Кіріспе

Қоршаған ортаның тікелей әсерін ішкі тікелей әсерге айналдыратын жүйке жасушасы. Сенсорлық нейрондар, сондай-ақ афференттік нейрондар деп те аталады, – бұл жүйке жүйесіндегі нейрондар, олар өз рецепторлары арқылы белгілі бір типті тікелей әсерді әрекет потенциалына немесе біртіндеп өзгеретін рецептор потенциалына айналдырады. Бұл процесс сезімдік трансдукция деп аталады. Сенсорлық нейрондардың жасушалық денелері омыртқа миының дорсальды ганглияларында орналасқан. Сезімдік ақпарат сезімтал жүйке талшықтары арқылы сезімталдық нервте миға, омыртқа миы арқылы жіберіледі. Омыртқа нервтері сыртқы сезімталдықты сезімталдық нервтер арқылы миға омыртқа миы арқылы жеткізеді. Тікелей әсер дененің сыртындағы экстерорецепторлардан, мысалы, жарық пен дыбысты сезетіндерден, немесе дененің ішіндегі интеррорецепторлардан, мысалы, қан қысымын немесе дене күйін сезінуге жауап беретіндерден болуы мүмкін.

Түрлері мен қызметі

Омыртқалы жануарлардағы сезім нейрондары көбінесе псевдоуниполярлы немесе биполярлы болып табылады, және сезім нейрондарының әртүрлі түрлері әртүрлі стимулдарға жауап беретін әртүрлі сезім рецепторларына ие. Кем дегенде алты сыртқы және екі ішкі сезім рецепторы бар:

Сыртқы рецепторлар

Денеден тысқары әсер ететін тітіркендіргіштерге жауап беретін сыртқы рецепторлар экстерорецепторлар деп аталады. Экстерорецепторларға иіс рецепторлары (шеу сезімі) және дәм рецепторлары, фоторецепторлар (көру қабілеті), терморецепторлар (температураны сезіну), ноцицепторлар (ауырсыну), шашты жасушалар (есту және тепе-теңдік) және сонымен қатар, қозғалыс және дене күйін сезінуге (созу, деформация және кернеу) арналған бірнеше түрлі механорецепторлар жатады.

Иісі

Иіс сезуге қатысатын сезім нейрондары иіс сезу нейрондары деп аталады. Бұл нейрондарда иіс рецепторлары деп аталатын рецепторлар бар, олар ауадағы иіс молекулаларымен белсендіріледі. Ауадағы молекулалар ұлғайған кірпікшелер және микровилли арқылы анықталады. Бұл сезім нейрондары әрекет потенциалын жасайды. Олардың аксондары иіс сезу нервін құрайды және ми қабығындағы (иіс сезу шарлары) нейрондарға тікелей синапс жасайды. Олар басқа сезім жүйелерінен өзгеше жолмен жүреді, ми сабасын және таламустың бойымен өтпейді. Иіс сезу шарларындағы нейрондар тікелей сезімтал жүйкелік ақпаратты қабылдайды, сондай-ақ иіс сезу жүйесінің басқа бөліктерімен және лимбикалық жүйенің көптеген бөліктерімен байланысқа ие. 9.

Дәмділігі

Дәмді сезіну тілдегі дәмді сезгіш түйіндер мен ауыздың және жұтқыншақтың басқа бөліктерінде орналасқан арнайы сезгіш нейрондардың көмегімен жүзеге асады. Бұл сезім нейрондары тәтті, қышқыл, тұзды, ащы және ұмами (дәмді) сияқты әртүрлі дәмдік сапаларды анықтайды. Сіз бір нәрсе жеген немесе ішкен кезде, тамақтағы немесе сұйықтықтағы химиялық заттар осы сезім нейрондарының рецепторларымен әрекеттесіп, миға сигналдар жібереді. Ми бұл сигналдарды өңдеп, оларды нақты дәмдік сезімдер ретінде түсіндіреді, бұл сізге жеген тағамның дәмін сезінуге және оны ұнатуға мүмкіндік береді. Дәмді сезу рецепторларының жасушалары осы химиялық қосылыстармен (тастандармен) байланысқанда, жасуша мембранасы арқылы натрий (Na+), кальций (Ca2+) және калий (K+) сияқты иондардың ағыны өзгеруі мүмкін. Тастандармен байланысуға жауап ретінде дәм рецепторлары жасушасының мембранасындағы иондық каналдар ашылып немесе жабылып, жасуша мембранасының деполяризациясына және электр сигналының туындауына әкелуі мүмкін. Ольфакторлық рецепторларға ұқсас, дәмді сезу рецепторлары (густаторлық рецепторлар) тағамдағы химиялық заттармен өзара әрекеттесіп, әрекет потенциалын тудырады.

