Кіріспе

Жеңіс бақтары, соғыс бақтары немесе қорғанысқа арналған азық-түлік бақтары деп те аталатын бұл бақшалар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ, Ұлыбритания, Канада, Австралия және Германиядағы жеке үйлер мен қоғамдық саябақтарда көкөніс, жеміс және шөптер өсіру үшін пайдаланылды. Соғыс уақытында үкіметтер халықты жеңіс бақтарын отырғызуға ынталандырды, бұл тек рациондық нормаларын толықтыру ғана емес, сонымен қатар халықтың рухын көтеруге де септі. Олар азық-түлікпен қамтамасыз ету жүйесіндегі күшін азайту үшін рациондық талонмен бірге қолданылды. Бұл бақшалар соғысқа тікелей көмектесуден басқа, азаматтық "рухты көтеруші" ретінде де қарастырылды, себебі бақшашылар өз еңбегімен үлкен күш сезінетін және өсірген өнімдерінен қуаныш алатын. Осының арқасында жеңіс бақтары соғыс жылдарындағы күнделікті өмірдің ажырамас бөлігіне айналды.

Канада

Жеңіс бақтары 1917 жылы Канадада кең таралды. Ауыл шаруашылығы министрлігінің «Әр үйге көкөніс бақшасы» атты науқаны аясында қалалардың, кенттердің және ауылдардың тұрғындары жеке тұтыну және соғысқа көмек көрсету мақсатында аулаларын көкөніс егуге пайдаланды. Торонто қаласында әйелдер ұйымдары мектеп оқушылары мен олардың отбасыларын бау-бақшаға қызықтыру үшін мектептерге тәжірибелі бағбандарды шақырды. Көкөніс өсіруден басқа, үй иелері жұмыртқа алу үшін аулаларында тауық өсіруге ынталандырылды. Соның нәтижесінде картоп, қызылша, капуста және басқа да пайдалы көкөністер көп мөлшерде өндірілді.

Америка Құрама Штаттары

1917 жылдың наурыз айында Чарльз Латроп Пэк АҚШ Ұлттық соғыс бақшасы комиссиясын ұйымдастырды және соғыс бақшасы науқанын бастады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде азық-түлік өндірісі күрт төмендеді, әсіресе Еуропада, онда ауыл шаруашылығы жұмыскерлері әскери қызметке алынды және қалған шаруашылықтар соғыстан қирады. Пэк және басқалар азық-түлікпен қамтамасыз етуді ауыл шаруашылығында қолданылып жүрген жер мен еңбек күшін пайдаланбай, сондай-ақ соғысқа қажетті көлік құралдарын көптеп пайдаланбай, едәуір арттыруға болатынын ұсынды. Науқан жеке және мемлекеттік жерлерде өсімдіктер өсіруді ынталандырды, нәтижесінде АҚШ-та бес миллионнан астам бақша пайда болды. Азық-түлік әкімшісі Герберт Гувер 1919 жылдың шілдесіне дейін соғыс майданына 20 миллион тонна азық-түлік жіберуді жоспарлаған, бірақ нақтысында бұл көрсеткіш 4 миллион тоннаға дейін төмендеді. Науқан үлкен жетістікке ие болды, соғыс аяқталғанға дейін азық-түлік өндірісі 1,2 миллиард доллардан асты. Президент Вудро Вильсон: «Азық-түлік соғысты жеңеді» деді. Үй бақшаларын қолдау мақсатында Білім беру бюросы арқылы АҚШ мектеп бақшалары армиясы құрылды және Вильсонның тапсырмасымен Соғыс министрлігі қаржыландырды.

Австралия

1942 жылы Австралияның премьер-министрі Джон Кертин азық-түлікпен қамтамасыз ету қиындықтары, құрғақшылық және ауыл шаруашылығы жұмысшыларының жетіспеуі салдарынан "Жеңіс үшін қазыңыз" науқанын бастады. Бұл науқан Австралияның барлық азаматтарын соғысқа көмектесу үшін өз егіндерін өсіруге шақырды. Бұл бастама бұқаралық ақпарат құралдары мен көпшілік тарапынан жақсы қабылдады, себебі көптеген австралиялықтар өздеріне жеміс-жидек пен көкөніс өсіру арқылы қамтамасыз ете алды. YWCA жаңа құрылған "Бақша армиясын" насихаттау үшін "Бақша армиясы апталығын" ұйымдастырды, ол ауыл шаруашылығы және егін өндірісін қолдауға бағытталған болатын. 1943 жылы басып алу қаупі азайғандықтан жағдай біршама жақсарды, алайда, үй шаруашылықтарындағы бақшалар соғыс жылдары бойына жалғасты.

