Кіріспе

Иоганн Себастьян Бахтың клавишті аспаптарға арналған шығармасы. «Гольдберг вариациялары» (Goldberg Variationen), BWV 988 – Иоганн Себастьян Бахтың ариядан және 30 вариациядан тұратын музыкалық композициясы. 1741 жылы алғаш рет жарық көрген бұл шығарма, Иоганн Готлиб Голдбергтің есімімен аталады, ол осы туындыны алғаш орындаған адам болуы мүмкін.

Аспаптар

Бах атау бетінде шығарманың клавесинге арналғанын нақты көрсеткен. Бүгінде осы аспапта орындалуы жиі, алайда фортепианода да көптеген орындалулар бар (төмендегі дискографияға қараңыз). Бах заманында фортепиано сирек болған, ал Бахтың осы аспапта вариацияларды орындауға қатысты пікірін білдіретін ешқандай мәлімет жоқ. Бахтың көрсеткені – екі мануалды клавесин, және ол партитурада қай вариацияларды әр қолмен ойнау керектігін көрсеткен: 8, 11, 13, 14, 17, 20, 23, 25, 26, 27 және 28 вариациялар екі мануалда ойнауға арналған, ал 5, 7 және 29 вариацияларды бір немесе екі мануалда ойнауға болады. Бірақ, қиындыққа қарамастан, осы шығарманы бір мануалды клавесин немесе фортепианода орындауға болады.

Нысан

Әннің басында ария орындалғаннан кейін отыз түрлі вариация бар. Вариациялар арияның мелодиясын емес, оның бас партиясын және аккордтық тізбегін пайдаланады. Бас партиясын клавесинші және музыкатанушы Ральф Киркпатрик өзінің орындаушылық нұсқасында былай көрсетеді. Ноталардың үстіндегі сандар фигуралы бас жүйесіндегі тиісті аккордты білдіреді; сандар үтірмен бөлінген жағдайда, олар әртүрлі вариациялардағы әртүрлі нұсқаларды көрсетеді. 30 вариацияның әр үшіншісі – жоғары қарай өрбу үлгісімен құрылған канон. Осылайша, 3-вариация – унисон канон, 6-вариация – секундтағы канон (екінші кіріспе біріншіден секунд интервалмен басталады), 9-вариация – үшіншідегі канон, және осылай 27-вариацияға дейін, ол тоғызыншыдағы канон. Соңғы вариация, күтілген оныншы канонның орнына, төменде талқыланатын квадлибет болып табылады. Киркпатрик атап өткендей, канондар арасындағы вариациялар да белгілі бір үлгіде орналасқан. Егер шығарманың басындағы және соңғы материалдарын (атап айтқанда, Ария, алғашқы екі вариация, Квадлибет және ария да капо) ескермесек, қалған материал келесідей құрылған. Әр каноннан кейін келетін вариациялар – түрлі жанрлық шығармалар, олардың ішінде үш барокко биі (4, 7, 19); фюгетта (10); француз увертюрасы (16); оң қолға арналған екі көркем ария (13, 25); және басқалары (22, 28). Әр каноннан кейін екі вариация орналасқан (5, 8, 11, 14, 17, 20, 23, 26 және 29) – Киркпатрик оларды «арабескілер» деп атаған; олар жанды темптегі, көп қол қимылы бар вариациялар. Бұл үштік үлгі – канон, жанрлық шығарма, арабеске – тоғыз рет қайталанады, ал Quodlibet осы циклді бұзады. Барлық вариациялар G мажорда, 15, 21 және 25-вариациялар G минорында. Отыз вариацияның соңында Бах «Aria da Capo e fine» деп жазады, яғни орындаушы басына («da capo») оралып, аяқтамас бұрын арияны қайтадан орындауы керек.

Variatio 1. а 1 Клау.

Бұл сергекті вариация арияның баяу, терең ойға дамылған көңіл-күйімен күрт контраст жасады. Оң қолдағы ырғақ екінші үзіліске баса назар салып, 1-ден 7-ге дейінгі тақтарда синкопа тудырады. 13-ші тақтада қолдар жоғарғы регистрден төменгі регистрге кесіп өтеді, бұл синкопаны тағы екі тақта бойы қайталайды. B бөлімінің алғашқы екі тақтасындағы ырғақ A бөлімінің басындағы ырғақтың өзіндей, бірақ содан кейін жаңа идея ұсынылады. Уильямс мұны поляк биінің бір түрі деп есептейді. Сол қолдағы ерекше ырғақ Бахтың "3-ші партитасы" соло скрипкаға арналған шығармасында, "Жақсы темперленген клавирдің" бірінші кітабындағы А мажор прелюдиясында және екінші кітабындағы D минор прелюдиясында да кездеседі. Хайнц Нимюллер де осы вариацияның поляк биіне ұқсас екенін айтады.

