланып, қаланы қоршап алды. Жергілікті тұрғындар өздерін қаруландыра бастады немесе босниялық SDA партиясы оларды қаруландырды. Жергілікті халықтың жылдам әрекеті қаланың басып алынуына жол бермеді, нәтижесінде 26 сәуірде екі жергілікті JNA казармасы басып алынды, онда жаңадан құрылған жергілікті TO (аумақтық қорғаныс) күштері казармадағы қару-жарақтардың көп бөлігін иеленді, бұл Високо аймағындағы соғыстың басындағы шешуші кезең болды. Қаңтар айының соңында босниялық хорваттардың HVO және Босния және Герцеговина армиясы (TO-ның ізбасары) арасында қақтығыс басталды. 27 қаңтарда Високо және көршілес бөлімшелер Фойница қаласын блокададан сақтап қалды. 2 қарашада АРБиГ бөлімшелері жақын орналасқан HVO бақылауындағы Вареш қаласын басып алды. 1994 жылдың соңында HVO мен АРБиГ арасында атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылды, біріккен Федерация құрылды және күштерді әлдеқайда жақсы қаруланған ВРС (Серб Республикасы армиясы) қарсы шоғырландыру басталды. 15 маусымда Високо жақын маңдағы Сараево қаласын блокададан босатуға дайындықтардың орталығы болды. Әрекет орындалды, бірақ маңызды нәтижелерге қол жеткізілмеді, тек аумақтың бір бөлігі босатылды, бірақ Сараево блокадада қалды. Бұл ірі маневр АРБиГ күштеріне Сараево маңындағы бірнеше қала мен ауылдарды басып алуға көмектесті. Ақырында, Дейтон келісімі 4 жыл бойы қалаға қауіпті жақын болған барлық майдан желілерін жойды, бірақ олар едәуір өзгермеді, ал Високо күштері жақын маңдағы Зимча және басқа да кішігірім төбелерді басып алып, қаланың толық қоршауға түсуіне жол бермеді. Високоның өзі ауыр зақымдарға ұшырады; әсіресе, экономикалық ресурстар мен зауыттар мақсатты түрде зақымдалды және қиратылды. Экономикаға келтірілген зиян шамамен 200 миллион долларды құрады. Төрт жылдық соғыс кезеңінде Високо аймағының бөлімшелері 297 сарбазын жоғалтты, 600-і жарақат алып, мүгедек болды. Високо ауданынан 23 әскери қызметкер АРБиГ-нің жоғары наградасы – "Алтын Лилия" орденімен марапатталды, ал 19 полицей "Алтын Полиция Жұлдызы" орденімен марапатталды. Азаматтар да көптеген жаралар мен қаза тапқандарға ұшырады, бірақ соғыс бойы Високо Босния және Герцеговина бойынша босқындардың орталығы болып қызмет етті, өйткені оның бөлімшелері жақсы қорғалған деп есептелді, сондықтан Високо өнеркәсіптік қуаты мен жеделдетілген әуежайы бар Армия БиГ-нің логистикалық орталығы болды.
Босния пирамидаларының талаптары
Височица – Високо қаласына қарап тұрған төбе. 2005 жылдың қазан айында Босния тумасы, жазушы Семир Османагич бұл төбе және оны қоршаған бірнеше төбелердің ішінде пирамидалар жасырылғанын мәлімдеді. Осы орынға жасалған ғылыми зерттеулер пирамидалардың жоқтығын көрсетті. Сонымен қатар, ғалымдар босниялық билікті пирамида туралы мәлімдемені қолдағаны үшін сынап, «Бұл схема – адал емес жұртшылықты қысымға алып, ғылымның нағыз әлемінде орынсыз» деді. Босния археологтары үкіметтен Османагичке берілген қазбаға рұқсаттарды жойып, ортағасырлық қаланың зерттеулеріне көңіл бөлуді сұрады.