Ұлыбритания

Британияда "жеңіс үшін еңбек" көптеген жерлерді пайдаланды, мысалы, қараусыз қалған жерлер, теміржол бойы, сәндік бақтар мен газон, ал спорт алаңдары мен гольф алаңдары егіншілік немесе көкөніс өсіру үшін тартылып алынды. Кейде спорт алаңы өзгеріссіз қалдырылатын, бірақ оны қырқудың орнына қой жаюға пайдаланылды (мысалы, қараңыз). Винчестер колледжі сияқты басқа мектептер мектептің өзінің тамақтануын қамтамасыз ету үшін көкөніс өсіруге өз жерлерін бөлді, ал топырақтың құнарлылығын арттыру үшін шошқа өсіріп, олардың тыңайтқыштарын пайдаланды. 1943 жылға қарай, жеке бақшалардың саны шамамен екі есеге өсіп, 1,400,000-ға жетті, оның ішінде ауылдық, қалалық және қала маңындағы учаскелер бар. С. Х. Миддлтонның "Бағыңызға қатысты" радио бағдарламасы картоп, пияз және басқа да өсімдіктерді өсіру туралы кеңес іздеген миллиондаған тыңдаушыға жетті және соғысқа үлес қосудың ортақ сезімін нығайтуға көмектесті (сонымен қатар азық-түлік рационированиесіне практикалық жауап ретінде). Германияның блокадасы дәрілік шөптердің тапшылығын тудырғанда, округтік шөп комитеттері құрылды, мысалы, жүрек соғуын реттеу үшін қолданылатын Digitalis purpurea (санапыш) дәрілік шөптерін жинау үшін. Жеңіс бақшалары аулаларда және пәтер үйлерінің шатырларында отырғызылды, ал кейбір бос жатқан жерлер "соғыс үшін тартылып алынып", жүгері немесе қабақ егуге пайдаланылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде лондондық Хайд-парктегі газон учаскелері қозғалысты насихаттау үшін ашық сабандалды, ал Альберт ескерткішінің көлеңкесінде пияз өсіретін жерлер де әркімнің, жоғары және төмен деңгейдегілердің ұлттық күреске үлес қосуын көрсетті. Букингем сарайы мен Виндзор сарайында да азық-түлік өндірісіне көмектесу үшін король Георг VI-ның бастамасымен көкөніс бақтары отырғызылды. Бір лондондық көп жылдар өткен соң былай деп еске алды: "Сол кезде жасанды тыңайтқыштарды сатып алу мүмкін болмады. Бірақ әжем өсімдіктерін жақсы күтіп бақты. Ол өзі шатырларды сыпырып, күлін бақшаға қолданды, ал бомбадан зардап шеккен жерлерден әк жинады. Кез келген ағаш күлін мұқият сақтап, шөп кесу қалдықтарын, сондай-ақ қой мен қоян қораларынан алынған ескі төсек-орындарды жинады. Ол велосипедінің артына ағаштан кішкентай арба жасап, оны сүйреп жүрді. Ол нан пісірушінің, сүтшінің және көміршінің артынан айналып, олардың барлығы ат пен арбамен жеткізілім жасап, қалдықтарды жинады. Әрине, жергілікті балалар оны көшеде шақырып, мені "ласты әжем" деп келекеледі. Бірақ ол оларды елемеді, мен де солай істедім. Ол күзде компостқа қосылу үшін жапырақтарды жинады, ол жүйелі түрде органикалық қалдықтардың кез келген сынығын қабылдады. Сүйектерді (бірақ олар әжемнің қазандығында бірнеше сағат өткеннен кейін ғана) балғамен сындырды, ал балық сүйектерін ескі қайшымен кесті. Пысқыш пен қоқыс жинауға арналған ыдыстарды, сондай-ақ шай құмырасын және түнде пайдаланатын ыдыстарды үнемі босатып отырдық. Жүннің, жіптің және матаның барлық кішкентай бөліктері де сол жерге түсірілді."