Variatio 2. а 1 Clav.

Бұл қарапайым үш бөлімді контрапунктілік шығарма, 4/4 өлшемінде екі дауыс тұрақты мотивтік өзара әрекеттесуде, ал төменгі дауыс үздірілмейтін мелодиямен өрбиді. Әр бөлімнің бірінші және екінші қайталағанда ойналатын екі түрлі аяқталуы бар.

3-ші вариация: "Canon all'Unisono". 1-ші клав.

Тұрақты канонның біріншісі – бұл унисон каноны: ізбасар жетекшінің нотасымен бірдей нотадан, бір такт кейін басталады. Голдберг вариацияларының барлық канондары сияқты (27-ші вариациядан басқа, тоғызыншы канон), қолдаушы бас партиясы бар. 4/4 такт өлшемі және көптеген үштік ноталар қарапайым би сияқты әсер етеді.

Variatio 4. а 1 Clav.

Барокко дәуірінің пашпие биі сияқты, бұл вариация да 3/4 такт өлшемінде, негізінен сегіздік ноталармен (quavers) берілген. Бах жақын, бірақ толық емес еліктеуді қолданады: бір дауыстағы музыкалық үлгі бір тактан кейін басқа дауыста (кейде кері) қайта пайда болады. Әр қайталануда бөлімдердің бірінші немесе екінші рет орындалуына қарай әртүрлі аяқталулар қарастырылған.

Variatio 5. a 1 о vero 2 Clav.

Бұл екі бөлімді қол қиыстырудың алғашқы нұсқасы. Ол белгілі бір темпте орындалады. Көбінесе он алтылық ноталармен жазылған жылдам мелодиялық сызық, ұзақ ноталармен құралған екінші мелодиямен сүйемелденеді, онда өте кең интервалдық секірулер кездеседі.

Бұл жерде Скарлаттидің сонаталарында жиі кездесетін итальяндық қол қиыстыру түрі қолданылады, мұнда бір қол үнемі жоғары және төменгі регистрлер арасында қозғалып отырады, ал екінші қол пернетақтаның ортасында жылдам өтеді.

"Variatio 6". "Canon alla Seconda". 1 клав.

Алтыншы вариация – екіншідегі канон: ізбасар жетекшіден үлкен секундымен жоғары бастайды. Шығарма төмен түсетін гаммаға негізделген және 4/4 өлшемінде жазылған. Клавесинші Ральф Киркпатрик бұл шығарманы "дегендей ностальгиялық нежность" деп сипаттайды. Әр бөлімнің бірінші және екінші қайталағанда ойналатын балама аяқталуы бар.

Variatio 7. a 1 ô vero 2 Clav. al tempo di Giga

Метрлік өзгерістер Барокко билерінің бірнеше түрін көрсетеді. 1974 жылы ғалымдар Бахтың Голдберг вариацияларының алғашқы басылымының жеке данасын тапқанда, Бахтың осы вариацияның үстіне "al tempo di Giga" деген атау қосып жазғанын байқады. Бірақ бұл жаңалықтың қазіргі орындаушылыққа тигізер әсері күткендей анық болған жоқ. "J. S. Бахтың клавишінде орындалатын музыкасы" атты кітабында ғалым және клавишінде ойнаушы Дэвид Шуленберг бұл жаңалықтың "20 ғасырдың комментаторларын таң қалдырды, олар гигтер әрқашан жылдам және ұшқыш деп есептеген" дейді. Алайда, "италиялық терминологияға қарамастан [giga], бұл [ұшқыш емес] француздық гиг". Шындығында, ол бұл вариацияның (суретте) нүктелі ритмдік үлгісі Бахтың екінші француз сюитасының гигі мен француз увертюрасының гигіне өте ұқсас екенін атап көрсетеді. Мұндай гиг "Канар" деп белгілі, себебі оның ритмі Канар аралдарынан шыққан биге негізделген. Ол былай деп қорытындылайды: "Оны жылдам орындаудың қажеті жоқ". Сонымен қатар, Шуленберг "көптеген қысқа трельдер мен аппогиатуралар" тым жылдам темпке мүмкіндік бермейді деп қосады. Пианист Анжела Хьюитт 1999 жылғы Hyperion жазбасының қосымша жазбаларында Бахтың "al tempo di giga" деген жазуын қосу арқылы тым баяу темппен орындаудан сақтандыруға және биді форланға немесе сицилианоға айналдырмауға тырысқанын айтады. Дегенмен, Шуленберг сияқты, ол да бұл итальяндық гига емес, француздық гиг екенін және оны асықпай орындайтынын мәлімдейді.

