Кіріспе

Велодромы – трек велоспортына арналған арена. Қазіргі заманғы велодромы тік тіктеп салынған, екі 180 градустық дөңгелек бұрылыстан және екі түзу учаскеден тұратын соқпақ жолға ие. Түзу учаскелер орташа қисық сызық арқылы дөңгелек бұрылысқа біртіндеп өтеді.

Тарих

Алғашқы велодромалар 1870-ші жылдардың соңында салынды, олардың ең көнесі – 1877 жылы Ұлыбритания армиясы салған Престон Парк велодромы, Брайттон қаласында. Алғашқы беттері күл немесе тақта тас болды, бірақ кейін бетон, асфальт және қара муздақ жиі қолданылатын болды. Ішкі велодромалар да, әсіресе 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында кең таралған. Мысалы, 1909 жылы Парижде "Ивернің велодромы" салынды, онда ағаш беті бар ішкі трасса болды. Олимпиада ойындары сияқты халықаралық жарыстар стандарттауға алып келді: екі түзу, сопақ трасса жылдам қалыпты жағдайға келді, ал айналым ұзындығы біртіндеп қысқарды. 1900 (және 1924) жылғы ойындарда қолданылған Винсенс велодромы бір айналымға арналған, ал 1920 жылы қолданылған Антверпеннің Зуремборг велодромы және 1952 жылы қолданылған Хельсинки велодромы болды. 1960 жылдардан 1989 жылға дейін халықаралық жарыстарда ұзындығы белгілі бір трассалар жиі қолданылды (мысалы: 1968 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында тректік велоспорт жарыстарында пайдаланылған Агустин Мелгар Олимпиадалық велодромы және 1970 және 1982 жылғы тректік велоспорт әлем чемпионатында пайдаланылған Лестердің Сафрон Лейн велодромы). 1990 жылдан бері мұндай жарыстар көбінесе дөңгелектермен жабдықталған велодромаларда өткізіледі. Лондонның 2012 жылғы Олимпиадалық велодромы және Түрікменстан астанасы Ашхабадтағы жаңа велодромы 250 м трассаға және 6000 орындық көрермендер сыйымдылығына ие.

Техникалық аспектілер

Бұрылыстарда бұрылу, яғни көлбеулік, шабандоздарға велосипедтерін жылдамдықпен жүргенде, бетке қатысты салыстырмалы түрде тік ұстауға мүмкіндік береді. Жарыс жылдамдығымен бұрылыстардан өтетін шабандоздардың жылдамдығы , көлбеулік бұл қисықтан өтетін велосипедтің табиғи еңісіне сәйкес келуге тырысады. Идеалды жылдамдықta центробегтік күштің (сыртқа қарай) және гравитацияның (төменге қарай) қосындысы велосипед арқылы төменге бұрышталып, жүру бетіне перпендикуляр болады. Шабандоздар әрқашан толық жылдамдықпен немесе белгілі бір радиуста жүрмейді. Көптеген жарыстарда шабандоздар трассаның әртүрлі бөліктерінде болады. Командалық жарыстарда (мысалы, мэдисон) кейбір шабандоздар жылдам жүреді, ал басқалары баяу жылдамдықпен. Осы себептерге байланысты көлбеулік физикалық есептеулерден 10-15 градусқа төмен болады. Сондай-ақ, түзу учаскелер физикалық есептеулерден 10-15 градусқа артық көлбеулі болады. Бұл шарттар трассаны әртүрлі жылдамдықпен жүруге ыңғайлы етеді. Түзуден бастап, трассаның қисығы біртіндеп дөңгелек бұрылысқа дейін өседі. Бұл радиусы азаятын бөлікке спираль немесе өтпелі қима деп аталады. Ол велосипедтерге бұрылысты айналып өтуге және тұрақты радиалды позицияда қалуға мүмкіндік береді. Осылайша, шабандоздар рульді басқарудың орнына тактикаға көбірек назар аудара алады.