Америка Құрама Штаттары

Британияда азық-түлікті үнемі үлестіріп отыратын кезде, АҚШ-тың Ауыл шаруашылығы министрлігі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жеңіс бақтарын отырғызуға ынталандырды. АҚШ-та өндірілетін көкөністердің шамамен үштен бірі Жеңіс бақшаларынан түсті. Америкалық қала және қала маңы тұрғындарына, олардың бақшаларынан өндірілген өнім АҚШ Соғыс министрлігіне әскерлерді азықтандыруға қажетті көкөністердің бағасын төмендетуге, сол арқылы әскери шығындарға жұмсалатын қаржыны үнемдеуге көмектесетіні айтылды: «Біздің тағамымыз – соғыс майданындағы күш», - деп жазылған бір АҚШ плакатында. 1943 жылдың мамыр айына дейін АҚШ-та 18 миллион Жеңіс бақшасы болды – қалаларда 12 миллион, ал шаруашылықтарда 6 миллион. Элеонора Рузвельт 1943 жылы Ақ үйдің ауласына Жеңіс бағын отырғызды. Рузвельттер Ақ үйде бақ құрған алғашқы президенттік отбасы емес еді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Вудро Вильсон Оңтүстік алаңда қой шабуын ұйымдастырды, бұл шөп шабудан құтылудың бір жолы болды. Элеонора Рузвельттың бағы, Элеонора өзі бақшамен айналыспаса да, бақшаға қатысты патриоттық міндет туралы саяси мәлімдеме ретінде танылды. Жеңіс бақшалары патриоттық міндет ретінде көрсетілгенімен, сауалнамаға қатысқан американдықтардың 54%-ы экономикалық себептермен бақша өсіргенін, ал 20%-ы ғана патриотизмді атап өткенін мәлімдеді. Бастапқыда Ауыл шаруашылығы министрлігі Элеонора Рузвельттың Ақ үй аумағында Жеңіс бағын құруына қарсы болды, себебі мұндай қозғалыс азық-түлік өнеркәсібіне зиян келтіруі мүмкін деп қорқытылды. Алайда, Ауыл шаруашылығы министрлігі таратып жүрген қоғамдық пайдалы буклеттерде, сондай-ақ «International Harvester» және «Beech Nut» сияқты агробизнес компанияларында бақша шаруашылығы туралы негізгі ақпарат жарияланды. 1944 жылы осы үйлер мен қоғамдық жерлерде жиналған жеміс-жидек пен көкөністердің жалпы көлемі, коммерциялық жаңа көкөністердің барлық өндірісіне тең деп есептелді. Жеңіс бақшалары қозғалысы Отандық майданды біріктіруге де тырысты. Жергілікті қауымдастықтар әркімнің өз бақшасында өсірген өнімдерін көрсету үшін фестивальдар мен жарыстар ұйымдастырды. Бақша қозғалысы кейбір жергілікті қауымдастықтарды біріктіргенімен, афроамерикандықтар сияқты аз ұлт өкілдерін бөліп тастады. Орақ жинау көрмелерінде «түсті адамдарға» ұқсас санаттарда жеке сыйлықтар табысталды, бұл Делавэрде, Оңтүстікте және Балтиморда ұзақ жылдар бойы сақталған дәстүр еді. Нью-Йорк қаласында бос тұрған «Риверсайд» алаңындағы және Сан-Францискодағы «Golden Gate» саябағының бір бөлігі Жеңіс бақтарына арналды. «Өзің өсір, өзің консервіле» деген ұран соғыс кезінде пайда болды және отбасылардың Жеңіс бақшаларында өздеріне қажетті азық-түлікті өсіріп, консервілеуіне қатысты. Екінші дүниежүзілік соғыстың қайнаған кезінде суретші Д. Х. Бедфорд АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігі үшін америкалықтарға бақша шаруашылығы туралы барлық қажетті ақпаратты қамтитын буклет жасады. Бұл Жеңіс бақшаларынан алынатын өнімді арттыру мақсатында жасалды, себебі соғыс майданында азық-түлік тапшылығы шын мәнінде маңызды мәселеге айналды. «Жеңіс бақтарының АБВ» атты буклет осы бақтардың маңыздылығын, сондай-ақ әртүрлі дақылдарды қалай дұрыс өсіру, жинау және сақтау керектігін көрсетті. Жапондық интернат лагерьлерінде үкімет өкілдері өздігінен қамтамасыз етуді және ресурстарды сақтауды ынталандыру үшін Жеңіс бақтарын құруға шақырды. Интернатқа дейін фермерлікпен айналысқан адамдар лагерь аумағында көкөніс бақшаларын өсіре бастады. Жеңіс бақтарына қатысты қозғалыс жапон халқы үшін патриоттық мақсатқа қызмет етпеді, керісінше, бақтар үкімет тарапынан берілетін тағамдарды жаңа көкөністермен толықтырды және үйді еске түсіретін тағамдарды ұсынды. Сонымен қатар, жапондық американдықтардың көшірілуі Жеңіс бақтарын пайдалануды арттырды. Батыс жағалауда көптеген көкөніс және жеміс-жидек фермалары жапондықтарға тиесілі болды. Адамдардың жаппай көшірілуіне дайындық ретінде АҚШ азаматтарын мемлекеттік органдар, газеттер және радиостанциялар жаңа жеміс-жидек пен көкөністердің жетіспеушілігіне дайындық ретінде қалалық егін шаруашылығын пайдалануға шақырды.

