Кіріспе

| Section3 = Chembox қауіптері
| ExternalSDS = MSDS
| NFPA H = 3
| NFPA F = 2
| NFPA R = 2
| FlashPtC = 68
| AutoignitionPtC = 429
| GHSPictograms =
| GHSSignalWord = Қауіп
| HPhrases =
| PPhrases =
| ExploLimits = 2,4–8,02%
| PEL = Жоқ

Тарих

"Акрил" сөзі 1843 жылы акролейіннен – иісі өткір майдан (глицеринден алынған) – алынған химиялық туындыны атау үшін пайда болды.

Тарихи әдістер

Акрил қышқылы мен оның эфирлері ұзақ жылдар бойы коммерциялық құндылығын жоғалтпағандықтан, көптеген басқа да әдістер әзірленді. Олардың көпшілігі экономикалық немесе экологиялық себептерге байланысты қолданудан шығарылды. Алғашқы әдістердің бірі – ацетиленнің гидрокарбоксилдеуі («Реппе химиясы»): Бұл әдіс үшін никель карбонилі, көміртек оксидінің жоғары қысымы және пропиленге қарағанда салыстырмалы түрде қымбат ацетилен қажет. Акрил қышқылы бұрын акрилонитрилдің гидролизі арқылы өндірілген, ол пропеннен аммоокистеу арқылы алынады, бірақ бұл әдіс аммиак қосалқы өнімдерін тудыратындықтан тоқтатылды, оларды кәдеге жарату қажет. Акрил қышқылының басқа да қазір қолданылмайтын алғашқы заттары – этенон және этилен цианогидрині. Этиленді суперкритикалық көмірқышқыл газы астында акрил қышқылына карбоксилдеу термодинамикалық тұрғыдан мүмкін, бірақ тиімді катализаторлар әзірленбеген. 3-Гидроксипропион қышқылы (3HP) акрил қышқылының дегидратация арқылы алынатын алғашқы заты, оны қанттан өндіруге болады, бірақ бұл процесс бәсекеге төтеп бере алмайды.

Реакциялар және қолдану

Акрил қышқылы карбонды қышқылының тән реакцияларын көрсетеді. Ол спиртпен реакцияға түскенде, сәйкес эфир түзеді. Акрил қышқылының эфирлері мен тұздары жиынтығында акрилаттар (немесе пропеноаттар) деп аталады. Акрил қышқылының ең көп таралған алкил эфирлері – метил, бутил, этил және 2-этилгексил акрилат. Акрил қышқылы және оның эфирлері өздерімен (полиакрил қышқылын түзетін) немесе басқа мономерлермен (мысалы, акриламидтер, акрилонитрил, винил қосылыстары, стирол және бутадиен) екі байланыста реакцияласып, гомополимерлер немесе сополимерлер түзеді. Бұл полимерлер түрлі пластмассалар, жабындар, желімдер, эластомерлер, сондай-ақ еденге арналған жылтыратқыштар мен бояулар өндірісінде қолданылады. Акрил қышқылы көптеген салаларда қолданылады, оның ішінде қаптама өндірісінде, суды тазалау және тоқыма өнеркәсібінде. 2020 жылға қарай акрил қышқылының жылдық әлемдік тұтынуы 8000 килотоннадан асып түсуі күтілуде. Бұл өсім жеке күтім заттары, жуғыш құралдар және ересектердегі зәр ұстамау проблемаларын шешетін өнімдер сияқты жаңа қолданыстарға байланысты деп болжанып отыр.

Қауіпсіздік

Акрил қышқылы теріге және тыныс жолдарына күшті тітіркендіргіш және жегіш әсер етеді. Көзге тию қатты және қайтымсыз зақымдануға әкелуі мүмкін. Төмен деңгейдегі әсер денсаулыққа минималды немесе ешқандай әсер етпейді, ал жоғары деңгейдегі әсер өкпе ісінуіне алып келуі мүмкін. Жанама әсері 340 мг/кг (егеуқұйрық, ауызша) құрайды, ең төменгі тіркелген көрсеткіші 293 мг/кг (ауызша, егеуқұйрық) – бұл этиленгликольмен салыстыруға болады, ол оның күшті у болып табылатынын көрсетеді. Этил акрилат бір кезде синтетикалық тағамдық хоштандырғыш ретінде қолданылған, бірақ зертханалық жануарларда байқалған қатерлі ісік тудыру әсерлеріне байланысты FDA оны қолданудан алып тастады. Жануарларға жасалған зерттеулер акрил қышқылының жоғары дозалары салмақ алуды төмендетуіне әкелетінін көрсетті. Акрил қышқылы зиянсыз сүт қышқылына айналуы мүмкін. Акрил қышқылы темекі түтінінің құрамында болады.