Кіріспе

Музыкалық композиция түрі – музыкалық форма. Шаконна (/ʃ//ə/'/k//ɒ//n/ shəKON, ʃakɔn; lang es tʃaˈkona; tʃakˈkoːna; ерте ағылшын тілінде: chacony) – жиі қайталанатын қысқа гармониялық прогрессияға арналған вариациялар құралы ретінде қолданылатын музыкалық композиция түрі. Көбінесе, бұл композицияда қысқа қайталанатын бас партиясы (ground bass) болады, ол вариациялар, безендірулер, фигурациялар және мелодиялық ойлар үшін композициялық негізді ұсынады. Ол құрылысы жағынан пассакалияға жақын. Шаконна Барокко дәуірінде пайда болды және сол дәуірде кең таралды. 17 және 18 ғасырларда көптеген шаконналар жазылған. Бас партиясы болған жағдайда, әдетте тоникадан доминантқа қарай төмендейтін қадамдық қозғалыс байқалады. Жоғарғы дауыстарға берілген гармониялар бесіншілер шеңберінің немесе одан туындаған үлгілердің маңыздылығын атап көрсетуі мүмкін.

Тарих

Испан мәдениетінде 16 ғасырдың аяғында пайда болған, Жаңа дүниеден келгені айтылатын, әрекетті қимылдармен және қалжыңдаған мәтіндермен сипатталатын жылдам би әні ретінде басталып, 18 ғасырдың басында шакон баяу үш өлшемді аспаптық формаға айналды. Алекс Росс шаконаның шығу тегін 16 ғасырдың соңында Оңтүстік Америкада пайда болған және жылдам Еуропаға тараған құмарлы, айналма би ретінде сипаттайды. Бұл би әуелі ақсүйектер, содан кейін жалпы халық арасында танымал болды. Испан музыканты Хуан Аранес жазған "Un sarao de la chacona" – "шаконаның" ең ерте белгілі мысалдарының бірі. Шаконның ерте барокко үлгілеріне Монтевердидің "Zefiro torna" және Генрих Шютцтің "Es steh Gott auf" жатады. Иоганн Себастьян Бахтың ре минорындағы скрипкалық партитасының соңғы бөлімі – шаконның ең танымал, шебер және көркемдік үлгілерінің бірі. Бұл 256 тактты шакон төрт тақты фразаны үлкен және кіші гармониядағы музыкалық экспрессияның үздіксіз калейдоскопы арқылы жеткізеді. Дегенмен, жақында Бахтың "Ciaccona" (ол атаудың французша "Chaconne" емес, итальянша нұсқасын қолданған) шындығында "passacaille" деп аталатын француз театрлық биінің форматында жасалғаны болжалды, бірақ ол итальяндық және неміс стилінің ерекшеліктерін де қамтиды. Барокко кезеңінен кейін шакон 19 ғасырда сүрініп, құлдырады, бірақ Бетховеннің до минорындағы 32 вариациясы оның ықпалын сақтап қалғанын көрсетеді. Алайда, 20 ғасырда бұл форма қайта жанданды, екі оннан астам композиторлар үлгілер ұсынды (төменде қараңыз).

Шакон және паскаглия

Шаконды кейбір он тоғызыншы және жиырмасыншы ғасырдың теоретиктері гармониялық прогрессиядағы вариациялар жиынтығы деп түсіндірді, бұл мелодиялық бас үлгісіндегі вариациялар жиынтығынан (оған пассакалия термині берілген) өзгеше, ал сол кезеңнің басқа теоретиктері осы айырмашылықты керісінше қарастырды. Музыка тарихындағы нақты қолданыста «шакон» термині пассакалиядан музыкалық шығарманың құрылысы тұрғысынан айқын ажыратылмады және «нақты айырмашылыққа жетуге жасалған қазіргі заманғы тырыстықтар ерікті және тарихи негізделмеген». Шындығында, екі жанр кейде бір композицияда біріктірілді, мысалы, Жироламо Фрескобальдидің «Cento partite sopra passacagli» («Токката ди intavolatura di cimbalo et organo, partite di diverse arie» (1637)), «Les Nations» (1726) сюитасының бірінші бөлімі, сондай-ақ Франсуа Купереннің «Pièces de Violes» (1728) пьесаларында. Шакон мен пассакалияны салыстыра қарастырған алғашқы композитор Фрескобальди, әдетте (бірақ әрдайым емес) шаконды мажор тональностьта жазады, әр вариация үшін екі күрделі үш уақыттық топтар қолданады, бұл оның шаконына пассакалиясына қарағанда күштірек инерция береді, ол әдетте әр вариация үшін төрт қарапайым үш уақыттық топтарға ие. Екеуі де көбінесе үш уақыттық өлшемде болады, такттің екінші уақытынан басталады және төрт тактіден (немесе оған жуық еселігінен) тұратын тақырыпқа ие. (Соңғы уақыттарда шакон, пассакалия сияқты, міндетті түрде үш уақыттық өлшемде болуы керек емес; мысалы, Франческо Тристано Шлимедің «Chaconne/Ground Bass» шығармасын қараңыз, онда әр бөлім жеті уақыттық үлгіге негізделген).

19 ғасыр

Иоганн Брамс: Ми минорындағы 4-ші симфониясы, Op. 98, финал
Франц Лист: Альмира әнұранынан сарабанда мен шаконнан алынған "Шакон", S.181 (1879)
Генрих Рейман: Органға арналған фа минорындағы "Чакона", op. 32