Жұмсақ шөптер тұқымдасы (Juncaceae) – 464 түрі бар, сулы жерлерде өсетін, көбінесе топырағы нашар жерлерде кездесетін гүлді өсімдіктер. Juncus – ең ірі туысы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гүлді өсімдіктер тұқымдасы, әдетте "құрақтар" деп белгілі.
Family of flowering plants commonly known as rushes
Juncaceae – гүлді өсімдіктер тұқымдасы, көбінесе құрақтар тұқымдасы деп аталады. Оған 8 туыс және шамамен 464 белгілі түр кіреді. Бұлар – жай өсетін, тамырсабақты, шөптесін, бір жапырақты өсімдіктер, сырттан қарағанда шөптер мен сазбалдарға ұқсауы мүмкін. Олар көбінесе құнарсыз топырақта, ылғалдылықтың әртүрлі жағдайларында өседі. Ең танымал және ірі туысы – Juncus. Juncus түрлерінің көпшілігі тек сулы-батпақты жерлерде ғана өседі. Аз ғана құрақтар, мысалы, Juncus bufonius бір жылдық, ал көпшілігі көп жылдық өсімдіктер. Сыртқы ұқсастығына қарамастан, Juncaceae өсімдіктері "сазбал" деген халықтық атаумен белгіленбейді.
Juncaceae is a family of flowering plants, commonly known as the rush family. It consists of 8 genera and about 464 known species of slow growing, rhizomatous, herbaceous monocotyledonous plants that may superficially resemble grasses and sedges. They often grow on infertile soils in a wide range of moisture conditions. The best known and largest genus is Juncus. Most of the Juncus species grow exclusively in wetland habitats. A few rushes, such as Juncus bufonius are annuals, but most are perennials. Despite the apparent similarity, Juncaceae are not counted among the plants with the vernacular name bulrush.
Сипаттама
Жапырақтары мәңгі жасыл, тік сабақта базальды жиынтықта жақсы жетілген. Олар кезектесіп орналасқан және үш қатарлы (тристихозды), яғни сабақта үш қатар жапырақтар болады, әрбір жапырақ қатары алдыңғы жапырақтан сабақтың айналымы бойынша үштен бір бөлігін құрайды. Тек Distichia туысының жапырақтары екі қатарлы (дистихиялы) болады. Juncus туысының қамыстары жалпақ, түксіз немесе цилиндр пішіндес жапырақтарға ие. Luzula туысына жататын ағаш тәрізді қамыстардың жапырақтары әрқашан жалпақ болады және ұзын ақ түктері болады. Өсімдіктер екі жынысты немесе сирек екі үйлі болады. Кішкентай гүлдер бос шашақ гүлшоғырында, сондай-ақ сабақтың жоғарғы жағында немесе бүйірінде тығыз гүлшоғырларда немесе сыпыртқыларда орналасқан. Бұл тұқымда әдетте гүл қабаттарының қысқартылған бөліктері – тепалдар кездеседі. Олар әдетте екі қабатқа орналасқан, әрбір қабатында үш жұқа, қағаз тәрізді тепал болады. Олар жарқын түске ие емес, ал түсі жасылдан ақ, қоңыр, күлгін, қара немесе мөлдір түске дейін өзгеруі мүмкін. Үш мойынша гүлдің ортасында орналасқан. Монокотиледонды өсімдіктерге тән қасиет ретінде, гүлдің барлық бөліктері үштің есесінде болады. Жемісі әдетте көптеген тұқымдарды қамтитын, етсіз, үш бөлікті ұрыққаша капсула болып табылады.
The leaves are evergreen and well developed in a basal aggregation on an erect stem. They are alternate and tristichous (i. e., with three rows of leaves up the stem, each row of leaves arising one third of the way around the stem from the previous leaf). Only in the genus Distichia are the leaves distichous. The rushes of the genus Juncus have flat, hairless leaves or cylindrical leaves. The leaves of the wood rushes of the genus Luzula are always flat and bear long white hairs. The plants are bisexual or, rarely, dioecious. The small flowers are arranged in inflorescences of loose cymes, but also in rather dense heads or corymbs at the top of the stem or at its side. This family typically has reduced perianth segments called tepals. These are usually arranged in two whorls, each containing three thin, papery tepals. They are not bright or flashy in appearance, and their color can vary from greenish to whitish, brown, purple, black, or hyaline. The three stigmas are in the center of the flowers. As is characteristic of monocots, all of the flower parts appear in multiples of three. The fruit is usually a nonfleshy, three sectioned dehiscent capsule containing many seeds.
Қолданылуы
Бұл тұқымдас өсімдіктердің құрғаған өзегі жарық беруге арналған құрал – шамыштар жасауға қолданылады. Жапон тілінде игуса деп аталатын қарапайым қамыс (Juncus effusus) татами кілемдерінің жұмсақ бетін тоқу үшін пайдаланылады. Орта ғасырлардағы Еуропада тазалық сақтау және жылуды сақтау үшін үйлердің топырақ едендеріне жаңа қамыстар төселіп отырылған. Мұндай мақсатқа әсіресе Acorus calamus (иісті қамыс) қолайлы болған, бірақ оның "иісті қамыс" деген басқаша атауына қарамастан, ол Acorales ордеріне жататын басқа бір түрлі өсімдік. Ирландияда 1960 жылға дейін қарлы немесе жаңбырлы ауа-райында еденді құрғақ ұстауға, ал ыстық ауа-райында бөлмелерді салқын ұстауға көмектесу үшін үйлердің топырақ еденіне қамыстар төселіп отырылған. Ирландияда қолданылатын қамыстарға Juncus effusus, Juncus glaucus және Juncus conglomeratus кірген.
The dried pith of plants of this family is used to make a lighting implement known as a rushlight. The common rush (Juncus effusus) is called igusa in Japanese and is used to weave the soft surface cover of tatami mats. In medieval Europe, loose fresh rushes would be strewn on earthen floors in dwellings for cleanliness and insulation. Particularly favored for such a purpose was Acorus calamus (sweet flag), but despite its alternate vernacular name "sweet rush", it is a plant from a different monocot order, Acorales. Up until the 1960s in Ireland, rushes were spread on the earthen floor of homes during wet weather to help keep the floor dry during periods of snow or rain, or during hot weather to keep rooms cool. Rushes used in Ireland included Juncus effusus, Juncus glaucus, and Juncus conglomeratus.