Variatio 8. a 2 Clav.

Бұл тағы бір екі бөлімді қол қиылысуының нұсқасы, бір уақытта орындалады. Франсуа Купериннің клавирлік шығармаларында кездесетін француз стилі қолданылады, онда екі қол да клавиатураның бір бөлігінде, бірінің үстінде ойнайды. Мұны екі мануалды клавесинде орындау салыстырмалы түрде оңай, бірақ фортепианода орындау қиынға соғады. Көптеген такттарда он бір он алтылық нота мен он алтылық үзілістің ерекше үлгісі немесе он он алтылық нота мен бір сегіздік нота кездеседі. Мелодияда үлкен секірістер болады. Екі бөлім де отыз екілік ноталардағы төмен түсетін пассаждармен аяқталады.

Вариация 9. Канон alla Terza. а 1 клав.

Бұл – уақыт бойынша үшінші канон. Ілеспе басты әуен бұрынғы канонға қарағанда сәл көбірек қозғалмалы.

Вариация 10. Фугетта. 1 клав.

10-шы вариация – төрт дауысты фугетта, төрт тақты тақырыпқа көптеген әшекейлер қосылған және ашылу ариясының әуенімен сәл еске түсіретін шығарма. Экспозиция осы вариацияның (суретте көрсетілгендей) бірінші бөлігінің барлығын қамтиды. Біріншіден, тақырып бас дауысымен орындалады, ортаңғы C-ден төменгі G нотасынан басталады. Жауап (тенорда) 5-ші тақтада кіреді, бірақ бұл тоналды жауап болғандықтан, кейбір интервалдар өзгертіледі. Сопрано дауысы 9-шы тақтада кіреді, бірақ тақырыптың алғашқы екі тақтысын ғана сақтайды, қалғанын өзгертеді. Соңғы кірісу 13-ші тақтадағы альт дауысымен жүзеге асырылады. Бұл фугада тұрақты қарсы тақырып жоқ. Екінші бөлімде сол тақырыптық материал аз өзгерістермен қолданылады. Бұл қарсы экспозицияға ұқсайды: дауыстар бірінен соң бірі кіреді, барлығы тақырыпты орындаудан басталады (кейде бірінші бөлімдегідей, сәл өзгертіледі). Бөлім тағы да бір рет сопрано дауысымен естілетін тақырыппен және белсенді бас партиясымен басталады, бас партиясы 25-ші тақтаға дейін тақырыпты орындамайтындықтан, ол жалғыз ерекшелік болып табылады.

Variatio 11. а 2 клав.

Бұл екі бөлімді виртуоздық токката, 4/4 өлшемінде жазылған. Екі мануалға арналған, көбінесе түрлі гаммалар, арпеджиолар мен трельдерден құралған, және түрлі тәсілдерде қол қиылысуы жиі кездеседі.

Variatio 12. a 1 Clav. Canone alla Quarta in moto contrario (Қоңыр дауысты ән)

Бұл уақыт бойынша төртінші канон, кері түрдегі: ізбасар көшбасшыға қарама-қарсы қозғалыспен екінші тактіден кіреді. Бірінші бөлімде сол қол 1, 2, 3, 5, 6 және 7-тақтарда қайталанатын шаршы ноталарда жазылған бас партиясымен сүйемелдейді. Бұл қайталанатын нота мотиві екінші бөлімнің бірінші тактысында (17-тақ, екі D және C нотасы) және 22 және 23-тақтарда сәл өзгертілген күйде кездеседі. Екінші бөлімде Бах бірнеше аппогиатура (19 және 20-тақтар) және трельдерді (29-30-тақтар) енгізу арқылы көңіл-күйді сәл өзгертеді.

Variatio 13. а 2 клав.

