Кіріспе

Неміс композиторы (1714–1788)

Карл Филипп Эммануэль Бах (8 наурыз 1714 – 14 желтоқсан 1788), бұрын Карл Филипп Эммануэль Бах деп те аталатын және көбінесе К. Ф. Э. Бах деп қысқартылатын, неміс классикалық кезеңінің композиторы және музыканты, Иоганн Себастьян Бах пен Мария Барбара Бахтың бесінші баласы және екінші тірі қалған ұлы. К. Ф. Э. Бах – әкесінің барокко стилінен кейінгі классикалық стильге өту кезеңінде жұмыс істеген ықпалды композитор. Оның жеке тәсілі, экспрессивті және көбінесе толқулы, «сезімтал стиль» (empfindsamer Stil) деп белгілі, музыкалық құрылымдарға риторика мен драма принциптерін қолданды. Оның динамикасы сол кездегі талғампаз стильге қасты қадам болды. Оны ағасы Иоганн Кристиан Бахтан, «Лондондық Бахтан» – осы уақытта Ұлыбритания королевасы Шарлоттаның музыка шебері болғаннан ажырату үшін, Берлинде тұрған кезінде «Берлин Бахы» деп, ал кейіннен Гамбургқа қоныс аударғанда «Гамбург Бахы» деп атады. Замандастары оны жай ғана Эммануэль деп білген. Оның екінші есімі – құдасы, Иоганн Себастьян Бахтың досы Георг Филипп Телеманның құрметіне қойылған. Бах – ықпалды педагог, «Клавиш аспаптарында ойнаудың нағыз өнері туралы эссе» атты маңызды еңбекті жазған, оны Гайдн, Моцарт және Бетховен сияқтылар зерттеген. 1740 жылы Фридрих патша таққа отырғанда Бах Пруссия таж шаһзадесі Фридрихтің қызметіне қабылданды, ал Фридрих патша болғаннан кейін патшалық оркестрдің мүшесі болды. Ол осы кезде Еуропадағы ең көрнекті клавиршілердің бірі болды, ал 1731 жылдан бастап жазған шығармаларына тридцатьқа жуық соната мен клавесин мен клавикордқа арналған концерттік пьесалар кіреді. Берлинде болған кезінде Бах көптеген талантты музыканттармен, соның ішінде әкесінің бірнеше белгілі шәкірттерімен және Готтфрид Эфраим Лессинг сияқты көрнекті әдеби тұлғалармен қарым-қатынас жасады. Берлинде Бах соло клавирге көптеген шығармалар жазды, оның ішінде «Берлин портреттері» деп аталатын кейіптік пьесалар, соның ішінде «La Caroline» пьесасы бар. Оның беделі Ұлы Фридрихке (1742) және Вюртемберг герцогы Карл Эвгенге (1744) арнап жарық көрген сонаталар жинағымен нығайтылды. 1746 жылы ол камера музыканты (Kammermusikus) лауазымына көтеріліп, Карл Генрих Граун, Иоганн Йоахим Кванц және Франц Бенда сияқты әріптестерімен бірге патшаға қызмет етті. Бахтың өнеріне ең көп әсер еткен композитор – әкесі болды. Ол шығармашылық шабытын Гамбургте жұмыс істеген құдасы Георг Филипп Телеманнан, сондай-ақ Джордж Фридерик Гендель, Карл Генрих Граун, Йозеф Гайдн және Вольфганг Амадей Моцарт сияқты замандастарынан алды. Бахтың өнердің барлық түрлеріне деген қызығушылығы Фридрих Готлиб Клопсток, Мозес Мендельсон және Лессинг сияқты ақындар, драматургтер мен философтардың ықпалына түсті. Бахтың шығармалары Гайдн, Моцарт, Бетховен және Феликс Мендельсон сияқты композиторларға әсер етті. Берлинде тұрған кезінде Бах «Клавиатура аспаптарында ойнаудың нағыз өнері туралы очерк» (Versuch über die wahre Art das Clavier zu spielen) атты трактат жазды, ол клавиршілердің шеберлігін жетілдіруге арналған маңызды еңбек ретінде танылды. «Хайдн да, Бетховен де оған серт берген». 1780 жылға қарай кітап үшінші басылымда жарық көрді және Клементи мен Крамердің клавирлік әдістерінің негізін қалады. Очеркте әрбір аккордтың саусақ қоюы және аккордтар тізбегі көрсетілген. Бахтың әдістері бүгінгі күнге дейін қолданылуда. Очерктің бірінші бөлімінде сол кезеңдегі шығармалардағы түрлі әшекейлер – триллерлер, бұрылыстар, морденттер және т.б. туралы түсіндірмелер бар. Екінші бөлімде Бахтың фигуралы бас және контрапункт өнері туралы ойлары, сондай-ақ орындау туралы ұсыныстар мен фантазияға баса назар аударатын экспромтизация туралы қысқаша бөлім келтірілген. Бах өнеркәсібінде Готфрид Сильберман жасаған клавикорд пен фортепиано сияқты аспаптарды пайдаланды. Соңғы жылдары Бахтың ойнаған пианиноларының бірі – 1749 жылғы Готфрид Сильберман пианиносы – қазіргі пианиноның көшірмелерін жасау үшін үлгі ретінде пайдаланылды.

