Кіріспе

Суды тазарту процесі

Алға қарай осмоз (FO) – кері осмоз (RO) сияқты, суды еріген заттардан бөлу үшін жартылай өткізгіш мембрана қолданылатын осмостық процесс. Бұл бөлінудің қозғаушы күші осмостық қысым градиенті болып табылады, сондықтан жоғары концентрациялы "тарту" ерітіндісі (қоректендіру ерітіндісіне қатысты) мембрана арқылы судың таза ағынын тарту ерітіндісіне енгізу үшін қолданылады, осылайша қоректендіру суын оның ерітінділерінен тиімді бөліп алады. Кері осмоз процесінде гидравликалық қысым бөлудің қозғаушы күші ретінде қолданылады, бұл басқа жағдайда судың ағынынан қоректендіруге ағып кетуіне ықпал ететін осмостық қысым градиентіне қарсы әрекет етеді. Сондықтан кері осмозға қарағанда алға қарай осмозға азырақ энергия талап етіледі. Осмостық және гидравликалық қысым мен су (еріткіш) ағыны арасындағы байланысты сипаттайтын ең қарапайым теңдеу:

мұндағы су ағыны, A – мембрананың гидравликалық өткізгіштігі, Δπ – мембрананың екі жағындағы осмостық қысымның айырмасы, ал ΔP – гидростатикалық қысымның айырмасы (қайта осмостық ағынды көрсететін теріс мәндер). Бұл қатынастарды модельдеу іс жүзінде осы теңдеуден гөрі күрделірек, ағын мембранаға, қоректендіруге және тарту ерітінділерінің сипаттамаларына, сондай-ақ процестің ішіндегі сұйықтық динамикасына байланысты. Әр еріген зат үшін еріген зат ағысын Фик заңымен модельдеуге болады:

мұндағы – еріген зат өткізгіштігі коэффициенті және – еріген зат үшін трансмембраналық концентрация айырмасы. Бұл басқару теңдеуінен егер еріген заттар мембрана арқылы диффузияға ұшыраса, еріген заттардың жоғары концентрациялы аймақтан төмен концентрациялы аймаққа диффузияға ұшырауы анық. Бұл кері осмозда белгілі, онда қоректендіру суынан еріген заттар өнімге таралады, алайда алға қарай осмозда жағдай әлдеқайда күрделі болуы мүмкін. ФО процестерінде еріген заттардың екі бағытта да диффузиясы болуы мүмкін, бұл тарту ерітіндісінің құрамына, қолданылатын мембрананың түріне және қоректендіру суының ерекшеліктеріне байланысты. Еріген заттардың кері ағыны екі нәрсеге әсер етеді: тарту ерітіндісіндегі еріген заттар қоректендіру ерітіндісіне және қоректендіру ерітіндісіндегі еріген заттар тарту ерітіндісіне диффузиялауы мүмкін. Бұл құбылыстардың кез келген белгілі бір ФО процесі үшін тарту ерітіндісін таңдау тұрғысынан салдарлары бар екені анық. Мысалы, тарту ерітіндісін жоғалту, мүмкін, қоршаған орта мәселелеріне немесе қоректендіру ағынының ластануына байланысты, мысалы, осмостық мембраналы биореакторларда, қоректендіру ерітіндісіне әсер етуі мүмкін. Кері осмоз (RO) және алға қарай осмоз (FO) процестерінің қосымша айырмашылығы – RO процесінен алынған су көп жағдайда пайдалануға дайын тұщы су болып табылады. ФО-да тұщы суды сұйытылған тарту ерітіндісінен бөлу үшін қосымша процесс қажет. Қолданылатын процестердің түрлері кері осмоз, еріткішпен экстракциялау, магниттік және термолиттік. Қоректендірудегі еріген заттардың концентрациясына (бұл тарту ерітіндісіндегі еріген заттардың қажетті концентрациясын анықтайды) және ФО процесінің өнімінің мақсатты пайдаланылуына байланысты, бөліну сатысын қосу қажет болмауы мүмкін. ФО процесінің мембраналық бөлінуінің нәтижесінде қоректендіру ерітіндісі мен тарту ерітіндісі арасындағы "айырбас" болады. Алға қарай осмоз процесі сондай-ақ осмоз деп аталады немесе бірқатар компаниялар өздерінің терминологиясын "инженерлік осмоз" және "реттелген осмоз" деп атады.

