Кіріспе

Музыкадағы "сюита" сөзінің басқа қолданылуы

Концерттегі классикалық музыкалық шығармалардың реттелген жиынтығы. Батыс классикалық музыкасында сюита – аспаптық немесе оркестрлік/концерттік оркестр шығармаларының реттелген жиынтығы. Ол 14 ғасырдың соңында би күйлерінің жұптасуы ретінде пайда болды және 17 ғасырдың басына қарай бес биге дейін, кейде прелюдиямен бірге кеңейді. Жекелеген бөлімдер көбінесе тақырыптық және тоналды тұрғыдан байланысты болды. Бұл термин басқа музыкалық дәстүрлердегі ұқсас формаларды, мысалы, түрік фазилі мен араб нуубатын сипаттау үшін де қолданылуы мүмкін. Барокко дәуірінде сюита маңызды музыкалық форма болды, сонымен қатар Suite de danses, Ordre (Франсуа Куперин ұнатқан термин), Partita немесе Ouverture (театрлық "овертурадан" кейін, көбінесе би сериясын қамтитын) деп те аталатын. Мысалы, Кристоф Граупнер, Телеман және И.С. Бахтың оркестрлік сюиталары. 18 ғасырда сюита циклдік форма ретінде танымалдылығын жоғалтып, симфония, соната және концертке орын берді. Ол 19 ғасырдың соңында қайта жаңғырды, бірақ басқа формада, көбінесе балеттен (Жақсылықтың жаңғағынан – Nutcracker Suite), пьесаға қосымша музыкадан (L'Arlésienne, Masquerade), операдан, фильмнен (Лейтенант Кижеден – Lieutenant Kije Suite) немесе бейне ойындардан (Motoaki Takenouchi-дің 1994 жылғы Shining сериясына арналған сюитасы) алынған бөлімдерден, немесе толығымен жаңа бөлімдерден (Holberg Suite, The Planets) құралды.

Тарих

Этьен дю Тертр 1557 жылы «suyttes de bransles» атты шығармасын жариялады, бұл музыкада «сюита» терминінің алғаш рет жалпы қолданылуына әкелді, бірақ сол кездегі қалыпты формасы билер жұптары түрінде болды. Алғашқы танылған сюита – Пейерлдің 1611 жылғы «Жаңа Падуан, Интрада, Данц және Галлиарда» шығармасы, онда атаудың төрт биі он сюитада қайта-қайта кездеседі. Иоганн Шейннің «Музыкалық банкеті» (1617) бес түрлі биден құралған 20 тізбекшені қамтиды. Аталымы белгілі композиторға жатқызылған алғашқы төрт бөлімді сюита – Сандлидің сюитасы 1663 жылы жарық көрді.

Барокко дәуірі

Барокко сюитасы 17 ғасырда Францияда дамыды, және әдетте алманде, куранте, сарабанде және гиггеден тұратын, осы ретпен орындалатын пьесалар жиынтығы болды, гигге қалғандарына қарағанда кейінірек пайда болды. Иоганн Якоб Фробергер осы үлгідегі шығармалары арқылы классикалық сюитаны қалыптастырғаны үшін әдетте мақталады, олар кеңінен жарияланды және көшірілді, бірақ бұл көбінесе оның баспагерлерінің тәртіпті стандарттауының нәтижесі болды; Фробергердің түпнұсқа қолжазбаларында бөлімдердің көптеген әртүрлі реттері бар, мысалы, гигге сарабандеден бұрын келуі мүмкін. Дегенмен, баспагердің стандарттаған реті, әсіресе Бахтың шығармаларына үлкен әсер етті. Көптеген кейінгі сюиталар сарабанде мен гигге арасына қосылған басқа да бөлімдерді қамтыды. Бұл қосымша бөлімдер галантерия деп аталды: ең көп таралғандары – минуэт, гавот, пашпие және буре. Көбінесе бір атаумен екі түрлі галантерия кездесетін, мысалы, I және II минуэт, алмастыра ойналатын, яғни бірінші би екінші биден кейін қайтадан орындалатын (бірақ ішкі қайталауларсыз), демек I, II, I. Кейінірек, «увертюралық сюита» жасау үшін увертюраны қосу неміс композиторларының арасында өте танымал болды; Телеман 200-ден астам увертюралық сюита жазғанын мәлімдеді, Кристоф Граупнер 86 оркестрлік увертюралық сюита және 57 клавесинге арналған партита жазды, И.С. Бахтың басқа сюиталармен қатар төрт оркестрлік сюитасы болды, ал Гендель өзінің «Су музыкасын» және «Патшалық оттықтарға арналған музыкасын» осы форматта ұсынды. Гендель 22 клавиштік сюита жазды; Бах лютня, виолончель, скрипка, флейта және басқа да аспаптар үшін көптеген сюиталар, сондай-ақ клавиштік аспаптарға арналған ағылшын, француз сюиталары мен партиталар жазды. Франсуа Куперанның кейінгі сюиталары (олар «Ордерлер» деп аталды) көбінесе стандартты билерден толығымен бас тартып, фантастикалық аттары бар кейіпкерлік пьесалардан ғана тұрды.

20 ғасыр

Импрессионизмнің ықпалымен фортепиано сюитасы 20 ғасырдың басында Равел мен Дебюсси сияқты француз композиторлары арқылы қайта жаңғыртылды. Дебюссидің «Pour le piano» шығармасы – 1901 жылы жарық көрген үш бөлімнен тұратын сюита, ал оның 1905 жылы қайта жөнделген «Suite bergamasque» сюитасы, әсіресе үшінші бөлімі «Clair de Lune» ең танымал сюиталардың бірі болып саналады. Равел фортепианоға арналған «Miroirs» (Айналар) сюитасымен ерекше танымал, ал «Le tombeau de Couperin» (Купериннің қабірі) шығармасы одан да аз мәлім, екеуі де пианистің жоғары шеберлігі мен ептілігін қажет етеді. Арнольд Шенбергтің толық шығармада он екі тондық техниканы алғаш рет қолданғаны – «Свита для фортепиано», Op. 25. Барокко клавесинінің үлгісінде жасалған бұл шығарма «Präludium» (Прелюдия), «Gavotte», «Musette», «Intermezzo», «Menuett» (Минуэт, триомен) және «Gigue» деп аталатын алты бөлімнен тұрады. 20 ғасырдың басындағы сюиталардың тағы бірнеше көрнекті мысалдары – Густав Холсттың «The Planets» («Планеталар»), мұндағы әрбір бөлім сол кездегі жеті мекенделмейтін планетаның астрологиялық маңызын көрсетеді, сондай-ақ оның Ми-бемоль тонындағы Бірінші сюитасы және әскери оркестрге арналған Фа тонындағы Екінші сюитасы. Джаз жанрында да сюиталардың көптеген мысалдары кездеседі. Бәлкім, ең танымал композиторлардың бірі – Дьюк Эллингтон/Билли Стрейхорн, ол «Black, Brown and Beige», «Such Sweet Thunder», «The Far East Suite», «New Orleans Suite», «Latin American Suite» және тағы да көптеген сюиталарды жазған. Сюиталар еркін джазда да қолданылады (Макс Роуч: «Freedom Now Suite», Дон Черри, Джон Колтрейннің «A Love Supreme» және т.б.). 20 ғасырдың сюиталарының тағы бір мысалы – прогрессивті рок тобы Pink Floyd-тан келген. Олардың 1970 жылғы «Atom Heart Mother» альбомына 23 минуттық «Atom Heart Mother Suite» кірген.