Жомарттар шағылы: Өлілер таңы

Кіріспе

1978 жылы жарық көрген Джордж А. Ромероның зомби қорқынышты фильмі.

"Өлілердің таңы" – 1978 жылы жарық көрген, Джордж А. Ромеро жазған, түсірген және монтаждаған зомби қорқынышты фильмі, продюсері Ричард П. Рубинштейн. Америка-итальян халықаралық бірлесіп түсірілген бұл фильм Ромероның зомби фильмдер сериясындағы екінші фильм. Ол алдыңғы фильмнің кейіпкерлері мен оқиғаларын қамтымаса да, зомби апокалипсисінің қоғамға тигізетін кең ауқымды әсерін көрсетеді. Фильмде белгісіз себеппен өлгендер қайта тіріліп, адамдарға шабады. Дэвид Эмге, Кен Фори, Скотт Райнигер және Гейлен Росс – жаппай паниканың ортасында қала маңындағы сауда орталығында бастион құрған апаттан аман қалғандардың рөлін сомдайды. Ромеро "Түнгі тірі өлілер" фильмінен кейін тағы бір зомби фильмін түсіруді бірнеше жылға кейінге қалдырды, режиссер ретінде стереотиптен қалудан сақтану үшін. Пенсильвания штатының Монровилл қаласындағы Монровилл сауда орталығына доспен бірге барғаннан кейін, ол осы орынды фильмнің сюжетіне негіз ретінде пайдалануға шешім қабылдады. Жоба итальяндық режиссер Дарио Арджентоның назарына түсті, ол ағасы Клаудио және продюсер Альфредо Куомомен бірге фильмді халықаралық тарату құқығына алмасу шартымен бірлесіп қаржыландыруға келісті. Ардженто сценарийді жазу кезеңінде Ромеромен де кеңескен. "Өлілердің таңы" фильмінің түсірілімі 1977 жылдың қарашасы мен 1978 жылдың ақпаны аралығында Монровилл мен Питтсбург қалаларында өтті. Арнайы макияж эффекттерін Том Савини жасады, оның фильмтегі жұмысы оны басқа қорқынышты фильмдерге де ұқсас эффекттер жасауға итерді. Пост-өндірісте Ромеро мен Ардженто фильмнің әрқайсысының өз нарықтарына сәйкес келетін жеке нұсқаларын монтаждады. Арджентоның нұсқасында оның жиі серіктестері Goblin орындаған прогрессивті рок музыкасы қойылған, ал Ромероның нұсқасында негізінен De Wolfe Music Library музыкалық қорынан алынған музыка пайдаланылған. 1978 жылдың 1 қыркүйегінде Италияда көрсетілгеннен кейін, "Өлілердің таңы" келесі жылы басқа елдерде де көрсетілді. Әр түрлі елдердің цензуралық комиссияларымен қиындықтарға тап болғанына қарамастан – АҚШ-та Америкалық киноассоциациясы фильмге X рейтинг бергеннен кейін, коммерциялық сәттілігін арттыру үшін рейтингсіз шығарылды, ал Ұлыбританияда 1980 жылдардағы "видео-насиби" моральдық паникасы кезінде фильмге тыйым салу қаупі болды – фильм кассада үлкен жетістікке қол жеткізді, бюджеті 640,000 доллар болса, бүкіл әлем бойынша 66 миллион доллар кіріс әкелді. Тұтынушылықты сатиралық бейнелеуімен танымал "Өлілердің таңы" алғашқы көрсетілімінен бері сыншылардың жоғары бағасын алды және ол жасалған ең ұлы қорқынышты фильмдердің бірі, сондай-ақ ең ұлы зомби фильмдерінің бірі саналады. Алдыңғы фильм сияқты, ол да халықаралық деңгейде үлкен жанкүйерлер қауымын жинады. 2008 жылы "Empire" журналы оны "Түнгі тірі өлілер" фильмімен бірге "Барлық уақыттың 500 ең ұлы фильмі" тізіміне енгізді. "Өлілердің таңы" 1985 жылы шыққан "Өлілер күні" фильмінен бастап төрт ресми жалғасымен, сондай-ақ 1979 жылы шыққан "Зомби 2" фильмінен бастап итальяндық ресми емес жалғастарымен толықтырылды. Ол сондай-ақ Зак Снайдер режиссерлік еткен 2004 жылғы қайта түсірілімге, сондай-ақ көптеген пародиям мен поп-мәдениеттегі сілтемелерге әсер етті.