Велосипедтер мен жолдың құрылысы

Велодромаларға арналған велосипедтер, көбінесе тректік велосипедтер деп аталады, тежегіштерсіз болады. Олар бір ғана бекітілген артқы тісті дөңгелекті (ког) пайдаланады, ол бос айналмайды. Бұл жылдамдықты арттыруға, салмақты азайтуға және кенеттен тоқтаудан сақтануға көмектеседі, бірақ сонымен қатар, педальдерге кері итеріліп, баяулауға мүмкіндік береді. Қазіргі заманғы велодромдарды мамандандырылған дизайнерлер салады. Германиядағы Шуermann архитекторлары әлем бойынша 125-тен астам трек салған. Шуermann-ның көптеген сыртқы тректері сирек кездесетін жаңбырлы орман ағашы – Афзелиядан жасалған жолақтармен жабылған ағаш конструкциясынан тұрады. Жабық велодромдар көбінесе арзан қарағайдан жасалады. Трек төменгі жағынан бастап бір сызық бойынша өлшенеді. Олимпиадалық және Әлем чемпионаттарының велодромдары өлшемдері болуы керек. UCI халықаралық күнтізбесіндегі басқа да жарыстар 1,5 метрден 2 метрге дейінгі тректерде өткізілуі мүмкін, олардың ұзындығы бір немесе жартылай айналымда белгілі бір қашықтыққа тең болады. Ұлыбританиядағы Хэмпшир графтығындағы Калшоттағы велодром тек 366 метр және ол ұшақ ангарына сыйымды болу үшін салынғандықтан ерекше тік бұрылыстарға ие. Канаданың Онтарио штатындағы Лондон қаласындағы Форест-Сити велодромы – хоккей аренасына сыятын әлемдегі ең қысқа трек, ол да тік бұрылыстарға ие. Трек неғұрлым кішкентай болса, бұрылыстар соғұрлым тік болады. 333 метрлік трек шамамен 45° бұрылады, ал 250 метрлік трек шамамен 32° бұрылады. Кейбір ескі велодромдар империялық стандарттар бойынша салынған. АҚШ-тың Джорджия штатындағы Ист-Пойнт қаласындағы Дик Лейн велодромы 0,2 миль (0,32 км) құрайды. Велодром тректерін ағаш, синтетикалық материалдар және бетон сияқты әртүрлі материалдармен жабуға болады. Қысқа, жаңа және олимпиадалық деңгейдегі тректер көбінесе ағаштан немесе синтетикалық материалдардан жасалады, ал ұзын, ескі немесе арзан тректер бетоннан, макадамнан немесе тіпті ұсақ тастан жасалады.

Жол белгілері

Велосипедпен жүргізілетін маңызды жарыстар әдетте, белгілі бір ретпен салынған жолдарда өтеді. Кейбір басқа жолдар да осы талаптарды сақтайды, бірақ кейбіреулерінде жолдардың орналасуы әр түрлі, бұл олардың мүмкіндіктеріне сәйкес келеді және шабандарға тік сызықты ұстауға, сондай-ақ төменгі, тегіс бөлікке сырғанап кетпеуге көмектеседі, онда доңғалақтары сырғанауы мүмкін. Ішкі алаң (кейде «алжапқыш» деп те аталады) мен жолдың арасында «côte d'azur» деп аталатын көк жолақ орналасқан, ол әдетте бетінің 10% құрайды. Көк жолақ техникалық тұрғыдан жолдың бөлігі емес; онда жүруге тыйым салынбаса да, екінші шабанды қысқа жолмен озу үшін оған кірсе, дисквалификацияға ұшырайды. Уақыттық жарыстарда, қуғын-сүргін немесе басқа уақытпен өлшенетін жарыстарда көк жолақ губкалармен немесе басқа заттармен тосылады. Көк жолақ шабандыларға бұрылыста педальдары ішкі алаңға тиюі мүмкін екенін ескертеді, бұл оңай апатқа алып келуі мүмкін. Көк жолақтың үстінде қара өлшеу сызығы орналасқан. Бұл сызықтың ішкі жиегі жолдың ұзындығын анықтайды. Жолдың ішкі жағында 5 см ені бар қызыл спринтерлік жолдың сыртқы жағы орналасқан. Қара және қызыл сызықтар арасындағы аймақ – спринтерлік жол, ол жолдың оптималды бағыты болып табылады. Спринтерлік жолмен жетекшілік ететін шабанды ішкі жағынан озуға болмайды; басқа шабандылар ұзын сыртқы жолмен озуы керек. Жолдың ішкі жағындағы ең төменгі (немесе жолдың енінің жартысы) көк «стейер» жолағы орналасқан. Бұл жол мотоциклдердің артындағы жарыстарда бөлу сызығы ретінде қызмет етеді. Көк жолақтың астында қалатын «стейерлерді» ішкі жағынан озуға болмайды. Мэдисон жарыстарында (Нью-Йорк қаласындағы Мэдисон Сквер Гардендегі алты күндік жарыстардан кейін аталған, сондай-ақ «америкалық» деп те аталады) команданың ауыстырушысы жолмен айналып, әріптесі оны жарысқа қайтару үшін жайлап жүреді. Мақсат сызығы кең ақ жолақта қара түсті және үй тік жолының соңына жақын орналасқан. Қуғын-сүргін жарыстарының басталу және аяқталу сызығы ретінде әр тік жолдың ортасында қызыл сызықтар белгіленген. Мақсатқа дейін 200 метр бұрын ақ сызық белгіленген.

