Тірі өлгендер түні (Tіri ólgender túnі)

Кіріспе

1968 жылғы американдық қорқынышты фильм

"Тірі өлгендер түні" – 1968 жылғы американдық тәуелсіз қорқынышты фильм. Режиссері, операторы және монтаждаушысы – Джордж А. Ромеро, сценарийін Ромеро мен Джон Руссо жазған, продюсерлері – Рассел Штрейнер мен Карл Хардман, ал басты рөлдерді Дуэйн Джонс пен Джудит О’Диа сомдаған. Оқиға Пенсильвания штатының шет аймағындағы фермада қоршауға алынған жеті адамның басынан өткен оқиғаны баяндайды. Фильмдегі ет жейтін монстрлар "гуль" деп аталғанымен, олар зомбилердің қазіргі заманғы бейнесін танымал мәдениетте қалыптастыруға үлкен үлес қосты. Ромеро, Руссо және Штрейнер өзінің "The Latent Image" атты өндіріс компаниясы арқылы телерекламалар, индустриялық фильмдер және "Мистер Роджерстің көршілері" сегменттерін жасағаннан кейін, жанрға деген қызығушылықты пайдаланып, қорқынышты фильм түсіруге бел буды. Олардың сценарийі негізінен Ричард Мэтисонның 1954 жылғы "Мен – аңыз" романынан шабыт алды. Басты түсірілімдер 1967 жылдың шілдесінен 1968 жылдың қаңтарына дейін, негізінен Пенсильвания штатының Эванс-Сити қаласында өтті. Ромеро коммерциялық және индустриялық жұмыстарында жинаған тәжірибесінен пайдаланып, партизандық кино түсіру әдістерін қолданып, фильмді шамамен бюджетпен аяқтады. Фильмге қажетті декорацияны таба алмағандықтан, түсірілім барысында қирату үшін лақтырылған құлайтын ферма үйін жалға алды. "Тірі өлгендер түні" 1968 жылдың 1 қазанында Питтсбургте көрсетілді. Отандық және халықаралық прокаттан түскен табыс бюджетінен 250 есе асып, сол кездегі ең табысты фильмдердің біріне айналды. Америкалық кино ассоциациясының рейтингтік жүйесі енгізілгенге дейін шыққан фильмнің зорлық-зомбылық көріністері мен қанды сахналары жаңашылдық деп есептелді, бұл дау-дамаздықтар мен жағымсыз сын-пікірлерге әкелді. Бірақ ол уақыт өте келе культты фильмге айналып, сыншылардың мақтауына ие болды және Empire, The New York Times және Total Film сияқты басылымдардың ең ұлы және ықпалды фильмдер тізіміне енді. Қорқынышты жанрдың дамуындағы маңызды туынды ретінде танылатын фильмге жасалған ретроспективті зерттеулер 1960 жылдардағы АҚШ-тағы әлеуметтік және мәдени өзгерістерді көрсетуіне, әсіресе Джонстың басты рөлдегі афроамерикандық актер болуына назар аударды. 1999 жылы Конгресс кітапханасы фильмді "мәдени, тарихи немесе эстетикалық тұрғыдан маңызды" деп танып, Ұлттық кино тізіміне қосты. "Тірі өлгендер түні" 1978 мен 2009 жылдар аралығында шыққан бес жалғастығын қамтитын сәтті франшиза құрды, олардың барлығын Ромеро түсірді. Түпнұсқа фильмнің атауын дұрыс көрсетпеген қателік салдарынан, фильм шыққаннан кейін-ақ авторлық құқығы жойылды, нәтижесінде көптеген бейімделулер, қайта түсірулер және қорқынышты жанрдағы ұзаққа созылған мұра пайда болды. 1990 жылы Ромеро сценарийін жазып, Том Савини режиссерлік еткен ресми қайта түсіру шықты.

Night of the Living Dead is a 1968 American independent horror film directed, photographed, and edited by George A. Romero, written by Romero and John Russo, produced by Russell Streiner and Karl Hardman, and starring Duane Jones and Judith O'Dea. The story follows seven people trapped in a farmhouse in rural Pennsylvania, under assault by reanimated corpses. Although the flesh eating monsters that appear in the film are referred to as "ghouls", they are credited with popularizing the modern portrayal of zombies in popular culture. Having gained experience creating television commercials, industrial films, and Mister Rogers' Neighborhood segments through their production company The Latent Image, Romero, Russo, and Streiner decided to make a horror film to capitalize on interest in the genre. Their script primarily drew inspiration from Richard Matheson's 1954 novel I Am Legend. Principal photography took place between July 1967 and January 1968, mainly on location in Evans City, Pennsylvania, with Romero using guerrilla filmmaking techniques he had honed in his commercial and industrial work to complete the film on a budget of approximately Unable to procure a proper set, the crew rented a condemned farmhouse to destroy during the course of filming. Night of the Living Dead premiered in Pittsburgh on October 1, 1968. It grossed domestically and internationally, earning more than 250 times its budget and making it one of the most profitable film productions ever made at the time. Released shortly before the adoption of the Motion Picture Association of America rating system, the film's explicit violence and gore were considered groundbreaking, leading to controversy and negative reviews. It eventually garnered a cult following and critical acclaim and has appeared on lists of the greatest and most influential films by such outlets as Empire, The New York Times, and Total Film. Frequently identified as a touchstone in the development of the horror genre, retrospective scholarly analysis has focused on its reflection of the social and cultural changes in the United States during the 1960s, with particular attention towards the casting of Jones, an African American, in the leading role. In 1999, the film was deemed "culturally, historically, or aesthetically significant" by the Library of Congress and selected for preservation in the National Film Registry. Night of the Living Dead created a successful franchise that includes five sequels released between 1978 and 2009, all directed by Romero. Due to an error when titling the original film, it entered the public domain upon release, resulting in numerous adaptations, remakes, and a lasting legacy in the horror genre. An official remake, written by Romero and directed by Tom Savini, was released in 1990.

