Кіріспе

Плезант Хилл, Кентукки, АҚШ, 1805-1910 жылдар аралығында қызмет еткен шейкер діни қауымының орны. 1961 жылы басталған сақтау жұмыстарының нәтижесінде, қазір ұлттық тарихи ескерткіш саналатын бұл орын, танымал туристік мақсатқа айналды. Жергілікті тұрғындар арасында Шейкер ауылы Плезант-Хилл немесе Шейкертаун деп белгілі, ол Кентукки штатының Блюграсс аймағында, Лексингтоннан оңтүстік-батысқа қарай 40 шақырым қашықтықта орналасқан. Бұл – ұлттық тарихи ескерткіштер ауданы.

Негізін қалау

Екінші Ұлы ояну 1700-ші жылдардың соңында басталып, 19 ғасырдың басына дейін жалғасты. Осы рухани жаңғыру үлкен лагерьтік жиындармен сипатталды, онда әртүрлі протестанттық топтардың пасторлары ұзақ уақыт бойы уағыз айтатын, ал музыка мен би жиналған қауымның эмоционалдық күшін арттыратын. Мұндай діни жиындарға мыңдаған адамдар қатысып, Кентукки штатының Огайо аңғарында жиналатын. Олар шекарада шашырап қоныстанған, көбінесе оқшауланған өмір сүретін адамдар үшін қоғамдық байланыс құратын орын болды. Шейкерлер өздерінің миссионерлік қызметін Кентуккиге кеңейтуге ұмтылды. Нью-Йорктегі Нью-Либан Шейкерлер бас миссионерлік орталығының жетекшісі Люси Райт батысқа миссионерлер жіберуді шешті. 1805 жылғы 1 қаңтарда Нью-Йорк пен Жаңа Англияда он бір Шейкер қауымы құрылғаннан кейін, үш Шейкер миссионері – Джон Мичэм, Бенджамин Сет Юнгс (Исаак Н. Юнгстің үлкен ағасы) және Исашар Бейтс жаңа мүчелер іздеуге шықты. Олар мыңнан астам шақырымды, көбінесе жаяу жүріп, Камберленд аңғары мен Огайо өзені арқылы батыс жерлеріне ағылып жатқан пионерлерге қосылды. Тамыз айында олар Ана Энн Лидің іліміне адал кішкентай топты жинады. Ана Энн Ли 1736 жылғы 29 ақпанда Манчестерде дүниеге келген. Ол "Дүрсілдеген квакерлер" деп аталған квакерлер сектасының мүшесі болды. Ол заңға қайшы келіп, өз сектасының сенімдерін үйреткені үшін түрмеге қамалды. Түрмеде отырғанда, ол өзінің Мәсіхтің екінші келгені екенін аянға түскенін мәлімдеді. 1772 жылы босатылғаннан кейін ол жаңа діни сектаны құрды, оның жақтастарының құлшынып, билеуінен оны "Шейкерлер" деп атады. Ол Құдайдың еркек және әйел екі жаратылыстан тұратынын, дәстүрлі үштікке қатысты еркекке басымдық беретін сенімнің орнына осылай үйретті. Ол Жаратылыс кітабындағы "Құдай адамды өз бейнесінде жаратты, еркек және әйел етіп жаратты" деген сөздерді Құдайдың бейнесінде екі жыныс та жаратылғандығын, демек Құдайдың еркек және әйел екенін білдіреді деп түсіндірді. Ол Исаның Мәсіх ретінде алғаш келгенін мойындады, бірақ екінші келгенінің өзі, Ана Энн Ли, оның аяны негізінде болды деп сенді. Осылайша, Шейкерлер соңғы мыңжылдыққа жеткенімізге сенді және барлық адамдар бауырлас/қарындас қарым-қатынаста болғандықтан, ұрпақ жалғастыру қажеттігі болмағандықтан, үйленбеу керек деп санайтын. Олар адамдардың бауырлас отбасы ретінде бірлесіп өмір сүруі керек деп есептеді. Қоғамға қосылған жұбайлар бөлек тұрды, ал олардың кішкентай балалары мен табылған балалары балабақшада тәрбиеленді. Балалар жетілу жасына келгенде қоғамда қалу-қалмау туралы өздері шешім қабылдай алатын. Осы жаңа мүчелердің көпшілігі бұрыннан бері "Кейн Ридж" жаңғыруының ықпалында болған. 1806 жылғы желтоқсан айында заңдық жасқа толған қырық төрт адам өзара қолдау көрсету және мүлікті ортақ иелену туралы келісімге қол қойды. Олар Элиза Томасқа тиесілі фермада бірге тұра бастады, ол жер Плезант-Хилл Шейкер ауылының ядросын құрады. Қоғамға қосымша мүчелер мен мүлік тез арада қосылды. 1812 жылы үш қауымдық отбасы – Шығыс, Орталық және Батыс құрылды, ал төртінші, Солтүстік, болашақ мүчелерді қабылдау үшін "жинақтау отбасы" ретінде құрылды. 1814 жылғы 2 маусымда 128 сенуші өздерін одан да ресми келісіммен байланыстырды, ол қоғамды Нью-Йорктегі Нью-Либан Шейкер Министрлігінің ауылының үлгісінде құрды.

