Кіріспе
Велоспорт – велосипедтерді пайдаланатын жарысқа қатысу спорты. Велосипед жарыстарының бірнеше түрі бар, оның ішінде жол велосипед жарыстары, циклокросс, тау велосипед жарыстары, трек велосипед жарыстары, BMX және велосипедтік жылдамдық жарыстары. Жарыс емес велосипед спортының түрлеріне көркем велосипед тебу, велосипед полосы, еркін стильдегі BMX, тау велосипед сынақтары, қатты алаңдағы велосипед полосы және велосипедбол жатады. Халықаралық Велосипедшілер одағы (UCI) – велоспорт пен халықаралық жарыстарды басқаратын әлемдік ұйым. Халықаралық Адам күшімен жүретін көліктер қауымдастығы – адам күшімен жүретін көліктерді басқаратын ұйым, ол UCI-ге қарағанда олардың дизайнына көбірек еркіндік береді. UltraMarathon Велосипедтік қауымдастығы көптеген ультра қашықтықтағы велосипед жарыстарын ұйымдастырады. Велосипед жарысы – Олимпиадалық спорт түрі ретінде мойындалған. Велосипед жарыстары әлемнің түкпір-түкпірінде, әсіресе Еуропада кең таралған. Велосипед жарысына ең көп қызығушылық танытатын елдер Бельгия, Дания, Франция, Германия, Италия, Нидерланды, Испания және Швейцария. Халықаралық аренада танымал басқа елдер: Австралия, Люксембург, Ұлыбритания, АҚШ және Колумбия.
Cycle sport is competitive physical activity using bicycles. There are several categories of bicycle racing including road bicycle racing, cyclo cross, mountain bike racing, track cycling, BMX, and cycle speedway. Non racing cycling sports include artistic cycling, cycle polo, freestyle BMX, mountain bike trials, hardcourt bike polo and cycleball. The Union Cycliste Internationale (UCI) is the world governing body for cycling and international competitive cycling events. The International Human Powered Vehicle Association is the governing body for human powered vehicles that imposes far fewer restrictions on their design than does the UCI. The UltraMarathon Cycling Association is the governing body for many ultra distance cycling races. Bicycle racing is recognised as an Olympic sport. Bicycle races are popular all over the world, especially in Europe. The countries most devoted to bicycle racing include Belgium, Denmark, France, Germany, Italy, the Netherlands, Spain and Switzerland. Other countries with international standing include Australia, Luxembourg, United Kingdom, United States and Colombia.
Тарих
Бірінші велосипед жарысы 1868 жылғы 31 мамырда Францияның Париж қаласындағы Сент-Клауд паркінде өткен деп саналады. Бұл жарысты ағылшын Джеймс Мур, қатты резеңке дөңгелектері бар ағаш велосипедпен жеңіп алды. Бұл велосипед қазір Англияның Кембриджшир графтығындағы Эли қаласындағы мұражайда қойылған. Халықаралық Велосипедшілер Одағы 1892 жылы құрылған Халықаралық Велосипедшілер Ассоциациясын алмастыру үшін 1900 жылғы 14 сәуірде Бельгия, АҚШ, Франция, Италия және Швейцария тарапынан құрылды. Бұл Ұлыбританиямен болған дауға және басқа да мәселелерге байланысты болды. 1896 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында Олимпиадалық қозғалыс пайда болғаннан бері, велосипедпен жүгіру барлық жазғы Олимпиада ойындарының бағдарламасына енгізілген.