Dawn of the Dead is a 1978 zombie horror film written, directed, and edited by George A. Romero, and produced by Richard P. Rubinstein. An American Italian international co production, it is the second film in Romero's series of zombie films, and though it contains no characters or settings from the preceding film Night of the Living Dead (1968), it shows the larger scale effects of a zombie apocalypse on society. In the film, a phenomenon of unidentified origin has caused the reanimation of the dead, who prey on human flesh. David Emge, Ken Foree, Scott Reiniger, and Gaylen Ross star as survivors of the outbreak who barricade themselves inside a suburban shopping mall amid mass hysteria. Romero waited to make another zombie film after Night of the Living Dead for several years to avoid being stereotyped as a horror director. Upon visiting Monroeville Mall in Monroeville, Pennsylvania with a friend whose company managed the complex, he decided to use the location as the basis for the film's story. The project came to the attention of Italian filmmaker Dario Argento who, along with his brother Claudio and producer Alfredo Cuomo, agreed to co finance the film in exchange for its international distribution rights. Argento also consulted with Romero during the scriptwriting phase. Principal photography on Dawn of the Dead took place between November 1977 and February 1978 on location in Monroeville and Pittsburgh. The special make up effects were created by Tom Savini, whose work on the film led to an extensive career creating similar effects for other horror films. In post production, Romero and Argento edited separate versions of the film for their respective markets. Argento's version features a progressive rock score composed and performed by his frequent collaborators Goblin, while Romero's cut primarily favors stock cues from the De Wolfe Music Library. Following its Italian premiere on September 1, 1978, Dawn of the Dead was released in other markets the following year. Despite facing difficulties with various national censorship boards ― in the United States, it was released unrated to improve its commercial prospects after it was given an X by the Motion Picture Association of America, and in Britain it was liable for seizure during the 1980s "video nasties" moral panic ― the film proved to be a major success at the box office, grossing $66 million worldwide against its estimated budget of $640,000. Noted for its satirical portrayal of consumerism, Dawn of the Dead has received widespread critical acclaim since its initial release, and is widely considered to be one of the greatest horror films ever made, as well as the greatest zombie film. Like its predecessor, it has garnered a large, international cult following. In 2008, it was chosen by Empire magazine as one of The 500 Greatest Movies of All Time, along with Night of the Living Dead. Dawn of the Dead was followed by four official sequels, beginning with 1985's Day of the Dead, and a separate series of unofficial Italian made sequels, beginning with 1979's Zombi 2. It has also inspired a 2004 remake film directed by Zack Snyder, as well as numerous parodies and pop culture references.

Сюжет

Құрама Штаттарда құпия індет жұқтырып, жаңадан қайтыс болған адамдарды тірілтіп, ет жейтін зомбилерге айналдырады. Бұл дағдарыстың басталуында миллиондаған адам қайтыс болып, қайта тірілді. Үкімет күш салып жатқанмен, қоғамдық тәртіп құлдырап жатыр. Джонстаун сияқты табиғи бөгеттерге ие ауыл тұрғындары мен Ұлттық гвардия ашық жерде зомбилер тобына қарсы күресте тиімді болды, бірақ қалалық орталықтар хаосқа ұшырады. Филадельфиядағы WGON телестудиясында, жол қозғалысы репортері Стивен Эндрюс және оның жүкті қызы, продюсер Фрэн Паркер қаладан қашу үшін станцияның тікұшағын ұрлап алуды жоспарлап отыр. Қаланың екінші жағында Филадельфия полициясының арнайы бригадасының офицері Роджер ДеМарко мен оның командасы аз қамтылған тұрғын үй құрылысына шабуыл жасайды, онда тұратын қара және латиноамерикалық тұрғындар әскери тәртіпке қарсы шығып, өлгендерін Ұлттық гвардияға тапсырады. Тұрғындар мен офицерлер өз ара атыс-атыс жасайды, ал офицерлер кіруге тырысады, ал нәсілшіл офицерлердің және қайта тірілген өлілердің кездейсоқ шабуылдары туындаған хаосты күшейтеді. Роджер басқа бірліктегі офицер Питер Вашингтонмен кездеседі. SWAT тобы зомбилерді сәтті жойған кезде, Раушан Петір екеуі қаладан қашып кетуге Стивенге (Роджердің досы) қосылуға кеңес береді. Роджер мен Питер полиция айлағында Фран мен Стивенге қосылып, Филадельфиядан WGON телеарнасының ұрланған тікұшағымен кетеді. Жақындағаннан кейін, олар жанармай құю үшін тоқтаған кезде, топ сауда орталығына тап болады және онда тамақ, дәрі-дәрмек және барлық тұтыну заттары мол болғандықтан, онда қалуға шешім қабылдайды. Роджер, Питер және Стивен қауіпсіз бөлмеге апаратын баспалдақтардың кіреберісін жасырып, сауда орталығының кіреберісін жүк көліктерімен бұғаттап, өлі еместердің кіруін болдырмайды. Бұл жүк көліктеріне шабуылдайтын зомбилердің тобын аралауды білдіреді. Роджер абайсызданады және көп ұзамай зомбилер оны тістейді. Олар дүкеннің ішіндегі зомбилерді тазартып, барлық қол жетімді тауарлармен геностикалық өмір салтын ұнатады. Роджер ақырында жарақаттан көз жұмды, ол қайтыс болды; ол қайта тірілгенде, Питер оны басына атып, денесін сауда үйіне көміп тастады. Кейіннен барлық жедел хабар тарату тоқтап, үкімет құлдырап кеткенін көрсетеді. Енді оқшауланған үш адам, егер оларға кенеттен кету керек болса, тікұшаққа заттарды тиеді. Фран Стивенге ұшып жүріп, ұшып жүріп өлтірілген немесе әрекетке қабілетсіз болған жағдайда ұшып жүріп үйретуді тапсырады. Бір топ байкерлер ұшақтың ұшып бара жатқанын көріп, сауда орталығына кіріп, бөгеттерді бұзып, жүздеген зомбилерді қайтадан кіргізеді. Егер сауда орталығы шабуылға ұшыраса, Стивен, аймақтық ашу-ызаға толы, мәселелерді өз қолына алып, тонауға қарсы атуды бастайды. Жолда келе жатқанда, мотоциклшілерді зомбилер басып, жеп қояды. Стивен лифт шахтасына жасырынуға тырысады, бірақ оған оқ түсіп, кейіннен зомбилер оны шауып тастайды. Стивен қайта тірілсе, ол инстинктивті түрде қауіпсіз бөлмеге оралады және өлі еместерді Фрэн мен Питерге алып барады. Питер өлі емес Стивенді өлтіреді, ал Фрэн шатырға қашып кетеді. Питер үйден шыққысы келмей, бөлмеге кіргізіп, өзін-өзі өлтіруді ойлайды. Зомбилер шабуылдағанда, ол жүрегін өзгертіп, Fran-ға қосылатын шатырға дейін күреседі. Екеуі қашып, жанармай бітіп қалған соң, тікұшақпен белгісіз болашаққа ұшып кетеді.