Гамбург: 1768 1788 жыл

1768 жылы ұзақ келіссөздерден кейін Бахқа өзінің құдасы Телеманның орнын басу үшін лауазымынан кетуге рұқсат берілді. Патша сарайындағы қызметтен босатылған соң, ол Фредерик әпкесі, ханшайым Анна Амалияның сарай композиторы болып тағайындалды. Бұл лауазым құрметті болғанымен, оның оратория жанрына деген қамқорлығы мен қызығушылығы кейіннен дамыған хорлық шығармаларға ықпал еткен болуы мүмкін. Бах жаңа қызметінде шіркеу және хор музыкасына көбірек назар аударды. Жұмысқа Михаэль шіркеуінде (St. Michael шіркеуі) және Гамбургтің басқа жерлеріндегі протестанттық құлшылықтар үшін тұрақты түрде музыка жазу қажет болды. Келесі жылы ол өзінің ең маңызды туындысын жазды – «Исраилдіктер шөлде» (Die Israeliten in der Wüste) атты ораториясын. Бұл композиция өте әдемі болуымен қатар, жоспары Феликс Мендельсонның «Илияс» операсына ұқсас болды. 1768 мен 1788 жылдар аралығында ол құмарлықпен жиырма бір «Азап шегу» (Passion) шығармасын, сондай-ақ жетпіс шамасында кантата, литания, мотет және басқа да діни музыкалық туындыларды жазды. 1773 жылы Бах өзінің өмірбаянын жазды – ол өмірін осылайша сипаттаған алғашқы композиторлардың бірі болды. Гамбургте ол өзінің әкесі Телеман, Граун, Гендель, Хайдн, Моцарт, Сальери және Иоганн Давид Холланд (1746–1827) сияқты замандастарының көптеген шығармаларын де орындады. Бахтың хорлық шығармашылығы екі туындысында гүлденді: 1776 жылғы «Heilig» (Киелі) екі хорлы шығармасы, Ишая кітабындағы тақ сахнасынан алынған серафим әнінің музыкалық бейнесі, және 1774–1782 жылдар аралығында жазылған «Исаның қайта тірілуі мен көтерілуі» (Die Auferstehung und Himmelfahrt Jesu) атты ораториясы, ол ақын Карл Вильгельм Рамлердің поэтикалық Евангелиеге негізделген музыкалық интерпретациясын қамтиды. «Қайта тірілу» (Auferstehung) шығармасына деген зор қызығушылық 1788 жылы Венада барон Готфрид ван Свитеннің демеушілігімен және Моцарттың дирижерлігімен үш қойылым өткізілуіне әкелді. Бах 1744 жылы Йоханна Мария Даннеманға үйленді. Олардың үш баласы ересек жасқа жетті: Иоганн Адам (1745–89), Анна Каролина Филиппина (1747–1804) және Иоганн Себастьян «Кіші» (1748–78). Олардың ешқайсысы музыкант болған жоқ, ал болашағы зор суретші болған Иоганн Себастьян 1778 жылы Италияға саяхат жасағанда 29 жасында қайтыс болды. Эммануэль Бах 1788 жылдың 14 желтоқсанында Гамбургте дүние салды. Ол Гамбургтегі Михаэль шіркеуіне жерленді.