Соғыстан кейінгі

1946 жылы соғыс аяқталғаннан кейін көптеген британдықтар азық-түлік қоры жетіледі деп ойлап, жеңіс бақтарын отырғызбады. Алайда, Ұлыбританияда азық-түлік тапшылығы сақталды және кем дегенде кейбір тағамдар бойынша нормалау 1954 жылға дейін жалғасты. Лондонның Саттон қаласындағы Саттон Гарден Субурбының орталығындағы жер алғаш рет Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жеңіс бағы ретінде пайдаланылды; одан бұрын ол теннис корты бар демалыс алаңы болған. Жергілікті тұрғындар бұл жерді 50 жылдан астам уақыт бойы жеке бақшалар ретінде пайдаланды, бірақ 1997 жылы жер иесі оларды шығарып жіберді. Содан бері бұл жер пайдаланылмай келеді. Массачусетс штатының Бостон қаласындағы Бэк-Бэй Фенс аймағындағы Фенвей Жеңіс бақтары және Миннесота штатының Миннеаполис қаласындағы Даулинг қауымдық бағы Екінші дүниежүзілік соғыстан сақталған жалғыз қоғамдық үлгілер ретінде әлі де жұмыс істеп тұр. Фенвей Жеңіс бақтарындағы көптеген учаскелерде көкөністердің орнына гүлдер өседі, ал Даулинг қауымдық бағы көкөністерге баса назар аударады. 21-ші ғасырдың басынан бері жеңіс бақтарына қызығушылық артып келеді. Мұндай бақтарды қолдау науқаны қоғамдық орындарда жаңа жеңіс бақтарын құру, жеңіс бақтарына арналған веб-сайттар мен блогтар, сондай-ақ жеңіс бағын жаңарту және Ақ үйдің ауласында қайта құру туралы петициялар түрінде пайда болды. 2009 жылдың наурыз айында Бірінші ханым Мишель Обама Ақ үйдің ауласына "Ас үй бағын" отырғызды, бұл Элеонора Рузвельттен бері бірінші рет салауатты тамақтану туралы хабардарлықты арттыру мақсатымен жасалды.

Фильмдер

Бірнеше ел Жеңіс бақтарын өсіру туралы көптеген ақпараттық фильмдер жасады.

Теледидар

1940 жылдардағы үй, Соғыс фермасы және Көмір үйінің екінші маусымы сияқты тарихи деректі фильмдер мен шындық телесериалдары қазіргі отбасыларды соғыс жылдарының жағдайын қалпына келтіріп, оларға жеңіс бақтарын қазу сияқты шаралар ұсынады. WGBH қоғамдық телеарнасының "Жеңіс бақшасы" атты жобасы көкөніс (және кейбір гүлдер) өсіргісі келетін үй иелері үшін компост жасау және қарқынды егін өндіруді насихаттау мақсатында бұл танымал сөз тіркесін пайдаланды. 1975 жылғы "Жақсы өмір" ситкомы Том мен Барбара Гудтың қала маңындағы үйлерінде өздерін-өздерімен қамтамасыз етуге жасаған тырашаларын көрсетеді, оның ішінде бақшаның көп бөлігін көкөніс егуге және тауық қорасын салуға арнады. Том қызығушылық танытқан көршілеріне: "Біз жеңіс үшін қаздық!" деп түсіндіреді, олардың "Бұл соғыс кезінде болған" деген қарсылығына қарамастан. Алғашқы эпизодтардың көп бөлігі Гудтардың жеңіс бақшасынан өнім алып, өздерін-өздерімен қамтамасыз етуге бейімделуге тырысуын көрсетеді.