Алғашқы жылдар

Кентукки Шейкерлері бастапқыда кедей болғанымен, өздерінің мүлкін тиімді пайдаланған шебер фермерлер еді. Тіпті ең күмәнді бақылаушылар да олардың өркендеуіне, ішінара, өнімдерінің жоғары сапасы себеп болғанын көрді. 1852 жылы бір келуші Шейкер өнімдерінің әрқайсысы басқа фермерлерден үштен бір бөлігіне қымбат сатылғанын жазды. Олардың гүлденуіне тағы бір себеп – олардың орналасқан жері, ол өнімдерін және қолмен жасалған бұйымдарын сатуға өте қолайлы болды. 1816 жылға қарай олар өз тауарларын сату үшін өзен арқылы ірі қалаларға (кейбіреулері алыс, мысалы, Жаңа Орлеанға) жүйлі түрде сапар шегетін болды. Плезант Хилл Шейкерлері жүгері өсіріп, одан керемет жалпақ щеткалар жасады, олар «қалыпты» щеткалардан да қымбатқа сатылды. Олар жеміс өсіріп, оны кептіріп немесе консерві ретінде сататын (бір жылда он тоннан астам консерві). Басқа Шейкер қауымдастықтары сияқты, олар бақша тұқымдарын өсіріп сататын. 1825 жылға қарай Плезант-Хилл Шейкер ауылы үлкен тас және кірпіш үйлермен, дүкендермен, жасыл газонмен және тас жолдармен әдемі қауымға айналды. Бір келуші олардың құдайға табыну әдісіне күмәнді қараса да, олардың байлығына таңсырып, меймандостығына риза болды. Ол олардың «саудамен айналысатын, инабатты, адал және шаруашыл адамдар» екенін айтты. Жылдар өте келе олар жерлерін кеңейтіп, бау-бақшалар мен егістік алқаптары үшін көршілес фермаларды сатып алып, оларды тас қабырғалармен қоршады. 1857 жылы бір келушінің айтуынша, олар он екі жыл бойы тас қабырға салуға жалдамалы жұмысшыға жалақы төлеп, ол қырық шақырым қабырға салып бітірген, бұл Шейкерлерге шамамен 1000 долларға түскен. Олардың ғимараттары үлкен, берік, жақсы салынған және заманауи ыңғайлылықтармен жабдықталған. 1850 жылдары олар 500 басқа жуық жақсы бағылған мал өсіріп, малдың сүт өнімділігін арттыру үшін импорттық сиырларды өсірді. Олар орташа фермерлерге қарағанда ертерек селекциялық шаруашылық және ғылыми егіншілікпен айналысты. Олар сондай-ақ жүн үшін сакс қойларын өсірді, оны Шейкер әйелдері үйде киюге арналған матаға тоқыды. Плезант Хилл Шейкерлері еңбекті үнемдейтін инженерлік жетістіктерімен де танымал болды. Олар өздерінің аймағындағы кейбір қалалардан бұрын коммуналдық су жүйесіне ие болды. 1825 жылға қарай олардың ас үйлерінде әйелдердің қолайлылығы үшін сорғылар орнатылған (ол кезде көптеген шаруа әйелдері өзеннен су тасымалдауға мәжбүр болды). Олардың диірменінде астықты жоғарғы қабатқа көтеруге арналған лифт және жүгеріні ұнтақтауға арналған механикалық машина болды. Ең бастысы, соғысқа дейінгі және соғыстан кейінгі онжылдықтардағы әлеуметтік орта мен мәдени өзгерістер Шейкер өмірін жаңа мүшелер үшін аз тартымды етті. Жаңару кезеңінде және одан кейін Шейкер қауымына өте аз жаңа мүшелер қосылды.

Соңғы күндер

Кентукки Шейкерлері Азамат соғысынан кейін көптеген қиындықтарға тап болды, бұл олардың қауымдастықтарының күшін әлсіретті. Олар жетімдерді қабылдауды жалғастырды, бірақ олардың көбі келісімшарт мерзімі бітісімен кетіп қалды. Соққан қыста колонияға қосылғысы келгендей болып, кедей жергілікті тұрғындар – "қысқы шейкерлер" ауылға салмақ түсіріп, көбінесе өзін ақтамайтын еді. Дінден безгендер көбейді. Мүшелер саны азайғандықтан, Шейкерлер қауымдастықтарды жабылып, қалған ауылдардағы сенушілерді біріктіре бастады. Бір кезде бес жүзге жуық мүшесі болған Плезант Хилл азайып, құлдырады. 1875 жылы Швециядан келген жаңа жақтастарға қарамастан, ондағы адам саны одан да азырақ болды. 1900 жылы тек 34 адам қалды. Плезант Хилл Шейкер қауымы 1910 жылы таратылды. Оның соңғы тірі қалған сенушісі Мэри Сетлз (1836–1923) болды. Ол әйелдерге сайлау құқығы берілгенін көруге жеткеніне қуанды және алғашқы дауысында демократтарға ғана дауыс беруді жоспарлады. Ол Шейкер әйелдерінің әрқашан олардың ортақ қоғамда тең құқықтары болғанын айтты.

