Кіріспе
Велодромы – трек велоспортына арналған арена. Қазіргі заманғы велодромы тік тіктеп салынған, екі 180 градустық дөңгелек бұрылыстан және екі түзу учаскеден тұратын соқпақ жолға ие. Түзу учаскелер орташа қисық сызық арқылы дөңгелек бұрылысқа біртіндеп өтеді.
velodromes
A velodrome is an arena for track cycling. Modern velodromes feature steeply banked oval tracks, consisting of two 180 degree circular bends connected by two straights. The straights transition to the circular turn through a moderate easement curve.
Тарих
Алғашқы велодромалар 1870-ші жылдардың соңында салынды, олардың ең көнесі – 1877 жылы Ұлыбритания армиясы салған Престон Парк велодромы, Брайттон қаласында. Алғашқы беттері күл немесе тақта тас болды, бірақ кейін бетон, асфальт және қара муздақ жиі қолданылатын болды. Ішкі велодромалар да, әсіресе 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында кең таралған. Мысалы, 1909 жылы Парижде "Ивернің велодромы" салынды, онда ағаш беті бар ішкі трасса болды. Олимпиада ойындары сияқты халықаралық жарыстар стандарттауға алып келді: екі түзу, сопақ трасса жылдам қалыпты жағдайға келді, ал айналым ұзындығы біртіндеп қысқарды. 1900 (және 1924) жылғы ойындарда қолданылған Винсенс велодромы бір айналымға арналған, ал 1920 жылы қолданылған Антверпеннің Зуремборг велодромы және 1952 жылы қолданылған Хельсинки велодромы болды. 1960 жылдардан 1989 жылға дейін халықаралық жарыстарда ұзындығы белгілі бір трассалар жиі қолданылды (мысалы: 1968 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында тректік велоспорт жарыстарында пайдаланылған Агустин Мелгар Олимпиадалық велодромы және 1970 және 1982 жылғы тректік велоспорт әлем чемпионатында пайдаланылған Лестердің Сафрон Лейн велодромы). 1990 жылдан бері мұндай жарыстар көбінесе дөңгелектермен жабдықталған велодромаларда өткізіледі. Лондонның 2012 жылғы Олимпиадалық велодромы және Түрікменстан астанасы Ашхабадтағы жаңа велодромы 250 м трассаға және 6000 орындық көрермендер сыйымдылығына ие.
Техникалық аспектілер
Бұрылыстарда бұрылу, яғни көлбеулік, шабандоздарға велосипедтерін жылдамдықпен жүргенде, бетке қатысты салыстырмалы түрде тік ұстауға мүмкіндік береді. Жарыс жылдамдығымен бұрылыстардан өтетін шабандоздардың жылдамдығы , көлбеулік бұл қисықтан өтетін велосипедтің табиғи еңісіне сәйкес келуге тырысады. Идеалды жылдамдықta центробегтік күштің (сыртқа қарай) және гравитацияның (төменге қарай) қосындысы велосипед арқылы төменге бұрышталып, жүру бетіне перпендикуляр болады. Шабандоздар әрқашан толық жылдамдықпен немесе белгілі бір радиуста жүрмейді. Көптеген жарыстарда шабандоздар трассаның әртүрлі бөліктерінде болады. Командалық жарыстарда (мысалы, мэдисон) кейбір шабандоздар жылдам жүреді, ал басқалары баяу жылдамдықпен. Осы себептерге байланысты көлбеулік физикалық есептеулерден 10-15 градусқа төмен болады. Сондай-ақ, түзу учаскелер физикалық есептеулерден 10-15 градусқа артық көлбеулі болады. Бұл шарттар трассаны әртүрлі жылдамдықпен жүруге ыңғайлы етеді. Түзуден бастап, трассаның қисығы біртіндеп дөңгелек бұрылысқа дейін өседі. Бұл радиусы азаятын бөлікке спираль немесе өтпелі қима деп аталады. Ол велосипедтерге бұрылысты айналып өтуге және тұрақты радиалды позицияда қалуға мүмкіндік береді. Осылайша, шабандоздар рульді басқарудың орнына тактикаға көбірек назар аудара алады.