The United States is devastated by a mysterious plague that reanimates recently dead human beings as flesh eating zombies. At the dawn of the crisis, it has been reported that millions of people have died and reanimated. Despite the government's best efforts, social order is collapsing. Rural communities which have natural barriers, such as Johnstown, and the National Guard have been effective in fighting the zombie hordes in open country, but urban centers descend into chaos. At WGON TV, a television studio in Philadelphia, traffic reporter Stephen Andrews and his pregnant girlfriend, producer Fran Parker, are planning to steal the station's helicopter to escape the city. Across town, Philadelphia Police Department SWAT officer Roger DeMarco and his team raid a low income housing project, whose mostly black and Latino tenants are defying the martial law of delivering their dead to the National Guard. The tenants and the officers exchange gunfire as the officers try to gain entry, and indiscriminate attacks by racist officers and the reanimated dead exacerbate the resulting chaos. Roger encounters an officer from another unit, Peter Washington. As the SWAT team successfully dispatch the zombies, a disillusioned Roger suggests that he and Peter desert and join up with Stephen (who is Roger's friend) in escaping the city. Roger and Peter join Fran and Stephen at a police dock and then leave Philadelphia in a stolen WGON TV news helicopter. Following some close calls while stopping for fuel, the group comes across a shopping mall, and decide to remain there since there is plenty of food, medicine, and all kinds of consumables. Roger, Peter and Stephen camouflage the entrance to the stairwell leading to their safe room and block the mall entrances with trucks to keep the undead from penetrating. This involves driving through crowds of zombies, who attack the trucks. Roger becomes reckless and is soon bitten by the zombies. After clearing the mall's interior of zombies, the four enjoy a hedonistic lifestyle with all the goods available to them. Roger eventually succumbs to his wounds and dies; when he reanimates, Peter shoots him in the head and buries his body in the mall. Sometime later, all emergency broadcast transmissions cease, suggesting that the government has collapsed. Now isolated, the three load some supplies into the helicopter, in case they might need to leave suddenly. Fran gets Stephen to teach her how to fly in case he is killed or incapacitated. A nomadic biker gang sees the helicopter in flight and breaks into the mall, destroying the barriers and allowing hundreds of zombies back inside. Despite having a fallback plan should the mall be attacked, Stephen, consumed by territorial rage, takes matters into his own hands and fires on the looters, beginning a protracted battle. On their way out, straggling bikers are overwhelmed and eaten by the zombies. Stephen tries to hide in the elevator shaft, but gets shot and subsequently mauled by roaming zombies. When Stephen reanimates, he instinctively returns to the safe room and leads the undead to Fran and Peter. Peter kills the undead Stephen while Fran escapes to the roof. Peter, not wanting to leave, locks himself in a room and contemplates suicide. When the zombies burst in, he has a change of heart and fights his way up to the roof, where he joins Fran. Having escaped and low on fuel, the two then fly away in the helicopter to an uncertain future.

Даму

"Өлілердің таңғы шарықталуы" тарихы 1974 жылы Джордж А. Ромероның Оксфорд даму компаниясының досы Марк Мейсон шақырған кезде басталды. Ромеро оны өзінің альма-матерінде, Карнеги Меллон университетіндегі танысы арқылы білген еді. Ромероға сауда орталығының жасырын бөліктерін көрсеткеннен кейін, ол тұтынушылардың ләззатына куә болды, сонда Мейсон әдепкі жоқтап, егер төтенше жағдай туса, сауда орталығында біреу тірі қалуы мүмкін екенін айтты. Осы ойдан шабыттанған Ромеро фильмнің сценарийін жазуға кірісті. Ромеро мен оның продюсері Ричард П. Рубинштейн жаңа жобаға жергілікті инвесторларды таба алмады. Кездейсоқ жағдайда, осы жалғасы туралы хабар итальяндық қорқыныш режиссері Дарио Арджентоға жетті. "Тірі өлгендердің түні" фильмінің жанкүйері және оның ерте сыншысы болған Ардженто, қорқыныш классикасының жалғасын көмектесуге құштар болды. Ол Ромеро мен Рубинштейнмен кездесіп, халықаралық тарату құқығын алмасқа қаржыландыруға көмектесті. Ардженто Ромероны Римге шақырды, осылайша ол сценарий жазатын кезде көрініс ауыстырсын. Екеуі сюжеттік дамуды да талқылай алатын еді. Ромеро Монровилл сауда орталығының қолжетімділігін қамтамасыз етті, сондай-ақ Оксфорд даму компаниясындағы сауда орталығының иелерімен байланыстары арқылы қосымша қаржыландыру алды. Әуежай көріністері Монровиллдегі Гарольд В. Браун еске алу әуежайында түсірілді, ол сауда орталығынан шамамен екі шақырым қашықтықта орналасқан және қазір де қолданыста бар. Топтың сауда орталығының үстіндегі жасырынған жері Ромероның сол кездегі "The Latent Image" өндіріс компаниясында салынған декорацияда түсірілді. Лифт шахтасы да сол жерде болды, себебі сауда орталығында мұндай аймақ жоқ еді. Қару-жарақ дүкені де сауда орталығында орналасқан жоқ – түсіру үшін топ Питтсбургтің Шығыс Либерти ауданында сол кезде болған Firearms Unlimited дүкенін пайдаланды. Полиция док көрінісі Питтсбургтің орталығында, Мононгахела өзенінің жанында, 1 С. 6-шы көшеде түсірілді. Ғимарат, қону алаңы және сорғылар ұзақ бұрын жойылды, ал қазір бұл жерде "Түстер паркі" деп аталатын ашық ауадағы өнер галереясы бар. Көлік ауласындағы көрініс Монровилл сауда орталығынан 22 минуттық жерде орналасқан Ирвин қаласындағы B&P Motor Express Co. компаниясында түсірілді, қазір ол "First Student" мектеп автобусы компаниясы болып табылады. "Өлілердің таңғы шарықталуы" фильмінің түсірілімі 1978 жылдың ақпан айында аяқталды, содан кейін Ромеро монтаждау процесіне кірісті. Түсіру кезінде көптеген бұрыштарды пайдалану арқасында Ромеро монтаждау кезінде өзіне көптеген мүмкіндіктер берді – осы көптеген кадрлардан таңдап, көрерменнің әртүрлі реакцияларын тудыруға болатын тізбектерді құрастыруға болатын еді, бұл бұрыштарды өзгерту арқылы немесе көріністердің бөліктерін жою немесе ұзарту арқылы мүмкін болды. Осы артық кадрлардың көптігін көптеген халықаралық кесулер көрсетеді, бұл кей жағдайларда аймақтық нұсқаның тоны мен ағынына әсер етеді.