1722 жылғы "Анна Магдалена Бахтың жазба кітабындағы клавиатуралық шығармалар"

Наурыз D мажорда, BWV Anh. 122, Полонез G минорында, BWV Anh. 123, Наурыз G мажорда, BWV Anh. 124, Полонез G минорында, BWV Anh. 125

Симфониялар

Бахтың ең танымал және жиі жазылатын шығармаларының қатарында оның симфониялары бар. Берлинде болғанда ол бірнеше скрипкалық симфониялар жазды (Wq. 173–181), олардың көпшілігі кейіннен үрмелі аспаптардың партияларын қосу үшін қайта жөнделді. Олардың ішінде Ми минорындағы симфония, Wq. 178, ерекше танымал болды. Гамбургте Бах Готфрид ван Свитен үшін алты скрипкалық симфониядан тұратын маңызды жиынтық жазды, Wq. 182. Бұл шығармалар оның өмірінде жарияланбады (оларды жазуды "қиын" стильде тапсырған ван Свитен оларды жеке пайдалану үшін сақтап қалды), бірақ қайта жарық көргеннен бері олардың танымалдығы артып келеді. Дегенмен, Бахтың осы формадағы ең жақсы туындылары (өзінің пікірінше) – төрт оркестрлік симфония, Wq. 183, атауынан көрініп тұрғандай, бұрынғы скрипкалық симфонияға қосылмаған, керісінше, текстураның ажырамас бөлігі болып табылатын обблигато үрмелі партияларымен жазылған. Жиынтықтағы бірінші симфония (Ре мажор) ерекше танымал болды, ол 19 ғасыр бойы үзбей орындалып, жарияланып келді, осылайша оны осындай симфониялардың ең ертесіне айналдырды. Оның кейбір ерекше ерекшеліктері Бахтың стиліне тән деп есептеледі: шығарма Ре мажорда болғанымен, Ре мажор аккордынан басталып, кейін Ре доминантты жетінші аккордына өтеді, G мажорды көрсетеді. Шындығында, шығарманың соңына жақын, репризаның басына дейін Ре мажорда каденция жоқ (Ре мажор шығарманың тональды негізі ретінде "бекітілмейді").

Концерттер

Бах, әсіресе клавиатуралық концерттерді көп жазған өнімді композитор болды. Әкесі сияқты, ол концерттерді әртүрлі аспаптарға ауыстырып жазатын, соның салдарынан қайсысы бірінші жазылғанын анықтау қиындық тудыратын. Мысалы, үш виолончель концерті (Wq. 170–172), осы аспаптың репертуарындағы маңызды туындылардың бірі, көбінесе клавесин нұсқаларынан алынған транскрипциялар деп есептелген, бірақ соңғы зерттеулер олардың бастапқыда виолончельге арналғанын көрсетеді. Бахтың өзінің ең жақсы клавиатуралық концерттері – Sei concerti per il cembalo concertato, Wq. 43, олар көбірек қызығушылық тудыру үшін және ойнауға біршама оңайырақ етіп жазылған. Оның басқа концерттері гобой, флейта және орган үшін жазылған. Бах сонымен қатар, клавесин мен фортепианоға арналған ми-бемоль мажорлық концертті қоса алғанда, ерекше аспаптар үйлесімдері үшін де шығармалар жазды. Одан бөлек, ол бір немесе бірнеше клавиатуралар мен оркестрге арналған бірнеше сонатиналар жазды.

Камералық музыка

Бахтың камералық музыкасы стереотиптік барокко және классикалық формалар арасындағы байланыс құрады. Бір жағынан, ол бассо континуомен (соның ішінде арфа мен виола да гамба үшін) трио сонаталары мен соло сонаталарын жазды; екінші жағынан, фортепиано, скрипка және виолончельге сүйемелдеумен жазылған бірнеше сонаталар, олар ерте фортепиано триоларының бірі болып табылады, сондай-ақ клавиатура, флейта және виолаға арналған үш өте танымал квартет жазды. Бах жеке флейтаға арналған ең алғашқы шығармалардың бірін – әкесінің жеке флейтаға арналған Ля-минордегі Partita, BWV 1013-тен айқын ықпал алған сонатаны жазды.

