Велотрек спорты және тарихы

Кіріспе

Велосипедтік жарыс спорты

Велотрек жарысы – арнайы салынған иісті жолдарда немесе велотректерде, осы мақсатқа арналған велосипедтерді пайдалана отырып өтетін велосипедтік жарыс спортының бір түрі.

Тарих

Тректік велосипед спорты кем дегенде 1870 жылдан бері бар. Тректік велосипед спортының бастапқы кезеңдерінде жарыстар қазіргідей велодромдарда өткізілді. Бұл велодромдар екі түзу учаскеден және сәл қисайған бұрылыстардан тұрды, бірақ олардың ұзындығы мен материалы қазіргі 250 метрлік тректен әлдеқайда әртүрлі болды. Жабық тректегі жарыстардың тартымдылығы көрермендерді оңай бақылауға және кіру ақысын алуға мүмкіндік берді, бұл тректік жарыстарды табысты спорт түріне айналдырды. Алғашқы тректік жарыстарға 2000-ға дейін адам жиналды. Жабық тректер алғаш рет жыл бойы велосипед тебуге мүмкіндік берді. Ұлыбританиядағы тректік жарыстардың негізгі орталықтары – Бирмингем, Шеффилд, Ливерпуль, Манчестер және Лондон қалалары болды. Тректік велосипед спортының бір ғасырдан астам тарихында ең байқалатын өзгерістер велосипедтерде болды, олар жеңіл және аэродинамикалық болуы үшін жасалды, бұл олардың жылдамдығын арттырды. Тректік велосипед спорты барлық заманауи Олимпиада ойындарында ұсынылған, 1912 жылғы Олимпиададан басқа. Әйелдер арасындағы тректік велосипед жарыстары алғаш рет 1988 жылы Олимпиада бағдарламасына енгізілді. 2000 жылғы Сиднейде өткен жазғы Олимпиададан бастап спорт түрі негізінен ыстық ауа-райына байланысты жабық үйге көшірілді. Онжылдықтар бойы тректердің ұзындығы біртіндеп қысқарды. Алғашқы велодромдардың ұзындығы 130 мен 500 метр аралығында болды. 1960-1989 жылдарға дейін халықаралық жарыстарда стандартты ұзындық жиі қолданылды. 1990 жылдан бері халықаралық велодромдар белгілі бір ұзындықта салынуда, бірақ әртүрлі ұзындықтағы тректер әлі де қолданылуда.

Негізгі орталықтар

Велотрекке жарысулар Еуропада, әсіресе Бельгияда, Францияда, Германияда және Ұлыбританияда ерекше танымал, онда оны жол жарысшылары маусым арасындағы жаттығу ретінде жиі пайдаланады, оларды кәсіби алты күндік жарыстарда (екі велошабанды командалар қатысатын жарыстарда) көруге болады. АҚШ-та велотрек жарыстары 1930 жылдары Нью-Йорктегі Мэдисон Сквер Гарденде алты күндік жарыстар өткізілген кезде ең жоғары танымалдылыққа жетті. "Мэдисон" сөзі әлі де жарыс түрінің атауы ретінде қолданылады. Жапонияда кейрин жарысының форматы өте танымал ставкалар спорты болып табылады. Бұл спортқа жоғары баға беріледі, ал велошабандылар Жапон Керин мектебінде жан-жақты оқытылады.

Жарыс форматтары

Велотрек жарыстары екі негізгі санатқа бөлінеді: спринттік жарыстар мен төзімділік жарыстары. Көбінесе, велошабандыздар бір санатқа жатады және екінші санатта бәсекелес болмайды.

Велосипедтер

Жарысқа пайдаланылатын велосипедтер трек жарыстары үшін жаратылған; олар бос жүру дөңгелегі немесе тежегіштері жоқ, тар дөңгелектері жоғары қысыммен толтырылған тұрақты берілісті велосипедтер. Рамасы мен басқа да бөліктері қатаңдық пен жеңілдік үшін жасалған, бұл жарыс қашықтығында (спринт немесе одан ұзақ) максималды жылдамдыққа қол жеткізуге мүмкіндік береді.