Бұл вариация – баяу, жұмсақ әрі әсем безендірілген сарабанда, 3/4 такт өлшемінде. Мелодияның көп бөлігі отыз еселік ноталармен жазылған, сондай-ақ бірнеше аппогиатуралармен (екінші бөлімде олар жиірек кездеседі) және бірнеше морденттермен әшекейленген. Бүкіл шығарма бойында мелодия бір дауыста орындалады, ал 16-шы және 24-ші такттарда қосымша дауыстың қолданылуы қызықты эффект тудырады. Міне, 15-ші және 16-шы такттар, бірінші бөлімнің соңы (24-ші такт ұқсас үлгіні көрсетеді):

Variatio 14. а 2 клав.

Бұл – орташа C-ден екі октава төменгі G-ден басталып, төменгі мордентпен жоғары екі октаваға, алғашқы бұрылыспен триллге ауысатын, уақыты бойынша жылдам қиылыстармен орындалатын, екі бөлімнен тұратын, көптеген трельдер мен әшекейлерге толы токката. Ол екі мануалға арналған және регистрлер арасындағы үлкен секірулерді қамтиды. Бұл екі ерекшелік – әшекейлер мен мелодиядағы секірулер – бірден бірінші тактіден көзге түседі. Бах осы вариацияның бірінші және екінші бөліктерінде еркін инверсия мотивін қолданады, ырғақтық және мелодиялық материалды "қайта пайдаланады", оң қолдағы материалды сол қолға көшіріп, оны шартты түрде (таңдап) инверсиялайды. Гленн Гулд бұл вариацияны 15-ші вариациямен салыстырып, оны "күдісіз, көзге көрінетін нео-Скарлаттизмнің ең шабытты үлгісі" деп сипаттады.

15. "Коннон алла квинта" 1 клав.: "Анданте"

Бұл – уақыт бойынша бесінші канон. 12-ші вариация сияқты, екінші тақтада лидер инверсияланған күйде келеді. Бұл G минорындағы үш вариацияның біріншісі, және оның мұңды көңіл-күйі бұрынғы вариацияның ойнақылығына қатысты зор контраст тудырады. Пианист Анжела Хьюитт атап көрсетеді, "осы вариацияның соңында керемет әсер пайда болады: қолдар біртіндеп бір-бірінен алыстайды, ал оң қол ашық квинтеде тоқтап қалады. Бұл бірте-бірте баяулап, бізді әсерге қалдырып, сонымен бірге жаңасын күтуге дайындық жасайды, бұл шығарманың бірінші бөлігінің лайықты аяқталуы". Гленн Гулд осы вариация туралы: "Бұл мен білетін ең қатал, қатаң және әдемі канон – бесіншіде инверсияланған канон. Бұл шығарма соншалықты құнды, соншалықты қайғылы, бірақ сонымен бірге көтеріңкі, оны Матайдың құмарлық пассионында орынсыз деп есептеуге болмайды; шындығында, мен әрқашан 15-ші вариацияны Ұлы жұма күніне арналған тамаша сиқыр деп ойладым".

Variatio 19. а 1 клав.

Бұл – үш бөлімді вариация сияқты, белгілі бір уақыт өлшеміндегі би. Бірдей он алтыншы ноталардың тізбегі үнемі қолданылып, үш дауыс арасында әртүрлі ауыстырылады. Бұл вариация 13-ші вариацияның ритмикалық моделін (төрттен бірлік және он алтыншы ноталардың толықтыра алмасуы) 1-ші және 2-ші вариациялардың (синкопациялар) элементтерімен үйлестіреді.

Variatio 20. а 2 клав.

Бұл вариация – екі бөлімді виртуоздық токката, 4/4 өлшемінде жазылған. Екі мануалға арналған бұл шығармада қолдардың жылдам қиылысуы қарастырылған. Туындының көп бөлігі алғашқы сегіз тактта ұсынылған текстураның вариацияларынан тұрады, онда бір қол сегізінші ноталар тізбесін орындайды, ал екіншісі әр сегізінші нотадан кейін он алтыншы ноталарды тартып сүйемелдейді. Мұны көрсету үшін, шығарманың бірінші бөлімінің алғашқы екі тактысі:

21 - вариация.

