Кіріспе

Жер бетінде тұрақты ағаш сабағы жоқ өсімдіктер – ботаникалық шөптер.

Шөптесін өсімдіктер – жер бетінде тұрақты ағаш сабағы жоқ тамырлы өсімдіктер. Оларға көп жылдық өсімдіктердің көптеген түрлері, сондай-ақ дерлік барлық бір жылдық және екі жылдық өсімдіктер кіреді.

Сипаттама

Шөптесін өсімдіктерге граминоидтар, форбтар және папоротниктер жатады. Форбтар көбінесе кең жапырақты шөптесін өсімдіктер деп анықталады, ал граминоидтар – шөп сияқты көрінетін өсімдіктер, оның ішінде нағыз шөптер, сабандар және қамыстар бар. Шөптесін өсімдіктер көбінесе жақын жерге жайылмалы өседі, ағаштар мен бұталар сияқты ағаш тәрізді өсімдіктерден өзгеше, олардың сабақтары жұмсақ жасыл түсті болып, лигнификацияланбаған және жер үстіндегі өсуі уақытша, көбінесе маусымдық болады. Ал ағаш емес тамырлы өсімдіктер – кез келген тыныштық кезеңінде де тірі қалатын, жер үстінен өсетін сабақтары бар ағаштар, бұталар, жүзімдер және ағаш бамбуктары. Банан өсімдіктері де шөптесін өсімдіктерге жатады, себебі олардың сабағында нағыз ағаш тіні жоқ. Кейбір шөптесін өсімдіктер, мысалы, бананға жататын Муса туысы сияқты, өте ірі болып өсе алады.

Әдет және тіршілік ортасы

Кейбір салыстырмалы түрде тез өсетін шөптесін өсімдіктер (әсіресе бір жылдықтар) пионерлер, немесе алғашқы жаңару түрлері болып табылады. Басқалары көптеген тұрақты мекендердің негізгі өсімдіктерін құрайды, мысалы, ормандардың төменгі қабатында немесе шөптесін, тұзды батпақ немесе шөл сияқты табиғи ашық мекендерде кездеседі. Шөпті далалар, саванналар және шабындықтар сияқты кейбір мекендер шөптесін өсімдіктермен және су орталарымен, мысалы, көлдермен, өзендермен және тоғандармен бірге басым болып табылады. Кейбір шөптесін көпжылдық өсімдіктердің жасы екіншілік тамыр ксилемасындағы жылдық өсу сақиналарын талдау арқылы, гербхронология арқылы анықталады. Шөптесін өсімдіктер лигнинді пайдаланып, көпжылдық емес жер үсті құрылымдарын жасамайды, ал лигнин – бұл барлық тамырлы өсімдіктердің екінші жасуша қабырғасында жиналатын күрделі фенолды полимер. Тамырлы өсімдіктер эволюциясы кезінде лигниннің дамуы екінші жасуша қабырғаларына механикалық күш, қатаңдық және су өткізбеу қасиеттерін берді, бұл ағаш тәрізді сабақты құрады, өсімдіктерге биік өсуге және өсімдік денесі ішінде су мен қоректік заттарды ұзақ қашықтыққа тасымалдауға мүмкіндік берді. Көптеген ағаш өсімдіктері ұзақ өмір сүретін көпжылдық өсімдіктер болғандықтан, олар тұрақты тірі лигнинді ағаш сабақтарын өндіру үшін көбірек уақыт пен ресурстар (қоректік заттар мен су) қажет етеді, сондықтан олар шөптер сияқты ашық және құрғақ жерді осы деңгейде жылдам мекендей алмайды. Шөптердің беті шөлдің катализаторы болып табылады, ол құрғақ климатта және маусымдарда жауын-шашынның негізгі түрі болып табылады және өсімдіктердің тіршілігі үшін қажет, яғни құрғақ аймақтарда шөптесін өсімдіктер жауын-шашынның генераторы және экожүйенің негізі болып табылады. Шөлге айналатын су буының көп бөлігі топырақтан немесе бұлттардан емес, ауадан түседі. Шөптің биіктігі (бірақ негізгі фактор – беттік ауданы) жоғары болған сайын, ол өндіретін шөлдің мөлшері де артады, сондықтан шөпті қысқа кесу үшін суару қажет. Мысалы, шөл аймағында шөпті суарусыз жиі және қысқа кессеңіз, шөлдеу пайда болады.

Шөптесін өсімдіктердің түрлері

Көптеген шөптесін өсімдіктердің көпжылдық (85%) өмірлік циклі бар, бірақ кейбіреулері біржылдық (15%) немесе екіжылдық (<1%) болады. Біржылдық өсімдіктер өсу маусымының соңында немесе гүлдеп, жеміс бергеннен кейін толығымен өледі, ал содан кейін тұқымнан жаңа өсімдіктер өседі. Шөптесін көпжылдық және екіжылдық өсімдіктердің сабақтары өсу маусымының соңында қурауы мүмкін, бірақ өсімдіктің бөліктері маусымдар арасында жер астында немесе жер бетіне жақын сақталады (екіжылдықтар үшін – келесі өсу маусымына дейін, олар қайтадан өсіп, гүлдеп, содан кейін өледі). Жаңа өсімдіктер жер үстінде немесе жер астында қалған тірі тіндерден, оның ішінде тамырлардан, каудекс (жер деңгейіндегі сабақтың қалыңдаған бөлігі), немесе әртүрлі жер асты сабақтарынан – мысалы, балауыздар, құрттар, столондар, тамырсабақтар және түйірлерден де дами алады. Екіжылдық шөптесін өсімдіктердің мысалдары – сәбіз, пастернак және қарапайым рагворт; көпжылдық шөптесін өсімдіктерге картоп, пион, хоста, исік, көптеген папоротниктер мен шөптер жатады.