Жол велосипеді
Жол велосипед жарыстары командалық және жеке жарыстарды қамтиды, ал жарыстар әртүрлі форматта өтеді. Олар бір күндік жол жарысы, критерий және уақытқа қарсы жарыс сияқты жарыстардан бастап, Тур де Франс және оның бауырлас жарыстары сияқты велосипед спортының ірі турларын құрайтын көп күндік жарыстарға дейін жетеді. Жарыстар әдетте көктемнен күзге дейін өтеді. Солтүстік жарты шардан келген көптеген велоспортшылар қысқы уақытта Австралия сияқты елдерде жарысқа қатысуға немесе жаттығулар жүргізуге барады. Кәсіби жарыстар үш апталық "Grand Tour" кезеңдік жарыстарынан, мысалы, Тур де Франс, Джиро д'Италия және Вуэльта а Эспаньядан, бірнеше күндік кезеңдік жарыстардан, мысалы, Тур де Свисс және Калифорния турынан, бір күндік "классикалық" жарыстардан, мысалы, Фландрия туры мен Милан-Сан-Ремодан тұрады. АҚШ Велосипедтік федерациясы санкциялаған ең ұзақ бір күндік жол жарысы – LOTOJA, ол Юта штатының Логан қаласынан Вайоминг штатының Джексон қаласына дейін 332 км (206 миль) қашықтықты қамтиды. Критерийлер әдетте бір мильден аз ұзындығы бар трассаларда өткізіледі және кейде белгілі бір уақытқа (60 минут, 90 минут және т.б.) емес, нақты қашықтыққа есептеледі. Критерийлер Солтүстік Америкадағы жол жарыстарының ең танымал түрі болып табылады. Бельгияда кермесс жарыстары танымал, әдетте бір күндік жарыстар болып өтеді. Барлық велоспортшылар бір уақытта старт алатын жол жарыстарымен қатар, жеке және командалық уақытқа қарсы жарыстар да жол трассаларында өткізіледі.
Жолдағы велосипедпен жүру
Тректік велоспорт 1870 жылдан бері бар. Оның алғашқы жарыс қатысушылары қазіргі велодромаларға ұқсас ағаштан жасалған жабық трассаларда жарысқан. Көшедегі жарыстардың айырмасы, қоршаған орта факторларына тәуелді болса, жабық трассалар спортты жыл бойы өткізуге мүмкіндік береді. Бұл көлбеу трассаларда немесе велодромаларда өтетін жарыстарды қамтиды. Жарыстардың түрлері алуан түрлі: жеке және командалық қуу, екі адамнан тұратын спринттер, сондай-ақ түрлі топтық және жаппай стартты жарыстар. Бұл жарыстарда тежегіштері мен бос жүру механизмі жоқ тректік велосипедтер қолданылады.
Циклокросс
Циклокросс жол жарысшыларының қыс айларында жаттығуларын әртараптандыру үшін маусымнан тыс кезеңде пайда болған спорт түрі. Жарыстар көбінесе күз және қыс айларында өтеді (халықаралық немесе Әлем кубогы маусымы қыркүйектен қаңтарға дейін) және жол төсемі, орманды жолдар, шөп, тік көтерілімдер мен кедергілерден тұрады, олар шабандозды бір қозғалыспен велосипедтен түсіп, көтеріп алып, қайта отыруды талап етеді. Ересектер санатындағы жарыстар әдетте 30 минуттан бір сағатқа дейін созылады, ал қашықтық жағдайға қарай өзгеріп тұрады. Бұл спорт Бельгия (әсіресе Фландрия) және Франция сияқты дәстүрлі велоспорт елдерінде ең жақсы дамыған.
Тау велосипеді
Тау велосипед жарыстары жолдан тыс өтеді және орташадан жоғары техникалық дағды талап етеді. Олардың бірнеше түрі бар; негізгі санаттары – кросс-кантри, эндуро және даунхилл, сондай-ақ 4X немесе төрт кросс жарыстары.
BMX
BMX жолдан тыс өтеді. BMX жарыстары – арнайы салынған, бір айналымды жолдардағы, әдетте бір жылдамдықтағы велосипедтерде жүргізілетін қысқа мерзімді жарыстар. Жүрушілер секіргіштер мен тік және жалпақ бұрылыстардан тұратын топырақты трассаны басып өтеді.
Велосипедтік жүріс жолы
Велосипедтік жарыс – қысқа, ашық ауадағы топырақ жолдардағы велосипед спортының бір түрі.
Моторлы жарыстар
Моторлық жарыс және кейринде велосипедшілердің жылдамдығын арттыру үшін мотоциклдер қолданылады.