The history of Dawn of the Dead began in 1974, when George A. Romero was invited by friend Mark Mason of Oxford Development Company—whom Romero knew from an acquaintance at his alma mater, Carnegie Mellon—to visit the Monroeville Mall, which Mason's company managed. After showing Romero hidden parts of the mall, during which Romero noted the bliss of the consumers, Mason jokingly suggested that someone would be able to survive in the mall, should an emergency ever occur. With this inspiration, Romero began to write the screenplay for the film. Romero and his producer, Richard P. Rubinstein, were unable to procure any domestic investors for the new project. By chance, word of the sequel reached Italian horror director Dario Argento. A fan of Night of the Living Dead and an early critical proponent of the film, Argento was eager to help the horror classic receive a sequel. He met Romero and Rubinstein, helping to secure financing in exchange for international distribution rights. Argento invited Romero to Rome so he would have a change of scenery while writing the screenplay. The two could also discuss plot developments. Romero was able to secure the availability of the Monroeville Mall as well as additional financing through his connections with the mall's owners at Oxford Development. The airfield scenes were filmed at the Harold W. Brown Memorial Airfield in Monroeville, an airport located about two miles from the mall that is still in use. The scenes of the group's hideout at the top of the mall were filmed on a set built at Romero's then production company, The Latent Image. The elevator shaft was located there as well, as no such area of the mall actually existed. The gun store was also not located in the mall—for filming, the crew used Firearms Unlimited, a shop that existed in the East Liberty district of Pittsburgh at the time. The police dock scene was filmed in downtown Pittsburgh right next the Monongahela River at 1 S. 6th St. The building, landing pad, and pumps are long gone, and the location is now an outdoor art gallery called The Color Park. The truck yard scene was filmed at the B&P Motor Express Co. which is now a First Student school bus company in Irwin, PA, about 22 minutes from the Monroeville Mall. Principal photography on Dawn of the Dead ended in February 1978, and Romero's process of editing would begin. By using numerous angles during the filming, Romero allowed himself an array of possibilities during editing—choosing from these many shots to reassemble into a sequence that could dictate any number of responses from the viewer simply by changing an angle or deleting or extending portions of scenes. This amount of superfluous footage is evidenced by the numerous international cuts, which in some cases affects the regional version's tone and flow.

Басқаша аяқталуы

Бастапқы сценарий бойынша Питер мен Франсин өзін-өзі өлтіруі керек еді: Питер өзін атып, ал Фран басын айналып тұрған бас тікұшақтың қанаттарының жолына соғып өлтіруі керек еді. Фильмнің соңғы титрлері тікұшақ қанаттарының айналуын көрсетіп, қозғалтқыш тоқтағанша жүретін еді, бұл екеуі қашқанда көпке кетпейтінін білдіретін. Бірақ түсірілім кезінде фильмнің соңын өзгертуге шешім қабылданды. Франсин зомбилерді көріп тікұшақтан еңкейгенде және Питер өзін атуға дайын болып, тапаншасын басына қойғандағы көріністер фильмде қалды. Сонымен қатар, фильмнің басында зомбидің басы тікұшақ қанаттарымен кесіліп қалған қосымша көрініс қосылды (бұл Франсиннің өзін-өзі өлтіруіне ишара еді). Ромеро түпнұсқалық соңның түсірілімге дейін тоқтатылғанын айтты, бірақ түсірілім алаңындағы суреттер түпнұсқа нұсқасының кем дегенде сынақтан өткенін көрсетеді. Франсиннің өзін-өзі өлтіруі үшін жасалған бас құрылғысы фильмнің басындағы SWAT шабуылында қолданылды, ол афроамерикалық еркекке ұқсатып жасалды және мылтықпен жарылды.