Қажеттілік жағдайлары үшін сусындар

Мұндай қолданудың бір мысалы "гидратациялық қаптарда" кездеседі, олар жұтылатын тартылатын заттарды пайдаланады және суды сұйылтылған қоректен бөлуге арналған. Бұл, мысалы, жер бетіндегі сулардан (өзендер, көлдер, шұңқырлар және т.б.) су ішуге мүмкіндік береді, онда патогендер немесе улағыш заттар болуы мүмкін, олар FO мембранасымен тезRejecting. Жеткілікті контактілік уақыт болған жағдайда, мұндай су мембраналық қаптан тартылатын ерітіндіге өтеді, ал қажетсіз қоректік заттар қалады. Содан кейін сұйылтылған тартылатын ерітінді тікелей ішілуге болады. Әдетте, тартылатын заттар глюкоза немесе фруктоза сияқты қанттар болып табылады, бұл FO құрылғысын пайдаланушыға қосымша қоректік пайда әкеледі. Мұндай қаптардың тағы бір қызықты ерекшелігі – оларды зәрді қайта өңдеу үшін оңай қолдануға болады, бұл саяхатшылардың немесе әскерлердің шөлді жерлерде тірі қалу мүмкіндігін ұлғайтады. Бұл процесті, принцип бойынша, теңіз суы сияқты жоғары концентрацияланған тұзды су көздерімен де қолдануға болады, өйткені FO-ның жұтылатын заттармен алғашқы қолданылу мақсаты теңіздегі құтқару салдарында тірі қалу болған.

Тұзды тазарту

Тұзсыздандырылған суды сұйытылған тартымды/осмостық агент ерітіндісінен екінші бір процесс арқылы алуға болады. Бұл мембраналық бөліну, жылулық әдіс, физикалық бөліну немесе осы процестердің комбинациясы түрінде болуы мүмкін. Аталған процесс алдын ала осмостың бірінші қадамының арқасында, кері осмостық тұзсыздандыру станцияларында жиі кездесетін ластану мәселесінен өзгеше, өзінен-өзі төмен ластануға бейім. Modern Water компаниясы Гибралтар және Оман елдерінде алдын ала осмос технологиясын қолданатын тұзсыздандыру станцияларын іске қосты. 2010 жылдың наурыз айында National Geographic журналы алдын ала осмосты тұзсыздандырудың энергия тұтынуын азайтуға мүмкіндік беретін үш технологияның бірі деп атады.

Буландырумен салқындату мұнарасы суды толтыру

Тек алдыңғы осмоздық қадам қолданылатын тағы бір қолданба – буландыру салқындатуы үшін су толықтыру. Бұл жағдайда салқындату суы тартылыс ерітіндісі болып табылады, ал булану арқылы жоғалған су теңіз суы, тұзды су, тазартылған сарғыш су немесе өнеркәсіптік қалдық су сияқты қолайлы көзден алынған алдыңғы осмоз арқылы өндірілген сумен толықтырылады. Осылайша, су толықтыру үшін қолданылатын басқа "тұзсыздандыру" процестерімен салыстырғанда энергия тұтынуы олардың бір бөлігін құрайды, сонымен қатар алдыңғы осмоз процесінің ластануға бейімділігі төмен.

Қоқыс тастау полигонындағы сұйықтықтарды өңдеу

Егер қажетті өнім – тұзды ерітінділер қамтылмаған таза су болса, екінші бөліну кезегі қажет. ФО-ның бірінші бөліну сатысы осмостық қысым градиентімен жүзеге асырылады және маңызды энергия енгізуді қажет етпейді (тек ерітінділерді араластыру немесе қысымсыз сорғылау). Дегенмен, екінші бөліну кезегі әдетте энергияны қажет етеді. Екінші бөліну кезегінде қолданылатын бір әдіс – РО қолдану. Мысалы, бұл әдіс қоқыс полигонынан шыққан сұйықтықты тазартуда қолданылған. FO мембраналық бөліну арқылы сұйықтықтан су тұзды (NaCl) ерітіндіге тартылады. Сұйытылған ерітінді RO процесінен өтіп, таза су және қайта пайдалануға болатын тұздық концентрат алынады. Бұл әдістің артықшылығы энергияны үнемдеуде емес, ФО процесінің сұйықтықтан түсетін ластануға қарсы тұру қабілеті РО процесінен гөрі жоғары болғандығында. Ұқсас FO/RO гибриді жеміс шырыны сияқты тағамдық өнімдерді концентрациялау үшін де қолданылған.