Пернетақталық сонаталар

Бах көптеген клавишті сонаталар жазды, олардың көпшілігі оның сүйікті аспабы – клавикордқа арналған. Өмірінде ол басқа музыкалық жинақтарға қарағанда көбірек клавишті музыка жинақтарын жариялады: Sei sonate per cembalo che all' augusta maestà di Federico II, re di Prussia, 1742 ("Пруссия" сонаталары), Wq. 48. Sei sonate per cembalo, dedicate all' altezza serenissima di Carlo Eugenio, duca di Wirtemberg, 1744 ("Вюртемберг" сонаталары), Wq. 49. Achtzehn Probe Stücke in Sechs Sonaten, 1753 ("Проб штюкке" сонаталары), Wq. 63. Sechs Sonaten fürs Clavier mit veränderten Reprisen, 1760 ("Репризен" сонаталары), Wq. 50. Fortsetzung von Sechs Sonaten fürs Clavier, 1761 ("Жалғасы" сонаталары), Wq. 51. Zweite Fortsetzung von Sechs Sonaten fürs Clavier, 1763 ("Екінші жалғасы" сонаталары), Wq. 52. Sechs Leichte Clavier Sonaten, 1766 ("Жеңіл" сонаталары), Wq. 53. Six Sonates pour le Clavecin à l'usage des Dames, 1770 ("Әйелдерге арналған" сонаталары), Wq. 54. Six collections of Clavier Sonaten für Kenner und Liebhaber, 1779–87 ("Сарапшылар мен әуесқойлар" сонаталары), Wq. 55–59, 61. Бахтың соңғы жылдарының көп бөлігі "Сарапшылар мен әуесқойлар" жинақтарын (оларға фантазиялар мен рондолар да кіреді, төменде қараңыз) жариялауға арналды. Wq. 64:1–6 – клавишті аспаптарға арналған алты сонатина, ал Wq. 65:1–50 – тағы елу клавишті соната. Ми-бемоль мажордағы соната, Wq. 65:7, Solo per il cembalo, BWV Anh. III 129, No. 27 негізінде Анна Магдалена Бахтың екінші дәптерінде жазылған.

Басқа клавиатуралық шығармалар

Бахтың ең танымал шығармасы – «Солфеджиетто» (Wq. 117/2), тіпті C.P.E. Бахтың «Маңызды туындылары» кітабына кіріспе «C минорындағы солфеггиодан тыс» деп қойылған. Бахтың тағы бірнеше түрлі клавиатуралық шығармалары да кеңінен танылды, олардың ішінде «La Caroline» және Wq. 67 нөмірімен белгіленген F-диез минорындағы фантазия бар. Бахтың фантазиялары, әсіресе, оның ең ерекше туындылары саналады: олар драмалық үнсіздіктерге, күтпеген гармониялық өзгешеліктерге және үнемі өзгеріп отыратын фортепианолық өрнектерге толы. Бах өмірінде клавиатуралық шығармалардың үш ірі жинағын жариялады: 1765 жылғы «Clavierstücke verschiedener Art» (Wq. 112) және 1766 жылғы «Kurze und Leichte Clavierstücke» жинақтары (Wq. 113–114). Біріншісі әндер, фантазиялар, билер, сонаталар, фугалар, тіпті соло фортепианоға арналған симфония мен концертті қамтиды (кейін Бах өзінің симфонияларының фортепианолық нұсқаларының толық жинағын жариялады). Ол Фридрих Ұлының қарындасы Анна Амалияның органы үшін алты сонатадан тұратын жинақ жазды.

Механикалық аспаптар үшін музыка

Пруссия сарайында музыка қорапшасы және музыка сағаты сияқты механикалық аспаптар танымал болды. К. Ф. Е. Бах осы аспаптар үшін отыз оригиналды шығарма жазды, олар Wq. 193 деп топтастырылды. Сол кезде Бах Потсдамда Ұлы Фридрих патшаның сарай музыканты болды; патша, механикалық түрде көшірілген музыкаға қызығушылық танытып, Потсдам қалалық сарайы мен Жаңа сарай үшін механикалық орган сағаттарын жасатуға бұйырды.