Макияж және эффекттер

Том Савиниге Вьетнам соғысына шақырылу алдында Ромероның алғашқы зомби фильмі «Тірі өлгендер түнінің» арнайы эффектілерін жасау және грим жасау мүмкіндігі ұсынылған еді. Савини «Тірі өлгендердің таңы» фильмінде эффекттер жасаушы ретінде дебют жасады. Савини бұрыннан-ақ қорқынышты фильмдердегі гримімен танымал болды, ал «Бизарро» атты кітабында арнайы эффектілер техникасын түсіндіріп, Вьетнамдағы уақытының оның шеберлігіне қалай әсер еткенін айтады. Оның сегіз адамнан тұратын командасы түсірілім кезінде әр апта соңында екі жүзден үш жүзге дейін массовкаға сұр грим жасауға көмектесті. Турақтама жұмысындағы көмекшілерінің бірі – Джозеф Пилато, ол фильмде полиция капитаны рөлін ойнады, ал фильмнің жалғасы «Өлілер күнінде» басты жау, капитан Генри Родс рөлін ойнады. Фильмдегі көптеген массовкаға жасалған грим – әр массовканың бетіне көк немесе сұр түс жағу болды. Кейбір зомбилер, басқаларына қарағанда жақыннан немесе экранда ұзақ көрінетін болғандықтан, олардың гриміне көбірек уақыт жұмсалды. Көптеген зомбилер олардың сыртқы келбетіне немесе іс-әрекетіне байланысты лақап атып алды, мысалы, «Мачете Зомби», «Свитер Зомби» және «Медсестра Зомби». «Свитер Зомби» аталған Клейтон Хиллді экипаж мүшесі «топтың ең сенімді зомбилерінің бірі» деп сипаттады, оның қатты күйде тұру және көзін кері бұру шеберлігін, сондай-ақ кейіпкер рөлінде эскалатормен кері бағытта төмен түсуін айтады. Фильмнің түпкілікті аяғында (қашу сахнасының орнына суицид көрінісі болған) пайдалануға тиіс болған Росс басының қалыбы пәтер үйі сахнасында жарылатын бас ретінде аяқталды. Тамақ қалдықтарымен толтырылған бас жарылу үшін нағыз оқпен атылды.

Музыка

Фильмнің музыкасы Ромеро мен Аржентоның монтаждарына байланысты өзгереді. Ромероның театрлық нұсқасы үшін музыкалық үзінділер мен таңдаулар De Wolfe Music Library-ден жасалды, ол – қор музыкасының партитуралары мен үзінділерінің жинағы. Аңшылар мен Ұлттық гвардияның қатысқан монтаждық сахнада фондық музыка ретінде Pretty Things тобының "Cause I'm a Man" әні ойнайды. Ән алғаш рет топтың "Electric Banana" атты ұзын ойналатын пластинкасында жарық көрді. Сауда орталығында және фильмнің титрлерінде естілетін музыка – Герберт Чаппелл жазған De Wolfe Music Library-ден алынған "The Gonk" атты инструменталды шығарма, Ромеро оған зомбилердің аңырауларын қосты. Аржентоның халықаралық монтажы үшін итальяндық режиссер Goblin тобын (бұрыспен "The Goblins" деп көрсетілген) кеңінен пайдаланды. Goblin – төрт мүшеден тұратын итальяндық прогрессивті рок тобы, көбінесе кино саундтректеріне тапсырыс бойынша жұмыс жасайды. Арженто, Goblin тобымен бірге түпнұсқа музыка үшін авторлық құқық алды, фильмнің өзінің монтажы үшін олармен ынтымақтастықпен жұмыс істеді. Ромеро өзінің театрлық нұсқасында олардың үш шығармасын пайдаланды. Goblin тобының музыкасы кейіннен "Dawn of the Dead" фильмінен шабыттанған "Hell of the Living Dead" фильмінде пайда болды. Көптеген тректер Цуй Харк режиссерлік еткен "Dangerous Encounters of the First Kind" фильмінде де ойнатылды. "Директордың монтажы" деген атпен тоқсанды жылдардың ортасында видеода шыққан "Dawn" фильмінің нұсқасы Goblin тректерінің көп бөлігін пайдаланбады, себебі олар сол монтаж кезінде аяқталмаған еді.