Олимпиада ойындары

2021 жылғы Олимпиадада трек велоспортынан алты түрлі жарыс өтті: командалық спринт, матч-спринт, кейрин, омний, командалық қуу және Мэдисон. Мэдисон жарысы 2021 жылы Токиода өткен 2020 жылғы Олимпиада ойындарына қосылды, ал қалған жарыстар бұрынғы Олимпиадаларда өткізілген. Әр түрлі жарыстар ерлер мен әйелдер арасында жеке-жеке өткізіледі. Бұл жарыстарға үш күнге созылатын Әлем чемпионатына кіретін 19 жарыстың 17-сі (ерлер мен әйелдер арасындағы омний жарысын қоспағанда) кіреді. Осы серияда жүлдегерлердің ұпайлары жеке және ұлттық командалар үшін маусым соңындағы Әлем чемпионатына іріктеуге есептеледі. Әр жарыстың жалпы жеңімпазы ақ түсті ұпайлар көшбасшысының жейдесін кие алады, ал маусым соңындағы жалпы жеңімпаз жейдесін сақтап, оны Әлем чемпионатына кие алады. Велоспортшылар ұлттық немесе клубтық командалар үшін жарысады, бірақ UCI-дың Әлем кубогы жарыстарын жойып, оларды Ұлттар кубогы жарыстарымен алмастыру туралы даулы шешімінен кейін клубтық командалардың болашағы белгісіз.

Жетекші орын

UCI трек велоспорты бойынша әлемдік рейтингі – UCI санкциялаған барлық жарыстардың нәтижелеріне негізделген, соңғы он екі айда өткен жарыстар ескеріледі. Рейтинг жеке және ұлттар рейтингісін қамтиды, және мынадай дисциплиналарды қосады: жеке қуғын, ұпайлық жарыс, скретч, спринт, уақытқа қарсы жарыс, кейрин, омниум, командалық қуғын, командалық спринт және мэдисон.

Жарыстардағы велосипедтердегі гендерлік қатынас

Әйелдер трек велоспорты 1988 жылы ғана Олимпиадалық спорт түріне енгізілді, ал әйелдерге 2012 жылға дейін ерлермен бірдей санаттағы жарыстарға қатысуға рұқсат берілмеді. Қазіргі уақытта ерлер мен әйелдер бірдей санаттағы жарыстарға қатысса да, бірдей жарыс түрлеріндегі ерлер мен әйелдер арасындағы жарыстарда әлі де маңызды айырмашылықтар бар. Мысалы, командалық спринтте ерлер үш велошабармамен үш айналымнан өтеді, ал әйелдер екі велошабармамен екі айналымнан өтеді, сондай-ақ ерлердің жеке қуғыны 4 км жарысқа, ал әйелдер 3 км ғана жарысқа қатысады. Сондай-ақ, әйелдер ерлерге қарағанда массалық старт жарыстарында, мысалы, жеке скретч және ұпай жарыстарында, сондай-ақ омниум жарыстарында қысқа қашықтықтарда жарысады. Көптеген велоспорт түрлерінде әйелдер қысқа қашықтықтарда жарысады, оларға аз төленеді және эфирде аз уақыт көрсетіледі. 2018 жылға дейін UCI әйелдер велоспортындағы ең төменгі жалақыны міндетті етуге келген жоқ. Бұл трек велошабармандарына қалай әсер ететіні белгісіз, өйткені трек велоспорты әдетте спортшының негізгі табыс көзі емес (олар ұлттық команданың белгілі бір жарыстарға таңдаған жол велошабармандары болып табылады). 2020 жылғы Олимпиадаға дейін жарыс қашықтықтарын өзгертіп, гендерлік теңдікке қол жеткізу туралы әзірге ешқандай әңгіме жоқ. 2018 жылы Вероника Айви (бұрын Рейчел Маккиннон деп танылған) 35-44 жас аралығындағы әйелдер арасындағы Мастерс жарысында жеңіске жетіп, кез келген спорт түріндегі алғашқы трансгендер әлем чемпионы атанды. 2019 жылы Айви сол дисциплинада қайтадан чемпион атанды. Кейбір сынға ұшырағанына қарамастан, Айви өзінің титулын сақтап қалды, өйткені трансгендер спортшыларға Халықаралық Олимпиада комитетінің ережелеріне сәйкес жарысуға рұқсат беріледі.

