Кіріспе
Bromus – Bromeae руына жататын, ірі шөптер тұқымдасы. Олар көбінесе бром, бромдық шөп, алдау шөп немесе шахмат шөп деп аталады. Ғылыми әдебиеттерде түрлер саны 100-ден 400-ге дейін бағаланған, бірақ қазіргі таңдағы өсімдік таксономистері шамамен 160-170 түрді мойындайды. Bromus – салқын маусымдық шөптерге (Pooideae) жататын тұқымдас, оған 3300-ге жуық түр кіреді. Pooideae тұқымдасы ішінде Bromus Bromeae руында жіктеледі (бұл рудағы жалғыз тұқымдас). Bromus бидай шөптері руымен (Triticeae тайпасы) тығыз байланысты, оған Triticum (бидай), Hordeum (арпа) және Secale (шава) сияқты экономикалық маңызы бар тұқымдастар кіреді.
Bromus is a large genus of grasses, classified in its own tribe Bromeae. They are commonly known as bromes, brome grasses, cheat grasses or chess grasses. Estimates in the scientific literature of the number of species have ranged from 100 to 400, but plant taxonomists currently recognize around 160–170 species. Bromus is part of the cool season grass lineage (subfamily Pooideae), which includes about 3300 species. Within Pooideae, Bromus is classified in tribe Bromeae (it is the only genus in the tribe). Bromus is closely related to the wheat grass lineage (tribe Triticeae) that includes such economically important genera as Triticum (wheat), Hordeum (barley) and Secale (rye).
Этимология
Бромус жалпы атауы латын тіліндегі bromos сөзінен алынған, бұл сөз ежелгі грек тіліндегі βρομός сөзінен қабылданған. βρομός және bromos сөздері «сұлы» деген мағынаны білдірген, бірақ βρομός көбінесе Avena sativa (Hippocrates On Regimen in Acute Diseases 2.43, Dioscorides Medicus 2.94, Polemo Historicus 88) және Avena barbata (Theophrastus Historia Plantarum 8.9.2, Pseudo Dioscorides 4.137) егінді білдірген. Жалпы атауы «avēna» сөзінен шыққан, бұл латын тілінде «сұлы» немесе «жабайы сұлы» деген мағынаны білдіреді.
Сипаттама
Бром түрлері Африка, Америка, Австралия және Еуразия сияқты әлемнің көптеген қоңыстарында кездеседі. Кейбір түрлер арасында айқын морфологиялық айырмашылықтар бар, ал басқаларындағы (әдетте жақын туысқан түрлерде) морфологиялық айырмашылықтар ұсақ болып, анықтау қиын. Сондықтан, осы туыстың таксономиясы күрделі. Бром басқа шөптерден жапырақ қабықшаларының көп бөлігінде біріккен (жабық), көбінесе субапикальді орналасқан сырғалар және жұмыртқалықтағы түкті қосымшалар сияқты бірнеше морфологиялық ерекшеліктерімен ерекшеленеді. Жапырақ құрамына кіретін жапырақ тілімдері мен қабықшалары түксіз, сирек түкті немесе түкті болуы мүмкін. Гүлшоғыры тығыз немесе ашық паник тәрізді, көбінесе төмен қарап немесе иілген, кейде жайылып өседі (мысалы, жапондық бром, B. japonicus).
Экология
Кейбір көбелектердің күйкентайлары Bromus-ты тамақ ретінде пайдаланады, мысалы, клеткалы шкипер (Carterocephalus palaemon).
Қолданылуы
Бром түрлерінің адам үшін экономикалық құны, кем дегенде қазіргі заманда, көбінесе аз деп есептеледі. Бромус мангосы Чили мен Аргентинада ежелгі халықтар тарихи түрде өсірген, оны мал азығы және тағам ретінде пайдаланған. Мексиканың солтүстігіндегі Тарахумара тайпасы кейбір жергілікті Бром түрлерінің дәндерін мәдени сусындарын жасау кезінде ашыту процесін жеңілдету үшін қолданады. "Кедей бром" (B. sterilis) және "жаралы бром" (B. diandrus) сияқты аттарынан көрініп тұрғанындай, кейбір түрлердің жапырақтары тез қатаяды, сондықтан олар малға тиімсіз, тіпті зиянды болуы мүмкін, себебі олардың құрамында кремнийдің мөлшері жоғары. Ал, Ресейдің кейбір аймақтарында өсетін, Солтүстік Американың Ұлы жазықтарында мал азығы ретінде егілетін, мысалы, далалық бром (Bromus riparius) сияқты түрлер де бар. Көптеген Бром түрлерінің қарапайым сыртқы түріне байланысты бром шөптері көбінесе сәндік өсімдік ретінде өсірілмейді. Кейбір түрлері топырақ эрозиясын болдырмауға көмектеседі, бірақ оларды пайдалануды сақтап бақылау қажет, өйткені көптеген Бром түрлері тез таралып, жабайы шөптерге айналуға бейім. Cheatgrass (Bromus tectorum) Солтүстік Американың батыс бөлігінде (Оңтүстік Британ Колумбиясынан Калифорнияға дейін) ерекше зиянды жабайы шөп болып саналады.
Таксономия және жүйелеу
Таксономистер Bromus-та кездесетін морфологиялық айырмашылықтарды бейнелеу үшін әртүрлі жіктеу жүйелерін жасады. Солтүстік Америкада, әдетте морфологиялық жағынан ұқсас бес түрлер тобы, яғни бөлімдер: Bromus, Genea, Ceratochloa, Neobromus және Bromopsis ретінде танылады. Bromus және Genea бөлімдері Ескі дүниеге (Еуразияға) тән, бірақ көптеген түрлері Солтүстік Америкаға енгізілген. Bromopsis, Neobromus және Ceratochloa бөлімдерінде Солтүстік Америкаға тән бірнеше түрлер кездеседі.