Хорлық шығармалар

Бах өмірі бойы D, Wq. 215 нөміріндегі Магнификат үстінде жұмыс істеді. 1749 жылы Ж. С. Бах оны тыңдады, ал К. П. Е. 1786 жылға дейін оны қайта жөндеумен және орындаумен айналысты. Бұл шығармада Ж. С. Бахтың өзінің Магнификатының ықпалы анық көрінеді, соның ішінде екі туындыдағы Депозит бөлімдерінің керемет ұқсастығы бар. Оның басқа да маңызды хорлық шығармаларына Heilig (неміс Sanctus), Wq. 217, оны әкесінің B минорындағы миссасынан алынған Кредомен бірге орындады, «Die Israeliten in der Wüste», Wq. 238 және «Die Auferstehung und Himmelfahrt Jesu», Wq. 240 ораториялары, сондай-ақ 21 құмарлық (Пассион) кіреді.

Жарияланбаған шығармалары

Бахтың көптеген шығармалары мен түпнұсқа қолжазбалары 1738 жылдан 1768 жылға дейін Бах өмір сүрген Берлиндегі Синг Академиясының мұрағатында сақталған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бұл мұрағат жиналып, одақтас авиациясының бомбалауынан сақтау үшін жасырылған. 1945 жылы КСРО әскерлері тарапынан басып алынып, тартып алынғандықтан, соғыс кезінде ұзақ уақыт бойы жоғалған немесе қираған деп есептелді. 1999 жылы мұрағат Украинаның Киев қаласында табылды, 2001 жылы Берлинге қайтарылды және Штаттсбиблиотекеге тапсырылды. Онда 5100 музыкалық шығарма бар, олардың ешқайсысы бұрын көпшілікке жарияланбаған, соның ішінде Бах отбасының 12 мүшесіне тиесілі 500 шығарма бар.

Мұрасы мен музыкалық стилі

XVIII ғасырдың соңғы жартысында Карл Филипп Эммануэль Бахтың беделі әкесінен де, Карл Мария фон Веберден де жоғары болды. Оның есімі 19-шы ғасырда ұмытқа кетті, Роберт Шуман оны "шығармашылық музыкант ретінде әкесінен тым алыс қалды" деп айтты; ал басқалары оны "әкесінің стилін сәл әлсіз еліктеуші" деп санады. Дегенмен, Иоганн Брамс оны жоғары бағалап, оның кейбір шығармаларын өңдеді. XX ғасырдың басында оның есімі қайта жақсарды, бірақ К. П. Е. Бахтың шығармаларының қайта жаңғыруы 1960 жылдары Хелмут Кохтың симфонияларын және Хьюго Руфтың клавиштік сонаталарын жазудан бастау алды. Қазір оның толық шығармаларын жазу жобасы жүріп жатыр, оны шведтік BIS лейблі басқарады. 2014 жылы хорват пианині Ана Мария Марковина, Паккард Гуманитарлық Институты, Бах Архивы Лейпциг, Sächsische Akademie der Wissenschaften zu Leipzig және Гарвард университетінің ынтымақтастығымен, Германияның Hänssler Classic лейблінде қазіргі заманғы Bösendorfer роялінде орындалған, соло пианиноға арналған толық шығармалардың 26 дискілік жинағын шығарды. К. П. Е. Бахтың шығармалары Альфред Воткенннің 1906 жылғы каталогынан "Wq" нөмірлерімен және Евгений Хелмнің (1989) каталогынан "H" нөмірлерімен белгіленеді. Ол 1941 жылы ағасы Фридман Бахтың өмірбаянына түсірілген фильмде Вольфганг Либенейнер рөлін сомдады. Франкфурт (Одер) қаласындағы Карл Филипп Эммануэль Бах көшесі оның құрметіне аталған. 2015 жылы Гамбургте Карл Филипп Эммануэль Бах мұражайы ашылды.

2014 жылды еске алу жылы

2014 жылы Карл Филипп Эммануэль Бахтың дүниеге келгеніне 300 жыл толып өтті. Германияның алты Бах қаласы – Гамбург, Потсдам, Берлин, Одердегі Франкфурт, Лейпциг және Веймар – осы мерейтойды атап өту үшін концерттер мен басқа да шаралар ұйымдастырды.