Велосипедтер мен жолдың құрылысы
Велодромаларға арналған велосипедтер, көбінесе тректік велосипедтер деп аталады, тежегіштерсіз болады. Олар бір ғана бекітілген артқы тісті дөңгелекті (ког) пайдаланады, ол бос айналмайды. Бұл жылдамдықты арттыруға, салмақты азайтуға және кенеттен тоқтаудан сақтануға көмектеседі, бірақ сонымен қатар, педальдерге кері итеріліп, баяулауға мүмкіндік береді. Қазіргі заманғы велодромдарды мамандандырылған дизайнерлер салады. Германиядағы Шуermann архитекторлары әлем бойынша 125-тен астам трек салған. Шуermann-ның көптеген сыртқы тректері сирек кездесетін жаңбырлы орман ағашы – Афзелиядан жасалған жолақтармен жабылған ағаш конструкциясынан тұрады. Жабық велодромдар көбінесе арзан қарағайдан жасалады. Трек төменгі жағынан бастап бір сызық бойынша өлшенеді. Олимпиадалық және Әлем чемпионаттарының велодромдары өлшемдері болуы керек. UCI халықаралық күнтізбесіндегі басқа да жарыстар 1,5 метрден 2 метрге дейінгі тректерде өткізілуі мүмкін, олардың ұзындығы бір немесе жартылай айналымда белгілі бір қашықтыққа тең болады. Ұлыбританиядағы Хэмпшир графтығындағы Калшоттағы велодром тек 366 метр және ол ұшақ ангарына сыйымды болу үшін салынғандықтан ерекше тік бұрылыстарға ие. Канаданың Онтарио штатындағы Лондон қаласындағы Форест-Сити велодромы – хоккей аренасына сыятын әлемдегі ең қысқа трек, ол да тік бұрылыстарға ие. Трек неғұрлым кішкентай болса, бұрылыстар соғұрлым тік болады. 333 метрлік трек шамамен 45° бұрылады, ал 250 метрлік трек шамамен 32° бұрылады. Кейбір ескі велодромдар империялық стандарттар бойынша салынған. АҚШ-тың Джорджия штатындағы Ист-Пойнт қаласындағы Дик Лейн велодромы 0,2 миль (0,32 км) құрайды. Велодром тректерін ағаш, синтетикалық материалдар және бетон сияқты әртүрлі материалдармен жабуға болады. Қысқа, жаңа және олимпиадалық деңгейдегі тректер көбінесе ағаштан немесе синтетикалық материалдардан жасалады, ал ұзын, ескі немесе арзан тректер бетоннан, макадамнан немесе тіпті ұсақ тастан жасалады.
The velodrome at Calshot, Hampshire, UK is only and has especially steep banking because it was built to fit inside an aircraft hangar. Forest City Velodrome in London, Ontario, Canada, is the world's shortest at Built to fit a hockey arena, it too has steep banking. The smaller the track, the steeper the banking. A track banks around 45°, while a track banks around 32°. Some older velodromes were built to imperial standards. The Dick Lane Velodrome in East Point, Georgia USA, is 0.2 mile (0 km). Velodrome tracks can be surfaced with different materials, including timber, synthetics and concrete. Shorter, newer, and Olympic quality tracks tend to be timber or synthetics; longer, older, or inexpensive tracks are concrete, macadam, or even cinder.
