Кіріспе

Rousas John Rushdoony (1916 жылғы 25 сәуір – 2001 жылғы 8 ақпан) – армян-американдық кальвинист философ, тарихшы және теолог. Ол христиандық реконструкционизмнің әкесі және қазіргі заманғы христиандық үй оқу қозғалысына ықпал еткен тұлға ретінде танылады. Оның жақтастары мен сыншылары оның ойлары евангелистік христиан оңшылдарына елеулі әсер етеді деп санайды. Оның ата-анасы 1915 жылғы армян геноцидінен қашқанға дейін, оның ата-бабалары қазіргі Түркиядағы Арарат тауының жанындағы шалғай аймақта өмір сүрген. 320 жылдан бері Рушдуни әулетінің әр буыны христиан дін қызметкерін немесе пасторды дүниеге келтірген деседі. Америкаға келгеннен кейін бірнеше апта өткен соң, оның ата-анасы Фресно округіндегі Кингсбург, Калифорния штатындағы шағын шаруа қожалық қауымдастығына көшіп келді, онда басқа армян отбасылары да қоныстанған. Кейін олар Армян апостол шіркеуінен пресвитериан шіркеуіне ауысты. Оның әкесі 1942 жылы Сан-Францискодағы «Бетел» армян пресвитериан шіркеуінің пасторы болды. Роусастың Роза (анасының құрметіне қойылған есім) және Хейг деген інілері болды. Әкесі 1961 жылы Фреснода қайтыс болды.

Білім

Рушдуни мемлекеттік мектептерде оқыды, онда ағылшын тілін үйренді, бірақ үйде армян тілінде сөйлесті. Рушдуни жазуды американдықтармен миссиясы кезінде бастады. Арда резервациядағы мектепте және жексенбілік мектепте сабақ берді, қыз скауттар отрядын басқарды, қыздар баскетбол командасын жаттықтырды және отбасыларға барып қайтты. 1945 жылы олар резервациядан жетім Рональдты асырап алды. 1947 мен 1952 жылдар аралығында Оуихиде төрт қызы дүниеге келді. 1952 жылдың соңында Рушдуни Санта-Крустағы Тринити Пресвитериан шіркеуінде американдық Пресвитериан шіркеуінің пасторы болып қызметке кірісті, ал отбасы 1953 жылдың қаңтарында Дак-Вэллиден кетіп қалды. Келесі айда олардың ұлы Марк Санта-Круста дүниеге келді. Санта-Круста Рушдуни Франклин Д. Рузвельттің «Жаңа мәмілесіне» қарсы «салыққа қарсы, араласпаушылыққа қарсы, мемлекетке қарсы экономикалық модельді» жақтаған христиандық либертариандық «Faith and Freedom» журналын оқыды. «Faith and Freedom» журналының үкіметке қатысты көзқарастары Рушдунидің орталықтандырылған үкімет билігінен сескенуімен үйлеседі, себебі Рушдуни отбасы армян геноциді туралы естеліктерді сақтап қалған. Рушдунилер 1957 жылы ажырасып, кейін ресми түрде ажырасты. Осы шақта Рушдуни шіркеу мүшелігін Америка Пресвитериан шіркеуінен Православ Пресвитериан дініне ауыстырды. Православ Пресвитериан шіркеуінің «The Presbyterian Guardian» бюлетені 1958 жылдың шілдесінде «Русас Дж. Рушдуни пастор ретінде қабыл алынды және Санта-Круста АҚШ-тағы Пресвитериан шіркеуінен бөлінген [алпыс алты негізгі мүшеден] тұратын жаңа Православ Пресвитериан шіркеуі құрылды» деп хабарлады. Өтініште топ Рушдуниді пастор етіп бекітуді сұрады және былай деді: «Біз Құдай Сөзімен өлшенбеген әділдік пен күнә, құтқару мен қасиеттілік туралы анықтама беруге тырысатын шіркеуде қалуға шыдамаймыз. Біз мұнда, Санта-Круста, модернизмге, адам жасаған кемелдікке және шіркеу бюрократиясына қарсы тұрдық». Бюлетень мақаласында былай делінген: «Пресвитериум шіркеуді қабылдағанда, Томас Кирквуд пен Кеннет Уэбб мырзаларды болашақ қариялар ретінде тексерді, және олар Рушдуни мырзамен бірге шіркеу сессиясын құрды» және сол жылы Рушдунидің «Қандай өлшеммен?» атты кітабы жарыққа шығатынын жариялады.