Тұздалған судың концентрациясы

Алға қарай осмос қолдану арқылы тұздық концентрациясын жоғары осмостық қысымды сорғыш ерітіндіні пайдалану арқылы жүзеге асыруға болады, оны қалпына келтіру және жаңарту мүмкіндігі қарастырылған. Мұндай процестердің бірі – Йель университетінде Роб МакГиннис ойлап тапқан аммиак-көмірқышқыл газы (NH3/CO2) алға қарай осмос процесі. Аммиак пен көмірқышқыл газы жылудың әсерінен оңай газдарға ажыратылатындықтан, сорғыш заттарды тиімді түрде қалпына келтіріп, жабық цикл жүйесінде қайта пайдалануға болады, бұл жылу энергиясын және осмостық қысымды түрлендіру арқылы бөлінуге мүмкіндік береді. NH3/CO2 FO тұздық концентрациясы алғаш рет Техас штатының Перм бассейні аймағындағы өндірілген суды тазалау үшін мұнай және газ өнеркәсібінде демонстрацияланды, қазіргі уақытта Қытайдағы электр станциялары мен өндіріс орналасқан кәсіпорындарда қолданылуда.

Суды термиялық тұзсыздандыру үшін "мұздату" / алдын ала өңдеу

Бір пайдаланылмаған мүмкіндік – көп сатылы флеш (MSF) немесе көп эффектілі дистилляция (MED) станцияларына берілетін бастапқы суды, қайта айналымдағы тұздықты салқындату суымен осмостық түрде араластырып, алдын ала өңдеу немесе "жұмсарту". Бұл, әдеттегі процеске қарағанда, шөгінді түзілетін кальций карбонаты мен кальций сульфатының концентрациясын төмендетеді, соның нәтижесінде жоғарғы тұздықтың температурасын (TBT), өнімділікті және алынған өнімнің қатынасын (GOR) арттыруға болады. Дарвиш және авторлар кальций сульфаты үшін масштабтау индексін өзгеріссіз ұстап, TBT-ны 110 °C-тан 135 °C-қа дейін көтеруге болатынын көрсетті.

Тамақ өңдеу

Тамақ өнімдерін (мысалы, консервіленген жемістер мен ет) осмостық өңдеу тамақ өнеркәсібінде кеңінен қолданылса да, сусындар мен сұйық тағамдарды қоюлату үшін FO (кері осмос) өңдеуі тек зертхана жағдайында зерттелген. FO сусындар мен сұйық тағамдарды қоюлату процесінде бірнеше артықшылықтарға ие, оның ішінде төмен температурада және төмен қысымда жұмыс істеу, бұл сенсорлық (мысалы, дәм, хош иісі, түсі) және тамақтану (мысалы, витаминдер) құндылығын сақтауға, жоғары тоқтатуға және қысыммен жұмыс істейтін мембраналық процестерге қарағанда мембрананың ластануын азайтуға мүмкіндік береді.

Осмостық қуат

1954 жылы Пэтл өзен теңізге қосылғанда, жоғалған осмостық қысым есебінен пайдаланылмаған қуат көзі бар екенін ұсынды, бірақ оны пайдаланудың практикалық әдісі 70-ші жылдардың ортасына дейін Лёб және тәуелсіз түрде Джеллинекпен таңдамалы өткізгіш мембраналар арқылы сипатталған жоқ. Лёб бұл процесті қысымды тежелген осмоз (PRO) деп атады, ал оның қарапайым іске асырылуының бір мысалы қарама-қарсы бетте көрсетілген. Оны пайдалануға болатын жағдайлардың мысалдары – теңізге құятын аздап тұзды өзен мен теңіз суы арасындағы осмостық қысым айырмасын немесе тұзды су мен теңіз суын пайдалану. Осмостық энергияның жалпы теориялық әлеуеті жылына 1650 ТВт·сағ бағаланған. Соңғы уақыттарда Statkraft, Норвегия мемлекеттік энергетикалық компаниясы, осы бағыттағы зерттеулер мен әзірлемелерді қаржыландырып келеді. Норвегияда 2–4 кВт қуат беретін сынақ станциясы салынды; Statkraft-тың Хюрумдағы осмостық қуат прототипін қараңыз. Ослодан 400 км солтүстікке орналасқан Сунндалсёрада 1–2 МВт қуатты үлкен станция салу жоспарланған, бірақ кейіннен ол жобадан бас тартылды. Жапониядағы Жаңа энергия және өнеркәсіптік технологияларды дамыту ұйымы (NEDO) осмостық энергияны зерттеу жұмыстарын қаржыландыруда.