Плезант-Хиллдегі өмір

Плезант Хиллге келген көптеген қонақтар он тоғызыншы ғасырдағы сәулет, қолөнер және киімдерді көріп, Шейкерлердің Амиштер сияқты технологиялық жаңалықтарды қабылдамағанын дұрыс емес деп ойлайды. Шындығында, Шейкерлер көптеген жаңа құралдар мен техникаларды өнертапқан немесе оларды алғашқылардың бірі болып қолданған. Мысалы, 1830 жылдардың басында Плезант Хиллдегі Шейкерлер биік жерге су мұнарасын салған. Жылқымен тартылатын сорғы суды мұнараға көтеріп, одан құбырлар арқылы ас үйлерге, жертөлелерге және кір жуатын үйлерге жеткізген. Бұл штаттағы алғашқы мұндай құрылыс болды деп есептеледі. Кір жуатын үйлерде қауым мүшелері киім мен төсек-жабдықтарын жуу жұмысын жеңілдету үшін жылқымен жұмыс істейтін кір жуғыш машиналар жасады. Музыка Шейкерлер өмірінің маңызды бөлігі болды, қауым ерлер мен әйелдер жазған әндерді, гимндерді және әнұрандарды орындады. Ең танымал әндердің бірі – 1860 жылдары Поли М. Руп жазған «Шырайлы сөздер». Онда Киелі кітаптан (Матай 7:12) аят келтірілген.

Сақтау әрекеті

1910 жылы Шейкер қоғамы тарағаннан кейін, мүлік бірнеше рет қожайындары ауысып, түрлі мақсаттарда пайдаланылды. Егде жастағы Шейкерлер 1923 жылы соңғы Плезант-Хилл жақтасы Мэри Сетлз қайтыс болғанға дейін осы жерде тұрып өмір сүрді. Жиналыстар үйі автогараж ретінде пайдалануға берілді; бірнеше жүз бауырластар мен әпкелердің билеуіне төтеп беруге арналған ағаш еден, оның үстіне кірген көліктерді ұстауға жеткілікті мықты болды. Бірнеше жыл өткен соң, ғимарат тағы да қайта жаңартылып, енді баптист шіркеуі ретінде пайдаланылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, аймақ тұрғындары құлап бара жатқан Плезант-Хилл ауылына қайта қызығушылық танытты. Оның ішіндегі әдебиетке құмар жазушы Томас Мертон, жақын жердегі Гетсимани аббаттығының траппист монахы болды. 1949 жылғы жазбаларында Плезант-Хилл туралы айтқан Мертон, 1959 жылы алғаш рет келгеннен бастап 1968 жылы қайтыс болғанға дейін осы қауымдастыққа үлкен қызығушылық көрсетті. 1959 жылы ол өзінің күнделігіне былай деп жазды: «Жоғары көтерілетін екі бөртпелі баспалдақ, шатырдағы күмбездің құпиясы, тыныш күн сәулесі терезеден кіріп келеді, терезелердің бірінен үлкен Ливан балқарағайы көрінеді. Қалған үйлердің бәрі жабық. Шейкер жиһазы тек орталық отбасылық үйде ғана бар. Мен кіруге тырыстым, бірақ үйдің арт жағында тұратын қарт кісі тікелей: «Жабық» деді. Бос далалар, үлкен ағаштар… Осы үйлерді аралап, сол тыныштықты тыңдағым келеді. Жалпы құлдырау мен үмітсіздікке қарамастан, онда әлі де қуаныш пен қарапайымдық бар. Шейкерлер мені қызықтырады». Осы қызығушылықты басқалар да бөлісті. 1961 жылы Джозеф Грейвс және Эрл Д. Уоллес бастаған Лексингтон аймағының азаматтары мүлікті қалпына келтіруге күш салды. 1964 жылға қарай Плезант-Хиллдің достастары коммерциялық емес ұйым құрып, операциялық шығындарды қаржыландырды және осы орынды сатып алу және қалпына келтіру үшін 2 миллион долларлық федералды қарыз алды. Вудфорд округының бұрынғы тұрғыны және Колониялық Уильямсбургтің алғашқы кураторы Джеймс Лоури Когар осы күрделі сақтау жобасын басқару үшін шақырылды. Бүгінде 34 XIX ғасырға жататын ғимараттары мен 1100 гектар (2800 акр) егістік жері бар Плезант-Хиллдегі Шейкер ауылы «Америкадағы өз түріндегі ең ірі тарихи қауымдастық» деп мәлімдейді.

Аудио

Холл, Роджер. "Махаббат шағын: Шейкерлер рухани әндерінен үлгі". Рочестер, Нью-Йорк: Sampler Records Ltd., 1996 жыл.