Сюжет

Барбра мен Джонни ағайындылары Пенсильвания штатының шетіндегі зиратқа әкелерінің қабірін зиярат ету үшін келеді, онда жыртылған костюм киген сұрғылт адам Джонниді өлтіріп, Барбраға шабуыл жасайды. Ол жақын жердегі шаруа үйіне қашады, бірақ баспалдақта жартылай жеген тұрғынның денесін табады. Ұзақ өтпей үйді қоршап алған әлдеқандай әуесқойлар үйді қоршайды, ал бейтаныс Бен Барбраны үй иесі деп жаңылысады. Бірнеше әуесқойды қуғаннан кейін, ол терезелер мен есіктерді нығайтады. Үйді қарап шығу барысында ол рычагты мылтық табады. Барбраның таңғалысы, үйдің жертөлесінде бұрыннан адамдар паналап отырғанын көреді. Гарри, оның әйелі Хелен және олардың кішкентай қызы Карен сол әлдеқандай әуесқойлардың тобы олардың машинасына шабуыл жасап, Кареннің қолына шағып, оны ауыр сырқатқа шалдықтырғаннан кейін онда паналаған. Том мен Джуди төтенше жағдай туралы радио хабарлама естігеннен кейін паналаған. Том мен Бен шаруа үйін қорғайды, ал Гарри жер астында қауіпсіз емес деп наразылық білдіреді, содан кейін жертөлеге қайтады. Әуесқойлар шаруа үйін қоршауға алады, олардың саны күннен-күнге артып келеді. Паналағандар АҚШ-тың шығыс жағалауында жаппай қырғын жасап жатқан каннибалдық мәйіттер және тірі өлгендерді жою үшін елді аралап жүрген қарулы адамдар туралы радио мен теледидар хабарларын тыңдайды. Хабарлар растайды, әуесқойлар басына ауыр соққылар жасау, миына оқ тигізу немесе өртеу арқылы қайтадан өлтірілуі мүмкін. Әртүрлі құтқару орталықтары баспана мен қауіпсіздік ұсынады, ал ғалымдар Венерадан қайтып келген ғарыш зондының жарылуынан туындаған сәулелену қайта тірілтуге себеп болды деп болжайды. Бен Каренге медициналық көмек көрсетуді жоспарлап, оны құтқару орталығына жеткізу үшін шаруашылықтағы сорғыдан машинасын маймен толтыруды жоспарлайды. Бен, Том және Джуди бірге барады, шұғылалы шамдар мен Молотов коктейльдерімен әуесқойларды ұстап тұрады. Алайда, сорғыдан газ төгіліп, жүк көлігі өртеніп, жарылып, Том мен Джудиді өлтіреді. Бен қайта оралып, Гарри оны кіргізбей тұрып, есікті бұзып жібереді. Қалған аман қалғандар шығу жолын іздеуге тырысады. Олар әңгімелерін тоқтатып, таңғы сағат 3-тегі жаңалықтарды көреді, бірақ көп ұзамай қуат өшіп қалады. Әуесқойлар жарық жоқ үйдің есіктерін мен терезелерін бұзып кіреді. Дүрлік-шарқынның арасында Гарри Беннің қаруын ұстап алады, бірақ қарусызданып, Бен оны атып өлтіреді. Гарри жертөлеге құлап, қызының қасында қайтыс болады. Карен жарақаттарынан қайтыс болады, әуесқойға айналады және әкесінің денесін жейді. Ол анасын тас қашаумен өлтіреді. Барбра Бенге әуесқойларды ұстап тұруға көмектесуге тырысады, бірақ қайта тірілген Джонни оны тартып әкетеді. Орда кіргенде, Бен жертөлеге тығылады, онда Гарри мен Хеленнің әуесқойларын атып өлтіреді. Таңертең қарулы топ қалған әуесқойларды жою үшін келеді. Олардың атыстары мен сиреналарынан оянған Бен жертөледен шығады, бірақ олар оны әуесқой деп жаңылысады. Оның денесі отқа тасталып, қалған әуесқойлармен бірге өртеледі.

Siblings Barbra and Johnny drive to a cemetery in rural Pennsylvania to visit their father's grave, where a pale man in a tattered suit kills Johnny and attacks Barbra. She flees to a nearby farmhouse but finds the resident's corpse lying half eaten on the stairs. A growing horde of ghouls soon surround the house as a stranger, Ben, arrives and initially mistakes Barbra for the homeowner. After driving back several ghouls, he boards the windows and doors. While searching the home for supplies, he locates a lever action rifle. A nearly catatonic Barbra is surprised to find people already taking shelter in the home's cellar. Harry, his wife Helen, and their young daughter Karen fled there after a group of the same monsters overturned their car and bit Karen on the arm, leaving her seriously ill. A couple, Tom and Judy, took shelter after hearing an emergency broadcast about a series of brutal killings. Tom and Ben secure the farmhouse while Harry protests that it is unsafe aboveground before returning to the cellar. Ghouls continue to besiege the farmhouse in increasing numbers. The refugees listen to radio and television reports of an army of cannibalistic corpses committing mass murder across the East Coast of the United States and of the posses of armed men patrolling the countryside to exterminate the living dead. Reports confirm that the ghouls can die again from heavy blows to the head, bullets to the brain, or being burned. Various rescue centers offer refuge and safety, and scientists theorize that radiation from an exploding space probe returning from Venus caused the reanimations. Ben devises a plan to obtain medical supplies for Karen and transport the group to a rescue center by refueling his truck at a pump on the farm. Ben, Tom, and Judy drive there together, holding the ghouls off with torches and Molotov cocktails. However, the gas from the pump spills and causes the truck to catch fire and explode, killing Tom and Judy. Ben returns and breaks down the door when Harry does not let him in. The remaining survivors attempt to figure a way out. They pause their discussion to watch the 3 a. m. news update until the power cuts out. The ghouls soon break through the doors and windows of the unlit home. In the chaos, Harry grabs Ben's gun but is disarmed and shot by Ben. Harry staggers down to the cellar and dies next to his daughter. Karen dies from her injuries, becomes a ghoul, and eats her father's remains. She stabs her mother to death with a masonry trowel. Barbra tries to help Ben keep the ghouls out, but a reanimated Johnny drags her away. As the horde breaks in, Ben takes refuge in the cellar, where he shoots Harry's and Helen's ghouls. In the morning, an armed posse arrives to dispatch the remaining ghouls. Awoken by their gunfire and sirens, Ben emerges from the cellar, but they shoot him, mistaking Ben for a ghoul. His body is thrown onto a bonfire and burned with the rest of the ghouls.