Христиандық қайта құру

Рашдунидің ең маңызды жазу саласы заң және саясат болды, ол өзінің «Law & Liberty» кішкентай кітабындағы танымал очерктерінде және үш томдық, 1894 беттік «The Institutes of Biblical Law» атты еңбегінде егжей-тегжейлі талқылады. «Христиан дінінің институттары» атты еңбегімен үлгіленген атаумен, Рашдунидің «Институттары» оның ең ықпалды жұмысы болды. Кітапта ол Ескі Келісім заңын қазіргі қоғамға қолдану қажеттігін және христиандық теономия болуы керектігін ұсынды, бұл тұжырымдама оның әріптесі Грег Бахнсеннің «Христиандық этикадағы теономия» деген даулы кітабында әзірленді, оны Рашдуни шын жүректен қолдады. «Институттарда» Рашдуни Мұса заңының қылмыстық санкцияларын қайта орнатуды қолдады. Мұндай жүйеде өлім жазасын көздейтін қылмыстар тізіміне гомосексуализм, неке адалдығын бұзу, инцест, бойжеткендігі туралы жалған мәлімдеме жасау, малмен жыныстық қатынас, сиқыршылық, жалған құдайларға табыну немесе діннен тайып кету, жария түрде Құдайды қорлау, жалған пайғамбарлық айту, адам ұрлау, зорлау және өлім жазасын қажет ететін істе жалған куәлік беру кіретін еді. Ол ұлттық деңгейде шіркеу мен мемлекеттің бөлінуін қолдаса да, Рашдуни екі институттың да Құдайдың билігінде екеніне сенді, сондықтан секуляризмді шексіз жалған дихотомиялар тудыратын нәрсе деп қарастырды, осы мәселенің барлық қыр-сырын еңбегінде кеңінен талқылады. Қысқасы, ол қоғамды христиандық принциптерге негіздеп қайта құру жолындағы көзқарасын ұсынуға тырысты. Кітап демократияны сынға алды. Ол: «Демократияның ереуілі содан бері шіркеу мен мемлекетке зиян келтірді, христиандық пен демократияның арасы қарым-қатынассыз» деп жазды, себебі демократия Құдайдың еркінен гөрі адамның еркін жоғары қояды. Фрэнк Шеффердің айтуынша, Рашдуни құл саудасын қайта жандандыруды, балаларды дене жазалауды, адамдарды тірідей өртеуді және қоғамдық өлім жазаларын қолдаған. Рашдуни республиканың демократиядан азаматтық басқарудың жақсы түрі екеніне сенді. Рашдунидің пікірінше, республика бұқаралық тәртіпсіздікті және қоғамның «51 пайызының» билігін болдырмайды; яғни, республикада «күш дұрыс жасамайды». Рашдуни Американың үкіметтің үш тармағы арасындағы билікті бөлуінің тікелей демократиядан гөрі бейтарап және жақсы азаматтық басқару әдісі екенін жазып, «[Американың] Конституциясы христиандық тәртіпті сақтау үшін жасалған» деді. Рашдуни Конституцияның мақсаты дінді федералды үкіметтен қорғау және «мемлекеттердің құқықтарын» сақтау екенін айтты. Рашдунидің еңбегін АҚШ-та Киелі кітап заңдарына бағынатын христиандық үкімет құруға тырысатын Доминион теологиясының жақтастары пайдаланды. Рашдунидің көзқарасына сәйкес, билік, мінез-құлық шектеулері, экономика, жазалау жүйесі және басқа да салалардың барлығы Киелі кітап принциптерімен реттелуі керек еді, бірақ ол экономикалық салаға қатысты кең ауқымды еркіндік жүйесін де ұсынды және Людвиг фон Мизесті өзінің зиялы ұстазы деп атады; ол өзін христиандық либертариан деп сипаттады. Рашдуни 1965 жылы Халкидон қорының негізін қалады және оның ай сайын шығатын «Халкидон есебі» журналының редакторы болды. Ол сондай-ақ «Христиандық қайта құру журналын» жариялады және 1982 жылы Джон Уайтхед құрған Рутерфорд институтының алғашқы кеңес мүшесі болды. 1972 жылы Корнелиус Ван Тил Рашдунимен және Христиандық қайта құрушы қозғалысымен «қатыспайтынын» мәлімдеді, былай деп жазды: «Мен мистер Рашдуни мен мистер Норттың саяси көзқарастарына, әсіресе Гэри Норттың Ескі Келісім принциптерін қазіргі заманға қатысты қолдануына қатысты алаңдаймын. Менің айтайын дегенім, олардың мұндай көзқарастары мен ұстанатын принциптерге тән екенін айтпаса екен деп үміттенемін және күтемін».