Температура

Терморецепторлар – температура өзгерістеріне жауап беретін сезімтал рецепторлар. Бұл рецепторлардың қалай жұмыс істейтін механизмдері толыққанды түсініксіз болғанымен, соңғы жаңалықтар сүтқоректілерде кем дегенде екі түрлі терморецептор бар екенін көрсетті. Бұлблоидты денешік – теріде орналасқан, суыққа сезімтал рецептор, ол төмен температураны анықтайды. Екінші түрі – жылуға сезімтал рецептор.

Ішкі рецепторлар

Дене ішіндегі өзгерістерге жауап беретін ішкі рецепторлар интерроцепторлар деп аталады. Бұл рецепторлар полимодальды, яғни көптеген түрлі тітіркендіргіштерге сезімтал.

Ноцицепторлар

Ноцицепторлар организмге зиян келтіруі мүмкін күштерге жауап ретінде омыртқа миы мен миға сигналдар жібереді. Бұл процесс ноцицепция деп аталады және көбінесе ауырсыну сезіміне әкеледі. Олар дене бетінде ғана емес, ішкі органдарда да орналасқан, олардың қызметі – "қадағалау және қорғау".

Орталық жүйке жүйесімен байланыс

Бас миындағы сезім нейрондарынан түсетін ақпарат бас сүйектері арқылы орталық жүйке жүйесіне (ОЖЖ) енгізіледі. Бас астындағы сезім нейрондарынан түсетін ақпарат жұлынға еніп, 31 жұлын нерві арқылы миға қарай өтеді. Жұлын арқылы жүретін сезімдік ақпарат белгілі бір жолдармен қозғалады. Жүйке жүйесі сезімдер арасындағы айырмашылықты белсенді жасушалар арқылы кодтайды.

Өзгерістің қарқыны

Тониктік рецептор – бұл стимулға баяу бейімделетін және стимулдың әсер ету ұзақтығы бойында әрекет потенциалын өндіруді жалғастыратын сезімдік рецептор. Осылайша ол стимулдың ұзақтығы туралы ақпаратты жеткізеді. Кейбір тоник рецепторлары тұрақты түрде белсенді болып, базалық деңгейді көрсетеді. Мұндай тоник рецепторлардың мысалдары – ауырсыну рецепторлары, буын капсуласы және бұлшықет шпинделі. Фазалық рецептор – бұл стимулға жылдам бейімделетін сезімдік рецептор. Жасушаның жауабы өте тез азаяды, содан кейін тоқталады. Ол стимулдың ұзақтығы туралы ақпарат бермейді; осы токсиндерді пайдалану арқылы K+ сорғыш шашты жасушалар өз қызметін тоқтатып, эндокохлеарлық потенциалдың тудырған есту сигналын жеткізу процесі үшін қажетті энергия жоғалып, есту қабілетінің жоғалтуына алып келеді.

Нейропластикалық

Ғалымдар Таубтың Күміс бұлағы маймылдарының миындағы қыртыстың қайта карталануын байқағаннан бері, сезімталдық жүйенің икемділігін зерттеуге көп көңіл бөлінді. Сезімталдық жүйесінің бұзылыстарын емдеуде үлкен қадамдар жасалды. Таубтың әзірлеген қозғалысты шектеу арқылы емдеу сияқты техникалар, сал болған мүшелері бар науқастарға сезімталдық жүйені жаңа нейрондық жолдарға итермелеу арқылы мүшелерін қайта қолдануға көмектесті. Фантомдық мүше синдромы – сезімталдық жүйесінің бұзылысы, онда мүшесі кесілген адамдар кесілген мүшесі әлі де бар деп сезінеді және онда ауырсынуды сезуі мүмкін. В. С. Рамачандранның әзірлеген айна қорабы, фантомдық мүше синдромымен ауыратын науқастарға сал мүшедегі немесе ауырсынудағы сезімді жеңілдетуге мүмкіндік берді. Бұл қарапайым құрылғы қораптағы айнаны пайдаланып, сезімталдық жүйесінің бір емес, екі қолды көріп тұрғанындай сезінуін қамтамасыз етеді, соның арқасында сезімталдық жүйесі "фантомдық мүшеге" бақылау жасауға мүмкіндік алады. Осылайша, сезімталдық жүйесі біртіндеп кесілген мүшеге бейімделіп, осы синдромды жеңілдетеді.

Басқа жануарлар

Гидродинамикалық қабылдау – жануарлардың әртүрлі түрлерінде кездесетін механорецепцияның бір түрі.