Актерлік құрам

Төмен бюджетті фильмде танымал актерлер болмады, бірақ кейбір актерлердің мансабын дамытты. Питтсбургтен екі тәуелсіз кинокомпания – «Хардман Ассошиэйтс» және режиссер Джордж А. Ромероның «Латентті бейне» бірлесіп, «Түнгі тірі өлілер» фильмін жасау үшін «Image Ten» атты өндіріс компаниясын құрды. Актерлік құрамға «Image Ten» мүшелері, бұрын олардың жарнамаларында ойнаған актерлер, Ромероның таныстары және Питтсбург сахнасындағы актерлер кірді. Дуэйн Джонс Бен рөлінде. 1968 жылы қара нәсілді актердің америкалық фильмнің басты рөліне таңдалуы сирек болғандықтан, актерлік құрамда дау туды, бірақ Ромеро Джонстың кастингте ең жақсы көрсеткенін айтты. Джонс «Ganja & Hess» (1973) және «Beat Street» (1984) сияқты басқа фильмдерде де ойнады, бірақ оны тек Бен рөлімен таниды деп уайымдады. Джудит О’Диа Барбра рөлінде. 23 жастағы коммерциялық және сахналық актриса О’Диа бұрын Питтсбургтегі «Хардман» және «Истмен» компанияларында жұмыс істеген. О’Диа Голливудта киноиндустриясына қадам басуға тырысқанда, оған рөл туралы хабарлады. О’Диа фильмнің мәдени әсеріне және оған әкелген даңққа таң қалды. Карл Хардман Гарри Купер рөлінде. «Хардман Ассошиэйтс» компаниясының президенті Карл Хардман жаумізгі әке рөлін сомдады. Купердің әйелін Хардманның өмірдегі серігі және бизнес әріптесі Мэрилин Истман ойнады. Кайра Шон Карен Купер рөлінде. Хардманның 9 жасар қызы Шон сонымен қатар Бен сүйреп әкеткен үйдің жоғарғы қабатындағы мәйітті бейнеледі. Кит Уэйн Том рөлінде. «Кит Уэйн» – Рональд Кит Хартманның сахналық есімі. Осы бірден-бір актерлік рөлінен кейін Уэйн әнші, биші, музыкант және түнгі клубтың иесі болып жұмыс істеді. Уэйн Солтүстік Каролинада сәтті хиропрактик болды. 1995 жылы ол 50 жасында өз өмірін өз қолымен аяқтады. Джудит Ридли Джуди рөлінде. 19 жастағы «Хардман Ассошиэйтс» компаниясының кеңсе қызметкері Ридли Барбра рөліне актерлік тәжірибесіз кастингке қатысып, оған Джуди рөлі берілді. Ридли Ромероның сәтсіз екінші фильмі «Бұл әрқашан ваниль» (1971) фильмінде ойнады. Барбра мен Джонни зиратта кездескен алғашқы зомби рөлін ойнаған Билл Хинцман «The Majorettes» (1986) және «Flesheater» (1988) сияқты бірнеше қорқынышты фильмдерде жұмыс істеді. Джордж Косана шериф МакКлелланд рөлінде. Косана сонымен қатар фильмнің өндіріс жетекшісі болды. Билл «Шалқын Билли» Кардилл өзін ойнайды. Кардилл Питтсбургте «Чиллер театры» атты қорқынышты фильмдер антологиясын жүргізген тележүргізуші ретінде танымал болды. Оның қызы Лори Ромероның «Өлілер күні» (1985) фильмінде ойнады.

The low budget film included no well known actors, but propelled the careers of some cast members. Two independent film companies from Pittsburgh—Hardman Associates and director George A. Romero's The Latent Image—combined to form Image Ten, a production company chartered only to create Night of the Living Dead. The cast consisted of members of Image Ten, actors previously cast for their commercials, acquaintances of Romero, and Pittsburgh stage actors. Duane Jones as Ben. The casting was potentially controversial in 1968 when it was rare for a black man to be cast as the hero of an American film primarily composed of white actors, but Romero said that Jones performed the best in his audition. Jones went on to appear in other films, including Ganja & Hess (1973) and Beat Street (1984), but worried that people only recognized him as Ben. Judith O'Dea as Barbra. A 23 year old commercial and stage actress, O'Dea previously worked for Hardman and Eastman in Pittsburgh. O'Dea was in Hollywood seeking entry to the movie business when contacted about the role. O'Dea expressed surprise at the film's cultural impact and the renown it brought her. Karl Hardman as Harry Cooper. President of Hardman Associates, Karl Hardman, played the hostile father. Cooper's wife was played by Hardman's real life business and romantic partner Marilyn Eastman. Kyra Schon as Karen Cooper. Hardman's daughter in real life, 9 year old Schon also portrayed the mangled corpse on the house's upstairs floor that Ben drags away. Keith Wayne as Tom. "Keith Wayne" was Ronald Keith Hartman's stage name. After this lone acting role, Wayne went on to work as a singer, dancer, musician, and night club owner. Wayne became a successful chiropractor in North Carolina. In 1995, he took his own life at age 50. Judith Ridley as Judy. The 19 year old receptionist from Hardman Associates auditioned for Barbra without any acting experience and was given the less demanding role of Judy. Ridley starred in Romero's unsuccessful second feature There's Always Vanilla (1971). Bill Hinzman, who played the first ghoul encountered by Barbra and Johnny in the cemetery, went on to work on a number of horror films including The Majorettes (1986) and Flesheater (1988). George Kosana as Sheriff McClelland. Kosana also served as the film's production manager. Bill "Chilly Billy" Cardille as himself. Cardille was well known in Pittsburgh as a TV presenter who hosted a horror film anthology series, Chiller Theatre. His daughter Lori would go on to star in Romero's Day of the Dead (1985).