Сын

Рушдуни, және оның қатысқан христиандық қайта құрушы қозғалысы да, даулы тұлға болып қала береді. Британдық ғылым білімі орталығы Рашдунидің өлім жазасын қолдауын атап, демократия мен төзімділікке деген оның жеккөрушілігін айыптады. Франк Шеффердің сөзіне қарағанда, Рашдуни «теңсіз мойынтұрық» деп атаған түрлі нәсілдік некелерді заңсыз ету керек деп ойлаған; алайда, оның ұлы Марк Р. Рашдуни, әкесі Р. Дж. Рашдуни еуропалық америкалықтар мен афроамерикалықтардың арасындағы үйлену тойларын өткізіп, «Құдай тыйым салғанды мен қалай тыйым саламын!» деп үйреткенін мәлімдеді. Р. Дж. Рашдунидің ұлы Марк Р. Рашдунидің пікірінше, әкесінің ақылсыздық деп ойлаған нәрсесі – мәдени айырмашылықтары бар некелер, мысалы, Жапониядан келген христиан емес соғыс келіндері мен американдық сарбаздар арасындағы некелер, олар Рашдунидің көзқарасы бойынша, бір-бірін жақсы түсінбеген. Өмірде, Р. Дж. Рашдунидің алғашқы сүйікті әйелінің әкесі, оның швед тегі мен Рашдунидің армян тегі арасындағы мәдени айырмашылықтарды келтіре отырып, Рашдунидің ұсынысын қабылдамаған. Дегенмен, Кервин Ли Клейн Рашдунидің «биологиялық расист» емес екенін және оның пікірінше, «қазіргі заманғы биологияға негізделген расизм – жай ғана басқа бір пұтқа табынушылықтың қайта жаңғыруы» болғанын айтады. «Библиялық құқық институтында» ол Леон де Понциннің 1967 жылғы «Иудаизм және Ватикан» еңбегін Поль Рассиньенің Холокост кезінде 1,2 миллион еврейдің қаза тапқаны туралы деректердің көзі ретінде пайдаланады, сондай-ақ Рауль Хилбергтің осы санды 896,292 деп есептегенін және олардың көпшілігі эпидемиядан қайтыс болғанын мәлімдейді. Ол 6 миллион еврейдің қаза табуы туралы айыптаманы Германияға қарсы «жалған куәлік» деп атады. 2000 жылы Рашдуни «Институттарындағы» осы үзіндіге қатысты: «Менің мақсатым сандарды талқылау емес, миллиондаған адам өлтірілді ме, әлде ондаған миллион, мұндай мәселелерде тәжірибелі адамдарға шешім беру керек. Менің ойымша, тоғызыншы қазынада айтылғандай, барлық жағдайда шындық керек, себебіне қызмет етуге тырысқан себебіне қарамастан, артық сөздерге жол беруге болмайды» деді. Вестминстер діни семинариясының тарихи теология және шіркеу тарихы профессоры Карл Р. Труман 2009 жылы осы үзіндіге және Рашдунидің Холокостты жоққа шығаруына қатысты жазды. Ал Джо Бут, Труманның бұл мәлімдемесімен келіспейді, Рашдунидің «жалғыз мақсаты – қоғамымыз зорлық-зомбылыққа, қатыгездікке соншалықты бейтарап болған, кішкентай өлтірулер туралы айтудың бұрынғыдай психологиялық әсері болмайды» екенін айтты. Америкалық либертариандық қозғалыстың көрнекті тұлғасы Мюррей Ротбард, Рашдунидің «Интеллектуалды шизофрения» кітабына жазған сынды рецензиясында Рашдунидің либертариан екенін жоққа шығарды.