Жол құрылысы

Велодромалар жабық немесе ашық болуы мүмкін. Велодромалық жарыстардың өркендеген кезінде (1890–1920 жылдар), жабық трассалар көп кездесетін. Алты күндік жарыстар өткізілгенде, барлар жабылғаннан кейін таңғы сағаттарда көңіл көтерушілер мен қалалық жаңашылдар жиналатын орын болып танымал еді. Жабдықталған трассалар ауа райына тәуелді болмайды және көрермендер үшін ыңғайлырақ. Оларда жүру тегіс, қызмет ету мерзімі ұзақ. Жабдықталған трассалардың артықшылықтарына қарамастан, ашық велодромалар көбірек кездеседі, себебі ашық алаңға ғимарат қажет болмайды, бұл оны, әсіресе жаңадан салынатын жағдайда, қолжетімді етеді. Бүгінде көптеген классикалық жабық трассалар ғимараттардан алынып, олардың орнына көбірек танымал спорт түрлері үшін жаңа орындар салынғанмен, велодромалар кейде жабық ғимараттарға салынады, әсіресе трассадағы жарыстар ғимаратты ұстауға қажетті шығындарды өтеуге жететін кіріс әкелсе.

Жарыс форматтары

Велодромдағы жарыстарда түрлі форматтар бар. Әдеттегі жарыс әртүрлі қашықтықтар мен құрылымдардағы бірнеше жарыстардан тұрады. Жарыстардың негізгі түрлері: Скретч жарысы – жарыстың ең қарапайым түрі, онда велошабандылар белгіленген қашықтықта жарысады және жеңімпазды аяқтау тәртібі анықтайды. Ұпайлы жарыс жарыс барысында белгілі бір айналымдарға, мысалы, әрбір оныншы айналымға ұпай санайды. Әдетте, көш бастап келе жатқан және кейде екінші орын алған велошабандыларға ұпай беріледі. Ұпайлы жарыстардың құрылымы мен уақыты әртүрлі болуы мүмкін, бірақ жеңімпаз ұпайлардың жиынтығымен анықталады, жарыс соңындағы сызықты бірінші кесіп өткен велошабанды міндетті түрде жеңіске жетпейді. Стандартты ұпайлы жарыстарда әр он айналым сайын спринттер өткізіледі, онда алғашқы үш немесе төрт велошабанды ұпай алады, ал Темпо жарыстарында спринт жеңімпазына бір ұпай беріледі, бірақ әрбір айналым үшін ұпай беріледі, бұл Элиминация жарысының тозуға бейімділігін бөліседі. Элиминация жарысы, сондай-ақ «Иблис» деп те аталады, себебі «соңғыларды шайтан алады» немесе «қалып қойсаң шығып кетесің» деген сөздерден шыққан, әр айналымда (қысқа трассаларда әр екінші айналымда) соңғы орындағы велошабанды жолдан шығарып, көбінесе соңғы екеуі қалғанша жалғасады. Соңғы орынды анықтау үшін соңғы екі айналымда жылдам стартпен спринт өткізіледі. Мэдисон жарысында екі велошабандыдан тұратын командалар жұптасады. Велошабандылар өз әріптесін спринттерді кезегімен жасауға мүмкіндік беру үшін алға «итеріп» жібереді, бұл әдетте ұзақ жарыстарда (басқа жарыстармен салыстырғанда немесе одан да көп) жоғары қарқынды ұстап тұруға көмектеседі. Атауы Мэдисон Сквер Гарденнен алынған, онда бұл формат 1900 жылдардың басында танымал болды. Әріптестер қалағанда еркін алмаса алатындықтан, бұл өте қарбалас жарыс форматы, жарыскерлердің жартысы жарысқа қатысады, ал жартысы кез келген уақытта трассаны айналып жүреді. Тарихи тұрғыдан жарысты қай команда ең көп айналым жасады, яғни қарсыластарын айналып өтті, ал ұпайлар