Артықшылықтар

Алға қарай осмоз (АО) өнеркәсіптік ағынды суларды, құрамында түрлі ластағыштар бар болса, және тұзды суларды өңдеуде көптеген артықшылықтарға ие. Егер алынатын заттардың концентрациясы орташа немесе төмен болса, АО мембраналары өте тиімді жұмыс істейді және өнім суының қажетті сапасына сәйкес мембрананы өзгертуге мүмкіндік береді. АО жүйелері басқа тазарту жүйелерімен бірге қолданылғанда өте пайдалы, себебі олар басқа жүйелердің жетіспейтін тұстарын толықтырады. Бұл, сондай-ақ, шығындарды азайту немесе тиімділікті арттыру үшін белгілі бір өнімді қайтару маңызды процестерде, мысалы биогаз өндірісінде де көмектеседі.

Кемшіліктер

ФО процестерінің басты кемшілігі – оларда кездесетін жоғары ластану деңгейі. Бұл жоғары концентрацияланған тартымды ағынды өңдеу кезінде туындайды, нәтижесінде мембрана бітіп, қажетті қызметін атқара алмай қалады. Осының салдарынан процесс тоқтатылып, мембрана тазалануы тиіс. Бұл мәселе басқа мембраналық тазалау түрлерінде сирек кездеседі, себебі оларда мембранадан өтуге күш түсіретін жасанды қысым қолданылады, бұл ластану әсерін азайтады. Сонымен қатар, мембрана технологиясының толыққанды дамымауы да мәселе туғызады. Бұл ФО процестеріне әсер етеді, өйткені қолданылатын мембраналар қымбатқа түседі және қажетті функцияны тиімді немесе толыққанды атқара алмайды. Сондықтан көп жағдайда мембраналардың орнына арзан әрі қарапайым жүйелер қолданылады.

Өнеркәсіптік нарық және болашақ

Қазіргі таңдағы өнеркәсіпте FO мембраналарын (және мембраналық технологияларды жалпы) сирек қолданады, себебі олар күрделі процестер, сонымен қатар қымбатқа түседі және көптеген тазалау шараларын талап етеді. Кейде олар тек белгілі бір жағдайларда ғана тиімді жұмыс істейді, ал мұндай жағдайларды өнеркәсіпте әрқашан қамтамасыз ету мүмкін болмайды. Сондықтан болашақта мембрана технологиясын жетілдіруге баса назар аудару қажет, осылайша оны көбірек икемделілігімен және жалпы өнеркәсіптік қолдануға қолайлы етуге болады. Бұл үшін зерттеулерге инвестиция жасау және осы жетістіктерді бірте-бірте нарыққа енгізу қажет, соның арқасында мембраналар өндірісі артып, өндіріс құны төмендейді. Ағымдағы даму есебінен, алдағы бірнеше жылда мембраналар көптеген әртүрлі өнеркәсіптік процестерде (суды тазартудан басқа) кеңінен қолданылатын болады және FO процестерін пайдалануға болатын жаңа салалар пайда болады.

Зерттеу

ФО саласындағы қазіргі зерттеулердің бірі – ерітіндіні тікелей жою, осы жағдайда магнит өрісі арқылы. Кішкентай (наноөлшемді) магниттік бөлшектер ерітіндідегі сұспензия түрінде болады, бұл суды азықтан бөлуге қажетті осмостық қысымды жасайды. Осы бөлшектер бар сорғы ерітіндісі ФО су ағынымен сұйылғаннан кейін, оларды магнит көмегімен ерітіндіден бөліп алуға болады (гидратациялық қаптың қабырғасына немесе үздіксіз процестегі құбырдың айналасына).