Даму және алдын ала өндіріс

Джордж Ромеро Питтсбургтегі Карнеги-Меллон университетінде оқып жүрген кезінде киноиндустриясындағы мансабын бастады. Ол өзінің досы Рассел Стрейнермен бірге құрған The Latent Image компаниясы үшін телеарна жарнамалары мен өндірістік фильмдерді түсіріп, өндірді. The Latent Image кішкентай басталып, бірақ «Fantastic Voyage» (1966) фильмін пародиалайтын, жоғары бюджетті Calgon жарнамасын жасағаннан кейін Ромеро The Latent Image-дің көркем фильм өндіруге қажетті тәжірибесі мен жабдықтары бар деп ойлады. Ромероның сөзінше, олар киноиндустриясының «ерекшеге деген құштарлығын» пайдаланғысы келді. Ол, Стрейнер және Джон А. Руссо Питтсбургте орналасқан Hardman Associates, Inc. атты өндірістік кинофирмасының президенті Карл Хардманмен және вице-президенті Мэрилин Истманмен байланысқа түсті. The Latent Image сол кезде әлі атауы жоқ қорқыныш фильмі туралы идеясын ұсынды. Бұл талқылаулар бір көркем фильм өндіру үшін тіркелген Image Ten компаниясының құрылуына әкелді. Бастапқы бюджет 6000 доллар болды; өндіріс компаниясының әрбір мүшесі пайданың үлесі үшін 600 доллар салды. Тағы он инвестор тағы 6000 доллар салды, бірақ бұл әлі де жеткіліксіз еді. Ромеро түсіру кезінде қосымша инвесторларды көндіру үшін ерте түсірілген кадрларды пайдаланған кезде өндіріс бірнеше рет тоқтатылды. Image Ten ақырында бюджет үшін шамамен 114 000 доллар жинады (1968 жылғы 114 000 доллар бүгінгі күнгі шамамен <есептелген сомаға> тең).

Жазу

Сценарийді Руссо мен Ромеро бірлесіп жазды. Олар жасөспірімдер туралы ертедегі қорқыныш пен комедияны араластырған идеядан бас тартты, себебі сенімді ғарыш кемесін жасауға жеткілікті бюджеттері болмады. Руссо үйден қашып кеткен жас жігіттің зиратта адам денелерін тамақ үшін жинап жатқан жаратылыстарды байқауы туралы қысқаша оқиға ұсынды. Ромеро бұл идеяны ет жейтін гулдар туралы жарияланбаған әңгімесімен біріктірді және толыққанды сценарийі жоқ күйде түсірілімдерді бастады. Руссоның айтуынша, түсірілімге дейін жазылған сценарий Куперлер отбасының пайда болуына дейінгі оқиғаларды ғана қамтыды. Руссо түсірілім барысында сценарийді аяқтады, ал Ромеро кейіннен өзінің әңгімесінің соңғы беттерін «Өлілердің таңы» (1978) және «Өлілер күні» (1985) фильмдеріне айналдырды. Ромеро шабыт алу үшін Ричард Мэтисонның 1954 жылғы «Мен – аңызмын» атты қорқынышты романына жүгінді, онда болашақтағы Лос-Анджелесті қырып өткен оба суреттеледі. «Мен – аңызмын» романындағы жұқтырған адамдар құртқа ұқсап, жұқтырмағандарға шабуыл жасайды. Мэтисон Ромероның интерпретациясын «бірқатар арзандықтар» деп сипаттап, оны құрмет көрсетуден гөрі ұрлық деп атады. Сұхбаттарының бірінде Ромеро «Түнгі тірі өлілер» мен «Мен – аңызмын» фильмдерін салыстырды. Ол Мэтисонның толыққанды жаһандық құлдыраудың салдары туралы жазғанын, ал өзінің мақсаты – осындай апат дами келе жатқанда адамдар қалай реакция жасайтынын көрсету екенін түсіндірді. Диалогтың көп бөлігі актерлермен бірге өзгертіліп, қайта жазылды немесе тікелей сахнада импровизацияланды. Басты актриса Джудит О’Диа сұхбат берушіге: «Нақты сценарий болды ма, жоқ па, менің ойымша, білмеймін! Біз не істеу керектігін қарап, содан кейін әрқайсымыз өз сезімімізше істедік» деді. О’Диа мысал ретінде Барбра Бенге Джоннидің өлімі туралы айтқан көріністі келтірді. Ол сценарийде Барбраның Джоннимен бірге машинада отырып, шабуылға ұшырағандары туралы сөздері болғанын айтты. Барбраның осы көріністегі диалогы толыққанды импровизация болды. Истман Хелен мен Гарри Купердің жертөледегі көріністерін өзгертті. 2013 жылы фильм түсірілген жылмен бірдей жылда Мартин Лютер Кингтің қазасынан шабыт алғаны туралы сұраққа Ромеро теріс жауап берді, ол фильмді көрсетуге таратушы іздеп жүргенде ғана оқиға туралы естігенін айтты. Негізгі түсірілім үшін үйді салуға немесе сатып алуға ақшасы болмағандықтан, фильм жасаушылар бұрынғы шаруа үйін жалға алды, оны жақын уақытта бұзу жоспарланған еді. Үйде су болмаса да, кейбір топ мүшелері түсірілім кезінде онда тұрып, жақын жердегі өзенде шомылды. Ғимараттың ұмытылған жертөлесі түсірілім үшін жарамды болмады, сондықтан бірнеше жертөле көріністері «Латентті бейне» кеңсесінің астында түсірілді. Фильмде көрсетілген жертөле есігі түсірілім тобы қабырғаға кесіп, ешқайда шықпайтын еді. Реквизиттер мен арнайы эффектілер қарапайым болды және бюджетпен шектелді. Мысалы, қан үшін актерлердің денелеріне шашылған «Боско» шоколадтық сиропы қолданылды. Гүлдер жеген адам еті инвестордың ет дүкенінен сыйлық ретінде алынған ет пен малдың ішкі органдарынан жасалды. Зомбилердің макияжы фильм барысында өзгерді. Бастапқыда макияж ақ терілі және қара көзді адамдарға ғана қолданылды. Түсірілім барысында мәйітхана шайыры жараларды және шіріген етті имитациялау үшін қолданылды. Фильм түсірілімі 1967 жылдың шілдесінен 1968 жылдың қаңтарына дейін әртүрлі атаулармен жүрді. Жұмыстар «Монстр Флик» атты жалпы жұмыс атауымен басталды, содан кейін Ромероның сценарийдің негізі болған әңгімесінен кейін «Анубистің түні» деп өзгертілді және «Ет жеушілердің түні» деген атпен аяқталды, бірақ бұл атау соңғы шығарылымда қолданылмады, себебі ұқсас аты бар фильммен қақтығыс болуы мүмкін еді. Аз бюджетке байланысты Ромеро 35 мм қара-ақ пленкаға түсірді. Аяқталған фильмнің нәтижесі осы шешім болды, себебі кинотарихшы Джозеф Маддрей қара-ақ түсірілімді «партизандық стильде» деп сипаттап, ол «соғыс уақытындағы жаңалықтардың бекемдігіне» ұқсайды деді. Ол бұл эксплоатациялық фильмнің әлеуметтік тұрақсыздық туралы деректі фильмге ұқсайтынын айтты.