Өндірістен кейінгі

"Өлілердің таңғы жарығы" фильміне көптеген қайта монтаждаулар жасалды, мұның басты себебі Аржентоның халықаралық көрсетілімге арналған фильмді өңдеу құқығы болды. Ромеро ағылшын тіліндегі елдер үшін фильмнің соңғы нұсқасын бақылады. Сонымен қатар, фильмді кейбір елдерде цензуралық комиссиялар немесе дистрибьюторлар өзгертті. Ромеро, өзі фильмнің редакторы ретінде, 1978 жылғы Канн кинофестивалінде көрсету үшін 139 минуттық нұсқаны (қазір Extended деп аталады, ал бұрын қате түрде режиссерлік кесу деп аталған) аяқтады. Кейін АҚШ кинотеатрларында көрсетілімге 126 минутқа дейін қысқартылды. Фильмнің АҚШ-тағы кинотеатрлық нұсқасы, өте зорлық-зомбылық көріністеріне байланысты X рейтингісін алды. Бұл рейтингті қабылдамай, Ромеро мен продюсерлер фильмнің коммерциялық сәттілігіне көмектесу үшін фильмді рейтингсіз шығаруды шешті. United Film Distribution Company ақырында оны АҚШ-тағы ішкі нарықта шығаруға келісті. Фильмді Австралияда екі рет классификациялаудан бас тартты: 1978 жылы кинотеатрларда көрсетілген кезде және 1979 жылы тағы бір рет. Австралиялық классификациялық кеңеске ұсынылған нұсқалар Аржентоның және Ромероның кесулері болды. "Өлілердің таңғы жарығы" 1980 жылдың ақпанында United Artists компаниясымен, Ромероның АҚШ нұсқасымен салыстырғанда алты минуттық кесулерден кейін R18+ рейтингісімен шығарылды. Халықаралық деңгейде Арженто ағылшын тілінде сөйлейтін елдерден басқа елдер үшін Euro cut-ті бақылады. Оның нұсқасы 119 минутты құрады. Ол Ромероның нұсқаларына қарағанда Goblin тобының көбірек музыкасын, кейбір түсіндіруші көріністерді алып тастау және монтаж жылдамдығын арттыру сияқты өзгерістерді қамтыды. Дегенмен, Ромероның редакцияларында жоқ қосымша диалогтар мен қанды көріністер де бар. Бұл нұсқа АҚШ-тағы кинотеатрлық нұсқадан тоғыз ай бұрын жарық көрді. "Өлілердің таңғы жарығы" Еуропада әртүрлі атаулармен шығарылды: Италияда Zombi: L'alba dei Morti Viventi (Зомбилер: Тірі өлілердің таңғы жарығы), 1979 жылғы наурыз айында Францияда Zombie: Le Crépuscule des Morts Vivants (Зомби: Тірі өлілердің кешкі жарығы), Испанияда Zombi: El Regreso de los Muertos Vivientes (Зомби: Тірі өлілердің оралуы), Нидерландыда Zombie: In De Greep van de Zombies (Зомбилердің билеуінде), Германияда Constantin Film компаниясымен Zombie, ал Данияда Zombie: Rædslernes Morgen (Зомби: Қорқыныштың таңғы жарығы). "Өлілердің таңғы жарығы" халықаралық деңгейде сәтті болды. Ол кездегі Батыс Германиядағы сәттілігі фильмге түсірілгеннен кейін 18 ай ішінде кем дегенде үш миллион көрермен жинаған фильмдерге берілетін "Алтын экран" сыйлығын әкелді. Бұл нұсқалардың көпшілігі 2004 жылғы арнайы басылымда DVD форматында шығарылды және бұрын VHS форматында да шығарылған. Питтсбург журналында жұмыс істейтін фрилансер фотограф Ричард Берк 2010 жылдың мамыр айында түсірілім алаңынан алынған эксклюзивті суреттерді жариялады.

Dawn of the Dead has received a number of re cuts and re edits, due mostly to Argento's rights to edit the film for international foreign language release. Romero controlled the final cut of the film for English language territories. In addition, the film was edited further by censors or distributors in certain countries. Romero, acting as the editor for his film, completed a hasty 139 minute version of the film (now known as the Extended, or previously erroneously as Director's Cut) for premiere at the 1978 Cannes Film Market. This was later pared down to 126 minutes for the US theatrical release. The US theatrical cut of the film earned the taboo rating of X because of its graphic violence. Rejecting this rating, Romero and the producers chose to release the film unrated to help the film's commercial success. United Film Distribution Company eventually agreed to release it domestically in the United States. The film was refused classification in Australia twice: in its theatrical release in 1978 and once again in 1979. The cuts presented to the Australian Classification Board were Argento's cut and Romero's cut, respectively. Dawn of the Dead was finally released there by United Artists, with an R18+ rating following six minutes worth of cuts compared to Romero's US version, in February 1980. Internationally, Argento controlled the Euro cut for non English speaking countries. The version he created clocked in at 119 minutes. It included changes such as more music from Goblin than the cuts completed by Romero, removal of some expository scenes, and a faster cutting pace. There are, however, extra lines of dialogue and gore shots that are not in either of Romero's edits. It actually debuted nearly nine months before the US theatrical cut. Dawn of the Dead was released under different names in Europe: in Italy as Zombi: L'alba dei Morti Viventi (Zombies: Dawn of the Living Dead), followed in March 1979 in France as Zombie: Le Crépuscule des Morts Vivants (Zombie: Twilight of the Living Dead), in Spain as Zombi: El Regreso de los Muertos Vivientes (Zombie: Return of the Living Dead), in the Netherlands as Zombie: In De Greep van de Zombies (In the Grip of the Zombies), in Germany by Constantin Film as Zombie, and in Denmark as Zombie: Rædslernes Morgen (Zombie: The Morning of Horrors). Dawn of the Dead was successful internationally. Its success in then West Germany earned it the Golden Screen Award, given to films that have at least three million admissions within 18 months of release. A majority of these versions were released on DVD in the 2004 Special Edition, and have previously been released on VHS. The freelance photographer Richard Burke, working for Pittsburgh Magazine, released in May 2010 the first exclusive behind the scenes photos from the set.

Шығарылымдар

1978 жылдың 1 қыркүйегінде ағылшын тілінде сөйлейтін елдерден басқа елдер үшін жасалған 119 минуттық фильмнің премьерасы Италияның Турин қаласында «Зомби» деген атпен, Дарио Аржентоның қатысуымен өтті. Сол жеке нұсқа 1979 жылдың 27 наурызында Жапонияда көрсетіліп, сол елдегі кассада бірден көшбасшы болды. Ағылшын тілді елдер үшін 126 минуттық фильмнің премьерасы 1979 жылдың 7 сәуірінде АҚШ-та Техас штатының Даллас қаласында өткен АҚШ кинофестивалінде, сондай-ақ 11 мамырда Лос-Анджелесте көрсетілді. Бұл фильм АҚШ-тағы алғашқы көрсетілім күндері 900 000 доллар табыс әкелді. Төрт аптадан кейін АҚШ және Канадада 5,1 миллион доллар, ал жалпы халықаралық деңгейде 16 миллион доллар жинады. Халықаралық аренада да сәтті болды, 42 күн ішінде алты жапон кинотеатрында 1,5 миллион доллар, ал Италияда 1 миллионнан астам доллар табыс тапты.