немесе аяқталу орны тек теңдіктерді шешу үшін қолданылды. Дегенмен, қазіргі Мэдисон жарыстарында спринтте жиналған ұпайлар жарыстың нәтиjesін анықтайды, ал айналымды жеңіп алған команда үлкен ұпай бонусын алады. Нәтижесінде, Мэдисон жарысы енді командалық ұпайлы жарысқа айналды. Тайм-трейлдерге командалық қуғын-сүру, командалық спринт, жеке қуғын-сүру, километрлік және 500 метрлік уақытқа қарсы жарыс, сондай-ақ 200 метрлік ұшу жарысы кіреді. Велошабандылар немесе командалар жеңімпазды уақыт анықтайтын сағатқа қарсы жеке немесе жұппен жарысады. Командалық жарыстарда, қарсыластың артынан жүру тактикасы маңызды рөл атқарады, ал қуғын-сүру жарыстарында жеңіске жетудің тағы бір жолы – қарсыластың алдындағы қашықтықты қысқарту арқылы оны «құлату» болып табылады. Ұшу жарысы бұрын Омниум жарысының бөлігі болған, бірақ қазір матч-спринт жарысының іліккі білдіру кезеңі үшін ғана қолданылады. Сағат – бұл ерекше және бірегей жарыс, онда велошабанды бір сағат ішінде ең көп қашықтықты жүріп өтуге тырысады, ең жылдам уақытта белгіленген қашықтықты емес. Бұл чемпионат емес, тек элиталық уақыт сынағына қатысушылар үшін кездейсоқ сынақ ретінде өткізіледі. Спринттер, сондай-ақ «матч-спринттер» деп те аталады, бұл қысқа, өте тактикалық жарыстар, онда екі немесе үш күшті тректік велошабанды үш айналымнан тұратын қысқа жолға қатысады, әрқайсысы қарсыласының артынан жүру артықшылығын пайдалануға немесе оның артынан жүруіне жол бермеу үшін арақашықтық жасауға тырысады, содан кейін финиш сызығына өте жылдам спринтке кіріседі. Керин жарыстарында 6-9 спринтерлер Дерни деп аталатын мотоциклмен жүреді. Дерни соңғы бір жарым айналымға дейін жылдамдықты бірте-бірте арттырады, содан кейін трассадан шығып, жеңімпазды анықтау үшін финиш сызығына жүгіруге мүмкіндік береді. Omnium жарысы әр жарыстың нәтижесіне ұпай санайды және велошабандылар жарыс немесе жарыстар сериясы барысында ұпай жинақтайды. Бұл нақты жарыс емес, жарыстар мен жарыстарды байланыстыратын және жеңіл атлетикадағы сегізқырлы, онқырлы немесе қазіргі бесқырлы жарысқа ұқсас жарыс. Қазіргі Олимпиадалық және Әлемдік чемпионаттың Omnium жарысына төрт төзімділік жарысы кіреді: Скретч, Темпо, Элиминация және Ұпайлы жарыс, олар бір күн ішінде аяқталуы керек. Командалық спринт, спринт, Керин, километрлік және ұшу жарыстары әдетте «спринтерлер» жарыстары деп саналады, олар тректік велосипедте қысқа қашықтыққа өте күшті, бұлшықетті велошабандыларға теңеледі, нәтижесінде Крис Хой сияқты BMX велошабандылары мен тректік спринтерлер арасында тарихи ауыспалы жағдайлар пайда болды. Басқа жарыстар күштері аз, бірақ аэробтық қабілеті жоғары велошабандыларға арналған төзімділік жарыстар деп есептеледі, және мұндай жарыстар тарихи түрде Марк Кавендиш және Элия Вивиани сияқты жол спринтерлері, сондай-ақ Эдди Меркс, Фаусто Коппи және соңғы жылдардағы Тур де Франс жеңімпаздары Брэдли Уиггинс және Герайнт Томас сияқты элиталық жол велошабандыларымен байланысты болды.