Экономика
Високо 1991 жылға дейін социалистік кезеңде қарқынды модернизацияны бастан өткізді, өнеркәсіптік экспорт қаланың экономикалық белсенділігінің маңызды бөлігін құрады. Югославияның 1991 жылғы ресми мәліметтері бойынша Високо 1 миллион доллардан астам экспортқа жеткен. Қала экономикасын тері және тоқыма өнеркәсіп салаларында жұмыс істейтін 20 ірі кәсіпорын басқарды, олардың ішінде KTK және Vitex ең ірілері болды. Босния соғысы өнеркәсіптің көп бөлігін қиратты, залал шамамен 400 миллион KM (конвертируемый марка) деп бағаланды. Дегенмен, тіпті артиллерия мен авиацияның ауыр бомбалауына қарамастан, Високо өнеркәсібі армия мен Високо және аймақтың азаматтық халқы үшін тауар өндіруін тоқтатпады. Соғыстан кейінгі экономика әлі күнге дейін тері өнеркәсібіне тәуелді, себебі Prevent 1500-ден астам жұмыскерді жұмысқа алып, негізінен Еуропа автокөлік өнеркәсібі үшін экспортқа арналған өнімдер шығарады. Азық-түлік өнеркәсібіндегі Vispak 2005 жылдың 29 шілдесінде әлемдегі ең үлкен кофе туркасын жасағаны үшін Гиннестің куәлігін алды. Високо дәстүрлі түрде сужук сияқты кептірілген ет өнімдерімен танымал және кем дегенде 1750 жылдардан бері дайындалып келеді. Ең танымал өнім – "Visočka pečenica", ол жоғары сапалы сиыр етінің бөліктерінен жасалған, тек ас тұзымен құрғақ тұздалған, суық түтінделген және кептірілген тұрақты шұжық өнімі. Високодағы ет өңдеушілер қауымдастығы құрылды, оның мақсаты "Visočka pečenica" өнімін географиялық белгі ретінде тіркеу және қорғау, ал ресми өтінім 29 қаңтарда берілді.
Білім
Високо аймағындағы ортағасырлық университеттер туралы, немесе Ватикан мұрағаттарының бірінде Босния деп аталған жер туралы көп егжей-тегжейлі деректер жоқ. Университет алғаш рет 1175 жылы айтылды, ол босниялық діни ұйымның жоғары академиясы болды (Босния шіркеуіне қараңыз). Бұл университет медицина, теология, космогония және этика салаларындағы ғылымымен танымал болды. Високо аймағында жоғары академияның бар екенін тікелей немесе жанама түрде көрсететін төрт құжат бар. Қазіргі заманғы білім беру 1870 жылы салынған және 1879 жылы Аустрия-Мажарстанның аннексиясынан кейін жабылған, сол кездегі Еуропалық жоғары мектептерге балама ретінде Османдық Рюшдие мектебін енгізуден басталды. 1881 жылға таман жаңа билік түрлі үйлерде сабақтар өткізілетін қалалық мектептерді құрды. 1910 жылы Австро-Венгрия билігі алғашқы толыққанды мектепті салды, ол бүгінге дейін тұр. 1900 жылы францискан гимназиясы Гуча Горадан Високоға көшірілді. Високоның экономикасында былғары өнеркәсібі маңызды рөл атқарғандықтан, 1929 жылы былғары мектебі құрылды.
Мұражайлар
Високо қаласында Високо аймағының және Боснияның мәдени және тарихи мұрасын көрсететін туған жер мұражайы бар. Көрсетілімдердің көп бөлігі ортағасырлық босниялық мемлекетке қатысты, себебі Високо алқабы босниялық патшалар үшін маңызды саяси және экономикалық орталық болған. Годушада мұражайдың бөлімшесі бар, онда ескі Годушаның қолөнер бұйымдарының көне туындылары қойылған, олардың көпшілігі ағаш өңдеуге арналған.
Денсаулық
Високода 1953 жылы салынған поликлиникасы бар денсаулық сақтау орталығы бар. 2006 жылы поликлиника заманауи зертханалық және компьютерлік жабдықтармен жаңартылды.
Музыка
Жақын орналасқан Муличиде Омер Побричтің «Севда» институты бар, оның мақсаты – босниялық музыканы, дәстүрді және севдалинканы сақтап қалу.