Кіріспе

Сонатина (фр. sonatine, нем. Sonatine) – шағын соната. Музыкалық термин ретінде сонатинаның нақты бір анықтамасы жоқ; бұл композитор шығармаға берген атау, ол негізгі соната формасында, бірақ әдеттегі сонатадан қысқа, жеңіл немесе техникалық тұрғыдан қарапайым болады. Бұл термин барокко дәуірінің соңынан бері қолданылып келеді; Гендельдің "Сонатина" деп аталатын бір беттік, бір бөлімді клавесин шығармасы бар. Көбінесе ол жеке клавиатуралық шығармаларға қолданылады, бірақ көптеген композиторлар скрипка мен фортепианоға арналған сонатиналар жазды (скрипкалық сонаталар тізілімін қараңыз), мысалы Антонин Дворжактың скрипка мен фортепианоға арналған соль мажордағы сонатинасы, сондай-ақ кейде басқа да аспаптарға арналған шығармалар, мысалы Малькольм Арнольдтың кларнетке арналған сонатинасы.

Мерзім

"Сонатина" атауын Дж. С. Бах кейде үлкен вокалдық туындыларға арналған қысқа оркестрлік кіріспелер үшін қолданған, мысалы, оның "Gottes Zeit ist die allerbeste Zeit", BWV 106 кантатасында. Мұндай практиканың алдынан Николаус Брунс сияқты ертеректегі неміс композиторларының шығармаларында да кездесетін. Бах сонатина терминін осы мағынада ғана қолданған, бірақ ол әртүрлі аспаптарға арналған көптеген камералық және солистік сонаталар жазған. Көптеген музыкалық терминдер сияқты, сонатина да жиі тұрақсыз қолданылады. Көбінесе сонатина дегеніміз – студенттерге арналған қысқа, оңай соната, мысалы, Клементидің фортепианоға арналған сонатиналары. Дегенмен, барлық сонатиналардың техникалық тұрғыдан оңай екенін айтуға болмайды, мысалы, Бусони мен Алканның виртуоздық сонатиналары және Равельдің сонатинасы, атауының өзі оның неоклассикалық сипатын көрсетеді. Екінші жағынан, кейбір сонаталарды сонатина деп атауға да болады: мысалы, Бетховеннің Op. 49 шығармасы, композитор оны "Zwei Leichte Sonaten für das Pianoforte" ("Фортепианоға арналған екі оңай соната") деп атаған. Ол тек екі қысқа бөлімнен тұрады – сонаталық аллегро және қысқа рондо (No. 1) немесе минуэт (No. 2), олардың барлығы орта деңгейдегі студенттердің қабілетіне сай. Алайда, "Сонатина" деп аталатын басқа да туындылар бар, мысалы, G және F мажордағы сонатиналар, олар Бетховенге жатқызылады.

Нысан

Жалпы, сонатинада мына сипаттамалардың бірі немесе бірнешесі кездеседі: қысқалығы; кеш классикалық сонатаның төрт бөлімінен аз бөлімдер болуы; техникалық жайлылығы; жеңіл, көңілді мінезі; және (пост-романтикалық музыкада) неоклассикалық стиль немесе бұрынғы музыкаға сілтеме жасауы. Мюцио Клементидің op. 36 сонатиналары студенттердің арасында кең таралған. Бірінші (немесе жалғыз) бөлімі көбінесе қысқартылған соната формасында болады, онда тақырыптардың дамуы шектеулі немесе мүлдем болмайды. Осы себепті, сонатина кейде, әсіресе британ тілінде, соната формасындағы қысқа пьеса ретінде анықталады, онда даму бөлімі өте үстірт немесе толығымен жоқ: экспозициядан кейін дереу үйлесімділікке оралу үшін қысқа көпір бөлімі келеді. Келесі бөлімдер (көптеген жағдайда екіге дейін) кез келген қалыпты формада болуы мүмкін, мысалы, минуэт немесе скерцо, баяу тақырып пен вариациялар, немесе рондо.