Үш кіші негізгі вариацияның екіншісі – 21-вариация, 20-вариациядан күрт өзгеше, мұңды, тіпті трагедиялық сипатқа ие. Бас партиясы – вариациялардағы ең көркемдіктердің бірі, оған Бах тональдық түс беру үшін хроматикалық интервалдар қосады. Бас сызығы төмен нотамен басталып, баяу ағымды басқа ауысады және 3-ші тактта ғана канондық дауыстардың қарқынына жетеді:

Екінші бөлімнің басында бас сызығында осыған ұқсас, бірақ сәл көтеріңкі үлгі байқалады, ол бастапқы мотивтің инверсиясымен басталады.

Variatio 22. а 1 Clav. alla breve қысқаша

Бұл вариация төрт дауысты жазумен, көптеген имитациялық бөлімдермен және барлық дауыстардағы дамумен ерекшеленеді, бірақ басс дауысы фуга сияқты дамиды. Белгіленген жалғыз әшекей – толық нотада орындалатын және екі тактқа (11 және 12) созылатын трель. Бүкіл вариациялар жиынтығының негізі болып табылатын бас партиясы осы вариацияда (сондай-ақ Quodlibet-те) басс дауысының қарапайымдылығының арқасында ең анық естіледі.

Вариация 23. а 2 клав.

Тағы бір екі бөлімді виртуоздық вариация екі мануалға арналған, белгілі бір темпте. Ол екі қол бір-бірін қуалағандай басталады: сол қолмен басталатын мелодиялық сызық, ортаңғы C-ден жоғары G нотасын күшті соққымен ойнап, содан кейін бір октава жоғары B-ден F-қа дейін төмен сырғып, алғашқы үш такт бойы оң қол сол қолды сол биіктікте қайталайды, бірақ бір шошақ кешігіп, төртінші тактта шағын әшекеймен аяқталады:

Бұл үлгі 5-8 такттар аралығында қайталанады, тек қана сол қол оң қолды қайталайды, ал гаммалар төмен емес, жоғары қарай өседі. Содан кейін бірінші бөлімнің соңғы үш тактына дейін қысқа ноталармен жазылған қысқа серияларда қолдар кезектеседі. Екінші бөлім осыған ұқсас сериялармен басталады, содан кейін қолдар арасында кезектесетін драматикалық трезвучтар бөліміне жетеді. Уильямс шығарманың эмоционалдық тереңдігіне таңсырып: "Бұл шынымен 25-ші адагионың негізінде жатқан тақырыптың вариациясы ма?" - деп сұрайды.

Вариация 24. Канон Оттава. 1 клав.

Бұл вариация – 4/4 уақытында октава бойынша канон. Бастаушы дауысқа бір октава төмен және бір октава жоғары жауап беріледі; бұл вариациялардың ішінде бөлімнің ортасында бастаушы дауыс түрлі дауыстарға ауысатын жалғыз канон.

Музыканың нұсқалары

Ральф Киркпатрик. Нью-Йорк/Лондон: Г. Ширмер, 1938 жыл. Редактордың кең ауқымды алғы сөзі және түпнұсқа атақ парағының факсимилесі бар. Ханс Бишоф. Нью-Йорк: Эдвин Ф. Кальмус, 1947 (редакциялық жұмыс он тоғызыншы ғасырға қарай саналады). Редактор салған, бірақ көрсетілмеген түсіндірме белгілері кіреді. Кристоф Вольф. Вена: Wiener Urtext Edition, 1996 жыл. Композитордың қолымен түзетілген түпнұсқа көшірмесінің 1975 жылғы жаңа табыстары негізіндегі urtext басылымы. Клавесинші Хьюгет Дрейфустың саусақ қою ұсыныстары мен интерпретациялық ескертпелері қоса берілген. Рейнхард Бёсс. Мюнхен: edition Text+Kritik, 1996. И.С. Бахтың әртүрлі канондары (BWV 1087). Тек BWV 1087 канондарының басылымы. Редактор барлық он төрт канонның толық жиынтығын ұсынады. Вернер Швейер, 2012 жыл. The Goldberg Variations, MuseScore Edition – Open Goldberg Variations Project үшін жасалған және қоғамдық доменде жарияланған. MuseScore.com сайтынан онлайн алуға болады.

Жазбалар

Кимко Ишизаканың (Open Goldberg Variations жобасы) қоғамдық домендегі фортепианодағы жазбасы, жаңадан өңделген нотасымен бірге. Бахтың кантаталары. com: The Goldberg Variations – Толық дискографиясы. jsbach.org: BWV 988 – Көптеген жазбалар туралы пікірлер.