Сыни қабылдау

Rotten Tomatoes, сыншылардың пікірлерін жинақтайтын сайт, 47 сауалнамаға алынған сыншылардың 94%-ы фильмге оң баға бергенін хабарлайды. Орташа бағасы – 8.70/10. Сайттың сыншыларының консенсусы: "Бүгінгі күнге дейін түсірілген зомби фильмдерінің ең тартымды және көңілділерінің бірі – "Өлілердің таңы". Ол таза қорқыныш пен қанды көріністерді әлеуметтік тұрғыдан материалдық қоғамды сынаумен керемет үйлестіреді". Chicago Sun-Times газетінен Роджер Эберт фильмге төрт жұлдыз беріп, оны "қазіргі уақыттың ең жақсы қорқыныш фильмдерінің бірі" деп атады. Эберт "Өлілердің таңы" фильмі "қасіретті, мазасыз, көңілсіз, зорлық-зомбылыққа толы, қатыгез және қорқынышты" екенін мойындаса да, "өнердің әдемі болуы міндетті емес" деді. Cinefantastique журналынан Стив Биодровски фильмді "Тірі өлілер түнінен" гөрі "көлемді" нұсқа деп бағалап, ал NBC Today шоуынан Джин Шалит оны "Тірі өлілердің ыңыршығы" деп атады. Басқалары, әсіресе Variety журналы, фильмнің сценарийін сынап, зорлық-зомбылық пен қанды көріністер кейіпкерлерді дамытуға кедерілі келтіріп, оларды "қызықты емес" ететінін, соның салдарынан фильмнің әсері төмендегенін айтты. Variety журналы: "Таң көрерменді қанды оқиғалардың тізбегімен шарлайды – оқ ату, пышақтау, етті жырту. Бұл Ромероның арнайы эффекттер жасаушысы Том Савиниді фильмнің нағыз "жұлдызына" айналдырады, ал актерлер рөлдерін өте жасанды ойнайды". Полине Каэл "Тірі өлілер түні" фильмі "шын мәнісінде қорқынышты" болса, "Өлілердің таңында" "сен эмоциялық қиындықтарға тап болмайсың, тіпті әсерленбейсің, керісінше, жеңіске жеткендей күлесің, себебі бұл тек қорқынышқа арналған фильм" деді. Лесли Хэлливеллдің "Киножүргізушісі" фильмін "кейде күлкілі, ал қалған уақытта мазасыз немесе жалықтыратын" деп сипаттады. The New York Times газетінен Винсент Канби оны "жалған қасірет" деп атап, "осы фильмнен басын көтеріп, таза және алаңсыз санамен шығуға болады" деді. Фильм көбінесе түпнұсқадан жақсырақ түсірілген сиквелдердің бірі деп есептеледі. 2008 жылы Empire журналы фильмді "Барлық уақыттың 500 ең ұлы фильмі" тізіміне қосты. 2016 жылы Playboy журналынан Джеймс Харизма фильмді "Түпнұсқадан әлдеқайда жақсы 15 сиквел" тізімінде 10-орынға қойды. Fangoria журналының 25 жылдық саны оны 1979 жылдың ең жақсы қорқыныш фильмі деп атады (дегенмен ол бір жыл бұрын шыққан), ал Entertainment Weekly оны "50 ең танымал культ фильмдері" тізімінде 27-орынға қойды. Film.com және Filmsite.org фильмді 1978 жылдың ең жақсы фильмдерінің бірі деп бағалады.

Rotten Tomatoes, a review aggregator, reports that 94% of 47 surveyed critics gave the film a positive review. The average rating is 8.70/10. The site's critical consensus reads: "One of the most compelling and entertaining zombie films ever, Dawn of the Dead perfectly blends pure horror and gore with social commentary on material society." Roger Ebert of the Chicago Sun Times gave it four out of four stars and proclaimed it "one of the best horror films ever made." While conceding Dawn of the Dead to be "gruesome, sickening, disgusting, violent, brutal and appalling," Ebert said that "nobody ever said art had to be in good taste." Steve Biodrowski of Cinefantastique praised the film, calling it a "broader" version of Night of the Living Dead, and Gene Shalit of NBC's Today show dismissed it as "Yawn of the Living." Others, particularly Variety, attacked the film's writing, suggesting that the violence and gore detract from any development of the characters, making them "uninteresting", resulting in a loss of impact. Variety wrote: "Dawn pummels the viewer with a series of ever more grisly events — shootings, knifings, flesh tearings — that make Romero's special effects man, Tom Savini, the real "star" of the film—the actors are as woodenly uninteresting as the characters they play." Pauline Kael wrote that, in contrast to the "truly frightening" Night of the Living Dead, "you begin to laugh with relief that you're not being emotionally challenged or even affected; [Dawn of the Dead is] just a gross out." Leslie Halliwell of Halliwell's Film Guide stated that the film was "occasionally laughable, otherwise sickening or boring." Vincent Canby of The New York Times dismissed it as "fake mayhem and not worth getting exercised about," adding: "Here is a picture that anyone can walk out of with head held high and a clear and untroubled conscience." The film is often cited as being one of the few sequels that are superior to the original. The film was selected as one of The 500 Greatest Movies of All Time by Empire magazine in 2008. In 2016, James Charisma of Playboy ranked the film #10 on a list of 15 Sequels That Are Way Better Than The Originals. The 25th anniversary issue of Fangoria named it the best horror film of 1979 (although it was released a year earlier), and Entertainment Weekly ranked it #27 on a list of "The Top 50 Cult Films." Film. com and Filmsite. org rated it as one of the best films of 1978.