The script was co written by Russo and Romero. They abandoned an early horror comedy concept about adolescent aliens, after realizing they would not have the budget to create a convincing spaceship. Russo proposed a more constrained narrative where a young man runs away from home and discovers aliens harvesting human corpses for food in a cemetery. Romero combined this idea with an unpublished short story about flesh eating ghouls, and they began filming with an incomplete script. According to Russo, the screenplay written prior to filming only covered events up to the emergence of the Cooper family. Russo completed the script while filming and Romero later expanded the final pages of his short story into the sequels Dawn of the Dead (1978) and Day of the Dead (1985). Romero drew inspiration from Richard Matheson's I Am Legend (1954), a horror novel about a plague that ravages a futuristic Los Angeles. The infected in I Am Legend become vampire like creatures and prey on the uninfected. Matheson described Romero's interpretation as "kind of cornball", and more theft than homage. In an interview, Romero contrasted Night of the Living Dead with I Am Legend. He explained that Matheson wrote about the aftermath of a complete global upheaval; Romero wanted to explore how people would respond to that kind of disaster as it developed. Much of the dialogue was altered, rewritten, or improvised by the cast. Lead actress Judith O'Dea told an interviewer, "I don't know if there was an actual working script! We would go over what basically had to be done, then just did it the way we each felt it should be done". One example offered by O'Dea concerns a scene where Barbra tells Ben about Johnny's death. O'Dea said that the script vaguely had Barbra talk about riding in the car with Johnny before they were attacked. She described Barbra's dialogue for the scene as entirely improv. Eastman modified the scenes written for Helen and Harry Cooper in the cellar. Asked in 2013 if he took inspiration from the assassination of Martin Luther King Jr. in the same year that the movie was made, Romero responded in the negative, noting that he only heard about the shooting when he was on his way to find distribution for the finished film. Lacking the money to build or purchase a house for the main set, the filmmakers rented a nearby farmhouse scheduled for demolition. Though it lacked running water, some crew members slept there during the shooting, taking baths in a nearby creek. The building's neglected cellar was not a viable location for filming, so the few basement scenes were shot beneath The Latent Image offices. The basement door shown in the film was cut into a wall by the production team and led nowhere. Props and special effects were simple and limited by the budget. The blood, for example, was Bosco Chocolate Syrup drizzled over cast members' bodies. The human flesh consumed by ghouls consisted of meat and offal donated by an investor's butcher shop. Zombie makeup varied during the film. Initially, makeup was limited to white skin with blackened eyes. As filming progressed, mortician's wax simulated wounds and decaying flesh. Filming took place between July 1967 and January 1968 under various titles. Work began under the generic working title Monster Flick, was changed to Night of Anubis after Romero's short story that provided the basis for the script, and was completed as Night of the Flesh Eaters, a title not used in the final release due to a potential conflict with a similarly named film. The small budget led Romero to shoot on 35 mm black and white film. The completed film ultimately benefited from the decision, as film historian Joseph Maddrey describes the black and white filming as "guerrilla style", resembling "the unflinching authority of a wartime newsreel". He found the exploitation film to resemble a documentary on social instability.

Режиссерлік

"Түнгі тірі өлілер" – Джордж А. Ромероның режиссерлік еткен алғашқы толық метражды фильмі. Оның бастапқы жұмыстары Питтсбургтегі WQED қоғамдық телеарнасының балалар бағдарламасы Mister Rogers' Neighborhood үшін жарнамалар, өндірістік фильмдер мен қысқаметражды фильмдер түсіруді қамтыды. Ромероның "Түнгі тірі өлілер" фильмін түсіруге қабылдаған шешімі оның қорқыныш жанрындағы режиссер ретіндегі мансабын бастады. Ол сондай-ақ, түсірілімдерге, "Сион Ведьмы" (1972), "The Crazies" (1973), "Мартин" (1978), "Creepshow" (1982) және "The Dark Half" (1993) фильмдерін басқарды. Сыншылар Ромероның режиссерлік стиліне 1950 жылдардағы қорқыныш және ғылыми фантастика фильмдерінің ықпалын байқады. Мысалы, Стивен Пол Миллер "елуінші жылдардағы арзан қорқыныштың қайта жаңғыруын" көрді және фильмдегі әскери операциялар туралы әскери генералдың теледидардағы пікірталасы "елуінші жылдардағы қорқыныш фильмдеріндегі әскерді шақырудың жиі кездесетін жағдайын" еске салады деді. Миллер "Түнгі тірі өлілер" фильмінде генералдың мақтанғаныш мінез-құлқы арқылы әскери операцияларды әжуалаудан ләззат алатынын" және үкіметтің зомби эпидемиясының себебін анықтауға немесе азаматтарды қорғауға бейімсіздігін атап өтті. Ромеро фильмнің көңіл-күйін үмітсіздіктен толыққанды трагедияға қарай төмендеу деп сипаттады. Кино зерттеушісі Карл Ройер фильмнің күрделілігін, әсіресе Ромероның тәжірибесінің шектеулі екенін ескере отырып, мақтады және фильм-нуар стиліндегі жарықтандырудың (көлденең көлеңкелер) көңіл-күйді күшейтіп, жаттандыру сезімін тудыратынын атап өтті. Кейбір сыншылар Ромероның фильмін графикалық көріністеріне байланысты сынға алса, жазушы Р. Х. В. Диллард фильмнің табысына "көзге түсетін егжей-тегжейлі суреттемесінің" үлкен үлес қосқанын мәлімдеді. Ол: "Қай қыз болмасын, бір кезде анасын өлтіргісі келмеген? Ал Карен фильмде тыйым салынған істі жасауға ерекше мүмкіндік береді" деді. Ромеро әлеуметтік табуларды, әсіресе каннибализмді маңызды тақырыптар ретінде көрсетті. Кино зерттеушісі Робин Вуд "Түнгі тірі өлілер" фильмінің ет жеу көріністерін 1960 жылдардың соңында американдық капитализмді сынау ретінде қарастырады. Вуд зомбилердің адамдарды жеуі капитализмдегі адамдық қарым-қатынастың логикалық соңы екенін айтады.