Жүргізуші орны

Аэродинамикалық қарсылық жол және трек жарыстарында маңызды фактор болып табылады. Рамалар көбінесе жеңіл конструкция үшін қалыптан жасалған көміртекті талшықтан құрастырылады. Соңғы кезде трек велосипедтері раманың құбырларындағы қанатты пішінді дизайнды қолданып, аэродинамикалық қарсылықты азайтуда. Аэродинамиканың маңыздылығын ескере отырып, велосипедшінің отыру позыциясы өте маңызды болады. Позиция жол жарысының позициясына ұқсас, бірақ велосипед рамасының геометриясына және қолданылатын рульге байланысты. Ұпайлы жарыстар сияқты ұзақ жарыстарға арналған трек велосипедтеріндегі рульдер жол велосипедтеріндегі иілген рульдерге ұқсас. Дегенмен, спринт жарысында велосипедшінің позыциясы жол велосипедшісімен салыстырғанда көбірек еңкейтілген. Руль төмен, ал отырық жоғары және алға қарай орналасқан. Рульдер көбінесе тар және терең иілген болады. Көптеген велосипедшілер жеңіл металл қорытпаларына қарағанда жоғары қаттылығы мен беріктігі үшін әртүрлі пішінді көміртекті талшық рульдерді пайдаланады. Уақытқа қарсы жарыстарда, мысалы, жеке қуғын және уақытқа қарсы жарыстарда, велосипедшілер көбінесе жол уақытқа қарсы велосипедтеріндегідей аэродинамикалық рульдерді немесе «триатлон рульдерін» қолданады, бұл оларға қолдарын дене алдында жақын орналастыруға мүмкіндік береді. Бұл арқаның көлденең болуына және қарсылықты азайту үшін минималды майданды ұсынуға әкеледі. Аэродинамикалық рульдер уақытқа қарсы рульдерге немесе «бык мүйізі» рульдерге бекітілген жеке рульдер болуы мүмкін, немесе олар бір бөліктен жасалған монокок конструкцияның бөлігі болуы мүмкін. Аэродинамикалық рульдерді қуғын және уақытқа қарсы жарыстарда ғана пайдалануға рұқсат етіледі. Трек велосипед жарыстарының форматтарына да аэродинамиканың үлкен әсері бар. Егер бір велосипедші екіншісін тым жақыннан ұстаса, ол одан алға шыққан велосипедшінің қозғалған ауа ағынының артында қалып, қарсылықты азайтады, себебі алдыңғы велосипедші ауаны өзінің айналасында итеріп жібереді; жақыннан келе жатқан велосипедші алдыңғы велосипедшіге қарағанда аз ауаны итеруге мәжбүр болады және осылайша бірдей жылдамдықпен аз күш жұмсап жүре алады. Бұл факт тәжірибелі велосипедшілерге немесе командаларға осы тактикалық артықшылықты пайдалануға мүмкіндік беретін жарыс стилінің әртүрлі форматтарына әкелді, сондай-ақ күш, жылдамдық және төзімділікті сынауға бағытталған форматтарға да. 1990 жылдардың басында жеке қуғын жарыстарында Грейм Обри сияқты кейбір велосипедшілер қолдарын толық көлденең созып, «Супермен» позыциясын қабылдады, бірақ бұл позыция кейіннен спорттың басқарушы органы – Халықаралық велосипед одағы (UCI) тарапынан тыйым салынды.