Үй медиасы

2004 жылы әртүрлі компаниялардың фильмнің бірнеше түрлі нұсқаларының көптеген VHS, Laserdisc және DVD релизінен кейін, Anchor Bay Entertainment сол жылдың басында шыққан бір дискілік АҚШ театрлық нұсқасынан кейін, «Зомбилердің таңы» фильмінің түпкілікті Ultimate Edition DVD жинағын шығарды. Жинақта фильмнің кеңінен таралған үш нұсқасы, әр нұсқаға арналған түрлі түсіндірмелер, деректі фильмдер мен қосымша материалдар бар. DVD жинағымен бірге Рой Фрумкестің «Зомбилер туралы құжат» фильмі де жарық көрді, ол «Зомбилердің таңы» фильмінің түсірілімін және Ромероның сол кезге дейінгі карьерасын баяндайды. АҚШ-та «Зомбилердің таңы» фильмінің театрлық нұсқасы Anchor Bay компаниясымен 2007 жылдың 7 қазанында Blu-ray форматында шығарылды. Ұлыбританияда Arrow Video компаниясы Blu-ray нұсқасын шығарды, ол театрлық нұсқаны және Канн мен Аргенто нұсқаларының екі DVD-ін қамтиды. Австралияда Umbrella Entertainment компаниясы Blu-ray шығарды. Рубинштейн фильмнің шығарылмаған 3D нұсқасын бақылап, 6 миллион долларға қаржыландырғаннан кейін фильмнің үй медиасы лицензиялық төлемдерін айтарлықтай арттырғандықтан, бұл релиздердің барлығы қазірде қолжетімсіз. 2016 жылдың қарашасында Koch Media өзінің Midnight Factory желісі арқылы итальяндық нарыққа арналған алты дискілік Collector's Edition Blu-ray жинағын шығарды. Бұл жинақта 4K Ultra HD форматындағы Аргенто нұсқасы, сондай-ақ Аргенто нұсқасының бастапқы 1.85:1 театрлық форматы мен 1.33:1 толық экранды форматы, сонымен қатар фильмнің бастапқы театрлық нұсқасы және кеңейтілген Канн нұсқасы жоғары сапалы Blu-ray форматында бар. Koch сонымен қатар UHD және 1.33:1 дискілерін алып тастап, төрт дискілік жинақ және еуропалық нұсқаның бір Blu-ray дискісін шығарды.

Қайта жасау

2004 жылы шыққан қайта түсірілімді Зак Снайдер (оның режиссерлік дебюті) түсірді, ал сценарийін Джеймс Ганн жазды. Басты рөлдерде Сара Полли, Винг Реймс және Джейк Вебер ойнаса, түпнұсқа актерлері Кен Форе, Скотт Рейнигер және Том Савини эпизодтық рөлдерде пайда болды.

Новелизация

Джордж Ромеро мен Сюзанна Спарроудың фильм негізінде жазылған жұқа қапталды кітабы 1978 жылы жарық көрді. Ол Саймон Пеггтің жаңа кіріспесімен 2015 жылдың 26 мамырында Gallery Books баспасынан қайта басылды. 2020 жылдың қарашасында Пеггтің кіріспесі және жаңа суреттерімен бірге, Second Sight Films-тің фильмнің шектеулі сандық Blu-ray шығарылымының бөлігі ретінде тағы да қайта басылды.

Танымал мәдениетте

Dawn of the Dead-тен алынған дыбыс үлгілері танымал музыкада бірнеше рет қолданылған. Ағылшын виртуалды тобы Gorillaz өздерінің Demon Days (2005) альбомының кіріспесінде фильмнен музыкалық фрагментті үлгі ретінде пайдаланды, сондай-ақ фильмнің басындағы телестудиядағы диалогты "Hip Albatross" B-жағында қолданды. Mortician "Zombie Apocalypse" әнінің кіріспесі ретінде "тозақта орын қалмады" деген фразаны пайдаланады, ал White Zombie "Psychoholic Slag" әнінде диалогты үлгі ретінде қолданды. Американдық альтернативті рок тобы My Chemical Romance-тің "Early Sunsets Over Monroeville" әні фильмнен лирикалық шабыт алды, ал американдық шок-рок тобы Murderdolls "Dawn Of The Dead" әнінде фильмнен күшті шабыт алды. 2004 жылғы зомби комедиялық фильмі Shaun of the Dead фильмнің атын пародизациялап, Ромероның "Тірі өлілердің түні" сериясынан әсер алды. Cancer тобының тұңғыш альбомының обложкасында фильмнен алынған кадрдың суреті бейнеленген. Джо Хиллдің "Бобби Конрой өлімнен оралды" атты әңгімесі Dawn of the Dead түсірілім алаңында өтеді. Оқиға екі актердың зомби рөлін ойнауына бағытталған, ал Ромеро мен Савини екі екінші дәрежелі кейіпкер ретінде пайда болады. 2006 жылғы Dead Rising видео ойыны зомбилердің таралуы кезіндегі сауда орталығында өтеді және бір кезде Dawn of the Dead иелері оны сотқа берді. Ойынның кейінгі нұсқаларында фильмге ұқсас болғанымен, лицензияланбаған және фильм авторларынан мақұлданбағандығы туралы ескерту қосылды.