Night of the Living Dead was the first feature length film directed by George A. Romero. His initial work involved filming advertisements, industrial films, and shorts for Pittsburgh public broadcaster WQED's children's series Mister Rogers' Neighborhood. Romero's decision to direct Night of the Living Dead launched his career as a horror director. He took the helm of the sequels as well as Season of the Witch (1972), The Crazies (1973), Martin (1978), Creepshow (1982) and The Dark Half (1993). Critics saw the influence of the horror and science fiction films of the 1950s in Romero's directorial style. Stephen Paul Miller, for instance, witnessed "a revival of fifties schlock shock and the army general's television discussion of military operations in the film echoes the often inevitable calling in of the army in fifties horror films". Miller admits that "Night of the Living Dead takes greater relish in mocking these military operations through the general's pompous demeanor" and the government's inability to source the zombie epidemic or protect the citizenry. Romero described the film's intended mood as a downward arc from near hopelessness to complete tragedy. Film historian Carl Royer praised the film's sophistication—especially considering Romero's limited experience—and noted the use of chiaroscuro (film noir style) lighting to create a mood of increasing alienation. While some critics dismissed Romero's film because of the graphic scenes, writer R. H. W. Dillard claimed that the "open eyed detailing" of taboo heightened the film's success. He asked, "What girl has not, at one time or another, wished to kill her mother? And Karen, in the film, offers a particularly vivid opportunity to commit the forbidden deed vicariously." Romero featured social taboos as key themes, especially cannibalism. Film historian Robin Wood interprets the flesh eating scenes of Night of the Living Dead as a late 1960s critique of American capitalism. Wood argues that the zombies' consumption of people represents the logical endpoint of human interactions under capitalism.

Өндірістен кейінгі

Image Ten мүшелері түсірілім және пост-өндіріс процесіне қатысып, камераға пленка салу, жарықтандырушының жұмысын атқару, реквизит жасау, дыбыс жазу және монтаждау ісіне белсенділік танытты. Карл Хардман өндірістік суреттерді түсіріп, басып шығарды, ал оған актерлер тобының "конвейерлік" көмегі тиді.

Саундтрек

Фильмнің музыкасы фильм үшін қосылған немесе өңделген бұрыннан бар туындылардан тұрды. Саундтректің көп бөлігі бұрынғы фильмдерде пайдаланылған. Ромеро Hi Q музыкалық кітапханасынан тректерді іріктеді, ал Хардман оларды сахналарға қарай кесіп, электрондық эффектілермен толықтырды.