Aerodynamic drag is a significant factor in both road and track racing. Frames are often constructed of moulded carbon fiber, for a lightweight design. More recently, track bikes have employed airfoil designs on the tubes of the frame to reduce aerodynamic drag. Given the importance of aerodynamics, the riders' sitting position becomes extremely important. The riding position is similar to the road racing position, but is ultimately dependent on the frame geometry of the bicycle and the handlebars used. Handlebars on track bikes used for longer events such as the points race are similar to the drop bars found on road bicycles. However, in the sprint event the rider's position is more extreme compared with a road rider. The bars are lower and the saddle is higher and more forward. Bars are often narrower with a deeper drop. Carbon fiber bars of many shapes, as opposed to lighter alloys, are used by many riders for their higher stiffness and durability. In timed events such as the pursuit and the time trial, riders often use aerobars or 'triathlon bars' similar to those found on road time trial bicycles, allowing the rider to position the arms closer together in front of the body. This results in a more horizontal back and presents the minimum frontal area to reduce drag. Aerobars can be separate bars that are attached to time trial or bull horn bars, or they can be part of a one piece monocoque design. Use of aerobars is permitted only in pursuit and time trial events. Formats of track cycle races are also heavily influenced by aerodynamics. If one rider closely follows, they draft or slipstream another, because the leading rider pushes air around themselves; any rider closely following has to push out less air than the lead rider and thus can travel at the same speed while expending less effort. This fact has led to a variety of racing styles that allow skilled riders or teams to exploit this tactical advantage, as well as formats that simply test strength, speed and endurance. During the early 1990s in individual pursuit events, some riders, including Graeme Obree, adopted a straight armed Superman like position with their arms fully extended horizontally, but this position was subsequently outlawed by the Union Cycliste Internationale (UCI), the sport's ruling body.

Жазбалар

Туралы жарыстардан басқа, тректерде көптеген жылдамдық рекордтары орнатылады. Бұл рекордтар белгілі бір қашықтыққа немесе белгілі бір уақыт ішінде жасалады. Әдетте, уақытқа қарсы жарыстар (200 м, 500 м, 1 км және жеке қуалау) әр жыныстық санатында, сондай-ақ әр тректе, әр елде және әлем бойынша бірнеше жас санатында тіркеледі. Ең көп талас тудыратын рекордтың бірі – сағаттық рекорд, ол бір сағат ішінде мүмкіндігінше көп қашықтықты жүргізуді білдіреді. Сағаттық рекорд тарихында жол және трек жарыстарының ең көрнекті өкілдері (Майор Тейлор, Анри Дезгранж, Фаусто Коппи, Анна Уилсон, Эдди Меркс, Франческо Мозер, Джинни Лонго және Тони Ромингер сияқтылар) әрекет жасаған. Мұндай әрекеттер көбінесе жылдам тректерде, велодромаларда жасалады. Соңғы кезде бұл әрекеттер көбінесе Мексиканың Мехико немесе Агуаскалиентес сияқты биік таулы жерлерде жасалады, мұнда ауаның тығыздығы төмендегендіктен аэродинамикалық қарсылық азаяды, бұл тыныс алудың қиындығын өтеуге көмектеседі. Жабдықтардағы жаңарулар және велосипедтегі жүргізушінің позасы сағаттық рекордты жақсартуға ықпал етті, бірақ сонымен қатар дау тудырды (Грэм Обри мысалы). 2019 жылы Боливияның Кочабамба қаласындағы жаңа велодоромда өткен Pan Am чемпионатында Келси Митчелл және Николас Пол өздерінің жыныстық санатында 200 метрлік әлемдік рекордты жаңартты. Трек басқа да көптеген жарыстарда өте жылдам екенін көрсетті, және Pan Am рекордтары уақыт бойынша өткен жарыстардың көп бөлігінде жаңаланды.