Жол белгілері
Велосипедпен жүргізілетін маңызды жарыстар әдетте, белгілі бір ретпен салынған жолдарда өтеді. Кейбір басқа жолдар да осы талаптарды сақтайды, бірақ кейбіреулерінде жолдардың орналасуы әр түрлі, бұл олардың мүмкіндіктеріне сәйкес келеді және шабандарға тік сызықты ұстауға, сондай-ақ төменгі, тегіс бөлікке сырғанап кетпеуге көмектеседі, онда доңғалақтары сырғанауы мүмкін. Ішкі алаң (кейде «алжапқыш» деп те аталады) мен жолдың арасында «côte d'azur» деп аталатын көк жолақ орналасқан, ол әдетте бетінің 10% құрайды. Көк жолақ техникалық тұрғыдан жолдың бөлігі емес; онда жүруге тыйым салынбаса да, екінші шабанды қысқа жолмен озу үшін оған кірсе, дисквалификацияға ұшырайды. Уақыттық жарыстарда, қуғын-сүргін немесе басқа уақытпен өлшенетін жарыстарда көк жолақ губкалармен немесе басқа заттармен тосылады. Көк жолақ шабандыларға бұрылыста педальдары ішкі алаңға тиюі мүмкін екенін ескертеді, бұл оңай апатқа алып келуі мүмкін. Көк жолақтың үстінде қара өлшеу сызығы орналасқан. Бұл сызықтың ішкі жиегі жолдың ұзындығын анықтайды. Жолдың ішкі жағында 5 см ені бар қызыл спринтерлік жолдың сыртқы жағы орналасқан. Қара және қызыл сызықтар арасындағы аймақ – спринтерлік жол, ол жолдың оптималды бағыты болып табылады. Спринтерлік жолмен жетекшілік ететін шабанды ішкі жағынан озуға болмайды; басқа шабандылар ұзын сыртқы жолмен озуы керек. Жолдың ішкі жағындағы ең төменгі (немесе жолдың енінің жартысы) көк «стейер» жолағы орналасқан. Бұл жол мотоциклдердің артындағы жарыстарда бөлу сызығы ретінде қызмет етеді. Көк жолақтың астында қалатын «стейерлерді» ішкі жағынан озуға болмайды. Мэдисон жарыстарында (Нью-Йорк қаласындағы Мэдисон Сквер Гардендегі алты күндік жарыстардан кейін аталған, сондай-ақ «америкалық» деп те аталады) команданың ауыстырушысы жолмен айналып, әріптесі оны жарысқа қайтару үшін жайлап жүреді. Мақсат сызығы кең ақ жолақта қара түсті және үй тік жолының соңына жақын орналасқан. Қуғын-сүргін жарыстарының басталу және аяқталу сызығы ретінде әр тік жолдың ортасында қызыл сызықтар белгіленген. Мақсатқа дейін 200 метр бұрын ақ сызық белгіленген.
Жол құрылысы
Велодромалар жабық немесе ашық болуы мүмкін. Велодромалық жарыстардың өркендеген кезінде (1890–1920 жылдар), жабық трассалар көп кездесетін. Алты күндік жарыстар өткізілгенде, барлар жабылғаннан кейін таңғы сағаттарда көңіл көтерушілер мен қалалық жаңашылдар жиналатын орын болып танымал еді. Жабдықталған трассалар ауа райына тәуелді болмайды және көрермендер үшін ыңғайлырақ. Оларда жүру тегіс, қызмет ету мерзімі ұзақ. Жабдықталған трассалардың артықшылықтарына қарамастан, ашық велодромалар көбірек кездеседі, себебі ашық алаңға ғимарат қажет болмайды, бұл оны, әсіресе жаңадан салынатын жағдайда, қолжетімді етеді. Бүгінде көптеген классикалық жабық трассалар ғимараттардан алынып, олардың орнына көбірек танымал спорт түрлері үшін жаңа орындар салынғанмен, велодромалар кейде жабық ғимараттарға салынады, әсіресе трассадағы жарыстар ғимаратты ұстауға қажетті шығындарды өтеуге жететін кіріс әкелсе.
Жарыс форматтары
Велодромдағы жарыстарда түрлі форматтар бар. Әдеттегі жарыс әртүрлі қашықтықтар мен құрылымдардағы бірнеше жарыстардан тұрады. Жарыстардың негізгі түрлері: Скретч жарысы – жарыстың ең қарапайым түрі, онда велошабандылар белгіленген қашықтықта жарысады және жеңімпазды аяқтау тәртібі анықтайды. Ұпайлы жарыс жарыс барысында белгілі бір айналымдарға, мысалы, әрбір оныншы айналымға ұпай санайды. Әдетте, көш бастап келе жатқан және кейде екінші орын алған велошабандыларға ұпай беріледі. Ұпайлы жарыстардың құрылымы мен уақыты әртүрлі болуы мүмкін, бірақ жеңімпаз ұпайлардың жиынтығымен анықталады, жарыс соңындағы сызықты бірінші кесіп өткен велошабанды міндетті түрде жеңіске жетпейді. Стандартты ұпайлы жарыстарда әр он айналым сайын спринттер өткізіледі, онда алғашқы үш немесе төрт велошабанды ұпай алады, ал Темпо жарыстарында спринт жеңімпазына бір ұпай беріледі, бірақ әрбір айналым үшін ұпай беріледі, бұл Элиминация жарысының тозуға бейімділігін