Премьерадағы дау

"Түнгі тірі өлілер" 1968 жылдың 1 қазанында Питтсбургтегі Фултон театрында тұңғыш рет көрсетілді. Еліміз бойынша бұл сенбі күні түстен кейінгі сеанс болды – сол кездегі қорқынышты фильмдерге тән, көбінесе жасөспірімдер мен оқушылар аудиториясын тартты. MPAA фильмдер рейтингісі келесі айға дейін енгізілмегендіктен, балалар билет ала алды. "Чикаго Сан Таймс" газетінің тілшісі Роджер Эберт, балаларын фильмге кіруге рұқсат берген кинотеатр иелері мен ата-аналарды сынады, олар фильмге мүлдем дайын емес еді. Эберт, аудиториядағы балалардың 60-шы жылдардағы қорқынышты фильмдерге тән реакцияларын көрсеткенін атап өтті, мысалы, экранда зұлым рухтар пайда болғанда айқайлаған. Ол, кейіпкерлердің бірінен соң бірі сәтсіздікке ұшырап, өліп, отқа немесе тірі еместерге жем болып бара жатқанда, театр атмосферасының қатты үнсіздікке айналғанын айтты. Премьерадан кейінгі он жылда фильм АҚШ кассасында 15 миллион доллардан астам табыс тапты. Ол 25-тен астам тілге аударылды. "The Wall Street Journal" газеті 1968 жылы фильмнің Еуропадағы ең табысты фильм болғанын хабарлады. 1971 жылы "Newsweek" журналында жарияланған мақаласында Пол Д. Циммерман фильмнің "қанға құмар кино әуесқойларының өсіп келе жатқан тобы үшін нағыз культты фильмге айналғанын" жазды. Шығарылғаннан кейін ондаған жылдар өткен соң да фильм классика ретінде танылып, оң пікірлер жинауда. 2008 жылы "Empire" журналы фильмді "Барлық уақыттың 500 ең ұлы фильмі" тізімінде 397-орынға қойды. "The New York Times" газеті де фильмді "Ең жақсы 1000 фильм" тізіміне енгізді. 2010 жылдың қаңтарында "Total Film" журналы фильмді "Барлық уақыттың 100 ең ұлы фильмі" тізіміне қосты. "Rolling Stone" журналы "Түнгі тірі өлілер" фильмін соңғы 100 жылдағы 100 ең ерекше фильмнің бірі деп атады. "Reader's Digest" оны барлық уақыттың ең қорқынышты фильмдерінің 12-ші орынына қойды. "Түнгі тірі өлілер" фильмі тұңғыш көрсетілгеннен кейін ондаған жылдар өткен соң екі ерекше наградаға ие болды. 1999 жылы Конгресс кітапханасы фильмді "мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар" деп танылған басқа фильмдермен бірге Ұлттық кино тізіліміне қосты. 2001 жылы Америка кино институты фильмді "AFI's 100 Years…100 Thrills" тізімінде 93-орынға қойды, бұл тізімде Американың ең қоздыратын фильмдері бар. Фильмдегі зомбилер де AFI's 100 Years…100 Heroes & Villains тізімінде "Зұлым кейіпкерлер" санатында үміткер болды, бірақ ресми тізімге іліге алмады. Чикаго кино сыншылары қауымдастығы оны ең қорқынышты фильмдердің 5-шісі деп атады. Фильм сондай-ақ "Bravo's The 100 Scariest Movie Moments" бағдарламасында 9-шы орынды иеленді. "New Yorker" журналының сыншысы Паулин Каел фильмді "ең қорқынышты фильмдердің бірі" деп атады және "театрдан шыққаннан кейін бүкіл қорқынышты оқиғаны ұмытуға тілеуіңіз мүмкін. Фильмнің бұлыңғыр, қарапайым салқыны оған көмектеседі – оған шикі реализм береді". "Film Daily" сыншысы: "Бұл – ұйықтап жатқан адамның барлық белгілерін көрсететін қорқынышты фильмнің маржаны" деді. Роджер Эберт матинне көрсетілімін сынға алса да, фильмнің өзіне таң қалғанын мойындады. Сол кезде АҚШ авторлық құқық заңнамасы бойынша, авторлық құқықты сақтау үшін авторлық құқық туралы хабарламаны жариялау қажет болды. Фильмнің шығуынан бірнеше жыл өткен соң, оның авторлары кинотеатрларға таратылған түпнұсқалық нұсқаларда авторлық құқық туралы ешқандай хабарлама болмағанын анықтады. "Түнгі тірі өлілер" авторлық құқыққа ие болмағандықтан, ол VHS, Betamax, DVD, Blu-ray және басқа да форматтарда жүздеген үй видеолары түрінде шығарылды. Тек таспаларда фильмнің екі жүзден астам түрлі нұсқасы жарық көрді. Фильмнің сандаған нұсқалары әртүрлі сападағы DVD, Blu-ray және LaserDisc форматтарында шығарылды. Оригиналды фильмді көптеген сайттардан тегін көруге немесе жүктеуге болады. 2024 жылдың қаңтар айына қарай, ол Интернет архивіндегі ең көп қаралған үшінші фильм, оны 3,5 миллионнан астам адам көрген. Фильм 1993 жылы "Tempe Video" арқылы VHS форматта шығарылды. Келесі жылы "Elite Entertainment" компаниясы THX сертификатымен 25 жылдық мерекелік лазерлік дискіні шығарды. Онда түсініктемелер, трейлерлер, галерея файлдары және тағы басқа арнайы мүмкіндіктер бар. 1999 жылы Руссоның қайта қараған нұсқасы "Түнгі тірі өлілер: 30 жылдық мерекелік басылымы" "Anchor Bay Entertainment" компаниясы арқылы VHS және DVD форматтарында жарық көрді. 2002 жылы "Elite Entertainment" түпнұсқалық кесілген арнайы DVD-дискіні шығарды. "Dimension Extreme" фильмнің DVD-де қалпына келтірілген нұсқасын шығарды. Содан кейін 2018 жылдың 13 ақпанында "The Criterion Collection" компаниясы 4K қалпына келтірілген Blu-ray дискісін шығарды, ол "Museum of Modern Art" мен "Janus Films" компанияларына тиесілі баспадан алынған. Бұл басылымда "Night of Anubis" деген атаумен фильмнің жұмыс үлгісінің өңделген нұсқасы және түрлі бонус материалдары бар. 2020 жылдың ақпанында "Netflix" Германиядағы "Түнгі тірі өлілер" фильмін өзінің ағымдық қызметінен алып тастады, себебі 2017 жылы түскен заңдық талап бойынша "фильмнің бір нұсқасы сол елде тыйым салынған".