Шаш жарысы
Шашық жол жарысы – велосипед спортының ең жаңа түрлерінің бірі, ол 21-шы ғасырда пайда болды. Мысалы, ең танымал шашық жол жарыстарының бірі – Unbound Gravel 2006 жылы басталды. Қазіргі шашық жол жарысына дейінгі алғышарттардың бірі – Battenkill айналымы және Boulder–Roubaix (Париж–Рубайк атауымен аталған) сияқты, шашық жол бөлімдері бар жол жарыстары. Шашық жол жарысының ерекшеліктері – ұзақ қашықтықтар, көбінесе, және Gran Fondo жүрісіне ұқсас, барлық санаттағы жарыскерлерді қамтитын бірдей старт. Шашық жол жарысында қолданылатын велосипедтер мен жолдар өте әртүрлі: тегіс шашық жолда жүретін кең доңғалақты жол велосипедтерінен бастап, техникалық жолдарды қамтитын жарыстарда қолданылатын тау велосипедтеріне дейін.
Орташа жылдамдықтар
Үйдегі жолдардағы жылдамдықтар көбінесе қаражолдардағыдан жоғары болады. Жылдамдыққа әсер ететін басқа факторлар – жолдың профилі (жазықтар мен төбелер), желдің күйі, температура және биіктік. 2013 жылы Мексикада өткен жарыста Франсуа Первис ұшып бастағаннан кейін орташа жылдамдығы 10 км/сағатқа жетті. 2004 жылғы Жазғы Олимпиададағы ерлер арасындағы уақытқа қарсы күрес кезінде Крис Хой орташа жылдамдықты тіркеді. Орташа жылдамдықтар қашықтық артқан сайын анық төмендейді, сондықтан Коттамундра жыл сайынғы классикасында жылдамдық , ал 2010 жылғы Париж-Рубай жарысында Фабиан Канцеллара жылдамдығын көрсетті, ал Фурнасс-Крик 508 жолында жылдамдық күрт төмендеп дейді. Американы аралап өту сияқты ең ұзақ жолдарда рекордты иеленушінің орташа жылдамдығы , ал Оңтүстік Африкадағы таулы аймақтағы Freedom Trail жолында рекордтық жылдамдық құрайды.
Тау велосипедтерімен сынақтар
Тау велосипедінің сынақтары – бұл спорт түрі, онда жүргізушілер табиғи және адам жасаған кедергілерді аяқтарымен тіремей, немесе "қолымды тигізбей" өтеді. Бұл мотоцикл сынақтарына ұқсас. Велосипедті басқару шеберлігі үшін ұпайлар беріледі. Алғашқы UCI сынақтары бойынша әлем чемпионаты 1986 жылы өтті.
Еркін BMX
Фристайл BMX – BMX велосипедтерінде трюктер жасаудың экстремалды спорты.
Көркемдік велосипедпен жүру
Көркем велосипед спорты – спортшылардың балет немесе гимнастика сияқты форматта әртүрлі трюктер (жаттығулар) орындайтын спортының бір түрі.
Велосипедтік доп
Велосипедтік футбол, сонымен қатар "радболл" (неміс тілінен) деп те аталады, бұл велосипедтерде ойналатын футболға ұқсас спорт. Әр командадағы екі ойыншы тежегішсіз және бос жүріссіз бір жылдамдықты велосипедпен ойнайды. Допты велосипед пен баспен басқарады, қақпаны қорғаған кезде басқаша.
Велосипедтік поло
Велополо – бұл дәстүрлі ат полосының элементтерін велосипедпен үйлестіретін және шөпте ойналатын командалық спорт. Велополо 1908 жылғы Лондон Олимпиадасының бағдарламасына демонстрациялық спорт түрі ретінде қосылған. Бұл ойын әсіресе Үндістанда кең таралған.
Қатты алаңдағы велосипед полосы
Қатты алаңдағы велосипед полосы – асфальт немесе бетон сияқты қатты беттерде ойналатын, цикл полосының жылдам және физикалық тұрғыдан қиын нұсқасы. Үш ойыншыдан құралған командалар велосипедтерін басқарып, допты қарсыластарының қақпасына соғу үшін шабарларды пайдаланады. 1990-жылдардың соңында Сиэтлде пайда болған қатты алаңдағы велосипед полосы содан бері әлем бойынша үлкен танымалдылыққа ие болды, әлемнің қалалық орталықтарында ұйымдастырылған лигалар мен турнирлер өткізілуде.