бөліседі. Элиминация жарысы, сондай-ақ «Иблис» деп те аталады, себебі «соңғыларды шайтан алады» немесе «қалып қойсаң шығып кетесің» деген сөздерден шыққан, әр айналымда (қысқа трассаларда әр екінші айналымда) соңғы орындағы велошабанды жолдан шығарып, көбінесе соңғы екеуі қалғанша жалғасады. Соңғы орынды анықтау үшін соңғы екі айналымда жылдам стартпен спринт өткізіледі. Мэдисон жарысында екі велошабандыдан тұратын командалар жұптасады. Велошабандылар өз әріптесін спринттерді кезегімен жасауға мүмкіндік беру үшін алға «итеріп» жібереді, бұл әдетте ұзақ жарыстарда (басқа жарыстармен салыстырғанда немесе одан да көп) жоғары қарқынды ұстап тұруға көмектеседі. Атауы Мэдисон Сквер Гарденнен алынған, онда бұл формат 1900 жылдардың басында танымал болды. Әріптестер қалағанда еркін алмаса алатындықтан, бұл өте қарбалас жарыс форматы, жарыскерлердің жартысы жарысқа қатысады, ал жартысы кез келген уақытта трассаны айналып жүреді. Тарихи тұрғыдан жарысты қай команда ең көп айналым жасады, яғни қарсыластарын айналып өтті, ал ұпайлар немесе аяқталу орны тек теңдіктерді шешу үшін қолданылды. Дегенмен, қазіргі Мэдисон жарыстарында спринтте жиналған ұпайлар жарыстың нәтиjesін анықтайды, ал айналымды жеңіп алған команда үлкен ұпай бонусын алады. Нәтижесінде, Мэдисон жарысы енді командалық ұпайлы жарысқа айналды. Тайм-трейлдерге командалық қуғын-сүру, командалық спринт, жеке қуғын-сүру, километрлік және 500 метрлік уақытқа қарсы жарыс, сондай-ақ 200 метрлік ұшу жарысы кіреді. Велошабандылар немесе командалар жеңімпазды уақыт анықтайтын сағатқа қарсы жеке немесе жұппен жарысады. Командалық жарыстарда, қарсыластың артынан жүру тактикасы маңызды рөл атқарады, ал қуғын-сүру жарыстарында жеңіске жетудің тағы бір жолы – қарсыластың алдындағы қашықтықты қысқарту арқылы оны «құлату» болып табылады. Ұшу жарысы бұрын Омниум жарысының бөлігі болған, бірақ қазір матч-спринт жарысының іліккі білдіру кезеңі үшін ғана қолданылады. Сағат – бұл ерекше және бірегей жарыс, онда велошабанды бір сағат ішінде ең көп қашықтықты жүріп өтуге тырысады, ең жылдам уақытта белгіленген қашықтықты емес. Бұл чемпионат емес, тек элиталық уақыт сынағына қатысушылар үшін кездейсоқ сынақ ретінде өткізіледі. Спринттер, сондай-ақ «матч-спринттер» деп те аталады, бұл қысқа, өте тактикалық жарыстар, онда екі немесе үш күшті тректік велошабанды үш айналымнан тұратын қысқа жолға қатысады, әрқайсысы қарсыласының артынан жүру артықшылығын пайдалануға немесе оның артынан жүруіне жол бермеу үшін арақашықтық жасауға тырысады, содан кейін финиш сызығына өте жылдам спринтке кіріседі. Керин жарыстарында 6-9 спринтерлер Дерни деп аталатын мотоциклмен жүреді. Дерни соңғы бір жарым айналымға дейін жылдамдықты бірте-бірте арттырады, содан кейін трассадан шығып, жеңімпазды анықтау үшін финиш сызығына жүгіруге мүмкіндік береді. Omnium жарысы әр жарыстың нәтижесіне ұпай санайды және велошабандылар жарыс немесе жарыстар сериясы барысында ұпай жинақтайды. Бұл нақты жарыс емес, жарыстар мен жарыстарды байланыстыратын және жеңіл атлетикадағы сегізқырлы, онқырлы немесе қазіргі бесқырлы жарысқа ұқсас жарыс. Қазіргі Олимпиадалық және Әлемдік чемпионаттың Omnium жарысына төрт төзімділік жарысы кіреді: Скретч, Темпо, Элиминация және Ұпайлы жарыс, олар бір күн ішінде аяқталуы керек. Командалық спринт, спринт, Керин, километрлік және ұшу жарыстары әдетте «спринтерлер» жарыстары деп саналады, олар тректік велосипедте қысқа қашықтыққа өте күшті, бұлшықетті велошабандыларға теңеледі, нәтижесінде Крис Хой сияқты BMX велошабандылары мен тректік спринтерлер арасында тарихи ауыспалы жағдайлар пайда болды. Басқа жарыстар күштері аз, бірақ аэробтық қабілеті жоғары велошабандыларға арналған төзімділік жарыстар деп есептеледі, және мұндай жарыстар тарихи түрде Марк Кавендиш және Элия Вивиани сияқты жол спринтерлері, сондай-ақ Эдди Меркс, Фаусто Коппи және соңғы жылдардағы Тур де Франс жеңімпаздары Брэдли Уиггинс және Герайнт Томас сияқты элиталық жол велошабандыларымен байланысты болды.
Scratch race is the most straightforward type of race where riders compete over a specified distance and the order of finish determines the winners. Points race assigns value to specific laps throughout a race, e. g. every tenth lap. Generally the leading rider and sometimes the second place rider will be awarded points. The structure and timing of points races varies greatly, but the winner is determined by the accumulation of points and not necessarily the rider crossing the line first at the end of the race. Standard points races can have sprints every ten laps with the first three or four riders scoring, while Tempo races award a single point to the sprint winner, but award a point every lap, sharing the attritional quality of the Elimination race. Elimination race, also known as the Devil, from the phrase "devil take the hindmost", or "miss and out", removes the last place rider from each lap (every second lap on shorter tracks) until only a few riders, often the final two, remain. The final standings are then determined by a rolling start match sprint over the last two laps. Madison races team up pairs of riders in a tag team format. Riders "sling" their teammate forward to facilitate alternating sprints that keep the pace very high during typically long races (, or more, compared to for most other races). The name is taken from Madison Square Garden where the format was popular in the early 1900s. Since partners can trade as often as they like, this is a very busy race format, with half of the racers racing and half circulating around the track at any time. Historically the race was decided by which team had 'taken' the most laps, i. e. lapped the field, with points or finishing position only used to separate ties. In modern Madison racing, however, points scored in sprints decide the race, with a gained lap gaining a large points bonus. As a result, the Madison race is now essentially a team points race. Time trials include team pursuit, team sprint, individual pursuit, kilo and 500 metre time trials, and the 200m flying lap. Cyclists or teams compete alone or in pairs against the clock alone, with times deciding the winner. In team events, drafting plays an important part in the discipline. while in pursuit events, an alternative means of victory is to 'catch' your opponent by making up the distance between the two start positions on opposite sides of the track. The flying lap was formally part of the Omnium event, but is now reserved for the qualification stage of match sprint events to determine seeding. The Hour is a notable and unique event where a rider attempts to cover the furthest possible distance in one hour, as opposed to a set distance in the fastest time. This is not held as a championship event but as an occasional challenge event for an elite time trialist. Sprints, also known as 'match sprints', are short, highly tactical races involving two or three powerful track cyclists over a short course of three laps from a standing start, each trying to take advantage of drafting their opponent, or alternatively getting a gap to prevent their opponent drafting behind them, before breaking into an extremely fast final sprint for the line. Keirin races involve pacing 6 to 9 sprint riders with a motorcycle known as a Derny. The Derny gradually accelerates until the last lap and a half when it pulls off the track, leading to a sprint for the finish to determine the winner. Omnium competition assigns a point value to final standings of each race and riders accumulate points over the course of an event or series of events. This is not a specific race, but a competition that ties races and events together, and comparable to a heptathlon, decathlon in athletics, or modern pentathlon. Four endurance events comprise the current Olympic and World Championship Omnium: Scratch, Tempo, Elimination and Points race and must be completed within a day. Team Sprint, sprint, Keirin, Kilo and flying laps are generally considered 'sprinters' races, which in track cycling equate to extremely powerful, muscular riders over short distances, resulting in some historic overlap between BMX riders and track sprinters, such as Chris Hoy. The other events are considered endurance events for riders with less outright power but greater aerobic ability, and such events have historically enjoyed an overlap with elite road racers, including road sprinters such as Mark Cavendish and Elia Viviani, Grand Tour legends Eddy Merckx , Fausto Coppi and more recent Tour de France winners Bradley Wiggins and Geraint Thomas.