Night of the Living Dead premiered on October 1, 1968, at the Fulton Theater in Pittsburgh. Nationally, it was a Saturday afternoon matinée—typical for horror films at the time—and attracted the usual horror film audience of mainly pre teens and adolescents. The MPAA film rating system was not in place until the following month, so children were able to purchase tickets. Roger Ebert of the Chicago Sun Times chided theater owners and parents who allowed children access to a film they were entirely unprepared for. Ebert noted that the children in the audience initially displayed typical reactions to '60s horror films, including shouting when ghouls appeared on the screen. He said that the atmosphere in the theater shifted to grim silence as the protagonists each began to fail, die, and be consumed—either by fire or the undead. In the decade after its release, the film grossed over $15 million at the U. S. box office. It was translated into over 25 languages. The Wall Street Journal reported that it was the top grossing film in Europe in 1968. In a 1971 Newsweek article, Paul D. Zimmerman noted that the film had "become a bona fide cult movie for a burgeoning band of blood lusting cinema buffs". Decades after its release, the film enjoys a reputation as a classic and still receives positive reviews. In 2008, the film was ranked by Empire magazine No. 397 of The 500 Greatest Movies of All Time. The New York Times also placed the film on their Best 1000 Movies Ever list. In January 2010, Total Film included the film on its list of The 100 Greatest Movies of All Time. Rolling Stone named Night of the Living Dead one of The 100 Maverick Movies in the Last 100 Years. Reader's Digest found it to be the 12th scariest movie of all time. Night of the Living Dead was awarded two distinguished honors decades after its debut. The Library of Congress added the film to the National Film Registry in 1999 with other films deemed "culturally, historically or aesthetically significant". In 2001, the film was ranked No. 93 by the American Film Institute on their AFI's 100 Years 100 Thrills list, a list of America's most heart pounding movies. The zombies in the picture were also a candidate for AFI's AFI's 100 Years 100 Heroes & Villains, in the villains category, but failed to make the official list. The Chicago Film Critics Association named it the 5th scariest film ever made. The film also ranked No. 9 on Bravo's The 100 Scariest Movie Moments. New Yorker critic Pauline Kael called the film "one of the most gruesomely terrifying movies ever made – and when you leave the theatre you may wish you could forget the whole horrible experience. The film's grainy, banal seriousness works for it – gives it a crude realism". A Film Daily critic commented, "This is a pearl of a horror picture that exhibits all the earmarks of a sleeper." While Roger Ebert criticized the matinée screening, he admitted that he "admires the movie itself". At that time, United States copyright law held that public dissemination required copyright notice to maintain a copyright. Several years after the film's release, its creators discovered that the original prints distributed to theaters had no copyright protection. Because Night of the Living Dead was not copyrighted, it has received hundreds of home video releases on VHS, Betamax, DVD, Blu ray, and other formats. Over two hundred distinct versions of the film have been released on tapes alone. Numerous versions of the film have appeared on DVD, Blu ray, and LaserDisc with varying quality. The original film is available to view or download for free on many websites. as of 2024, it is the Internet Archive's third most viewed film, with over 3.5 million views. The film received a VHS release in 1993 through Tempe Video. The next year, a THX certified 25th anniversary Laserdisc was released by Elite Entertainment. It features special features, including commentary, trailers, gallery files, and more. In 1999, Russo's revised version of the film, Night of the Living Dead: 30th Anniversary Edition, was released on VHS and DVD by Anchor Bay Entertainment. In 2002, Elite Entertainment released a special edition DVD featuring the original cut. Dimension Extreme released a restored print of the film on DVD. This was followed by a 4K restoration Blu ray released by The Criterion Collection on February 13, 2018, sourced from a print owned by the Museum of Modern Art and acquired by Janus Films. This release also features a workprint edit of the film under the title of Night of Anubis, in addition to various bonus materials. In February 2020, Netflix took down Night of the Living Dead from its streaming service in Germany following a legal request in 2017 because "a version of the film is banned in that country."

Қайта қаралулары

Фильмнің көптеген қайта қарастырылған нұсқалары бар, мазмұны қосылған, жойылған, қайта ұйымдастырылған немесе күшті өзгертілген. Алғашқы ресми шығарылымынан бастап, «Тұрақты өлілердің түні» кинотеатрларда төмен сапалы көшірмелерден көрсетілді, бұл үрдіс арзан бейнежазба компанияларында да жалғасты. «Тірі өлілер түні» фильмінің алғашқы маңызды өзгерістері үйдегі бейне таратушылар жасаған түстілендіруді қамтиды. 1986 жылы Hal Roach Studios ашық жасыл терілі зомбилерді бейнелейтін түсті нұсқасын шығарды. 1997 жылы Anchor Bay Entertainment сұр терілі зомбилер бар тағы бір түсті нұсқасын ұсынды. 2009 жылы Legend Films, 2D фильмді 3D форматына айналдыратын PassmoreLab компаниясымен бірлесіп, фильмнің түсті 3D нұсқасын жасады. Фильм 2010 жылдың 14 қазанында кинотеатрларда көрсетілді. Legend Films негізін қалаушы Барри Сэндрюдің сөзіне göre, «Түнгі тірі өлілер» – 3D-ге аударылған алғашқы толық 2D фильм. 1999 жылы сценарийші Руссо «Түнгі тірі өлілер: 30 жылдық мереке» атты өзгертілген нұсқасын шығарды. Ол қосымша сахналарды түсіріп, Скотт Владимир Лицина жазған жаңа саундтрек қосты. «Fangoria» журналына берген сұхбатында Руссо фильмге «көбірек заманауи қарқын беруді» қалағанын түсіндірді. Руссо түпнұсқа сценарийге еркіндік танытты. Қосылған материалдар нақты көрсетілмеген, тіпті тізімде де жоқ. Entertainment Weekly журналы Руссо мен Ромеро арасында «жамандық жоқ» екенін хабарлады. Журнал Ромероның «Мен «Тірі өлілер түніне» қол тигізгім келмейді» деген сөзін келтірді. Фильмді сынға алғандардың ішінде, әсіресе «Ain't It Cool News» сайтынан Гарри Ноулз, фильмге жағымды баға берген кез келген адамды өзінің сайтынан мәңгілікке тыйым салатынын уәделеді. Бірлескен анимациялық жоба «Түнгі тірі өлілер: қайта тірілтілген» деп аталды. Ол бірнеше кинофестивальдарда көрсетілді және 2010 жылдың 27 шілдесінде Wild Eye Releasing компаниясы DVD форматында шығарды. Бұл жобаның мақсаты – 1968 жылғы фильмді «қайта жандандыру», Ромероның түсірілген кадрларын әлемнің әртүрлі суретшілері жасаған әртүрлі стильдегі анимациямен алмастыру, ал түпнұсқа дыбыс жолын сақтау. «Night of the Living Dead: Reanimated» 8-ші жылдық Rondo Hatton Classic Horror Awards сыйлығының «Үздік тәуелсіз туынды» (фильм, деректі фильм немесе қысқаметражды фильм) номинациясына ұсынылды. 2015 жылдан бастап, түпнұсқа камералық негативтер мен дыбыс тректерін пайдалана отырып, «Тірі өлілер түні» фильмінің 4K сандық қалпына келтіру жұмысын MoMA (Музейі заманауи өнер) және The Film Foundation жүзеге асырды. Толығымен қалпына келтірілген нұсқа 2016 жылдың қараша айында «To Save and Project: The 14th MoMA International Festival of Film Preservation» фестивалінде көрсетілді. Сол қалпына келтірілген нұсқа 2018 жылдың 13 ақпанында The Criterion Collection компаниясы Blu-ray форматында шығарды.

There are numerous revised versions of the film with content added, deleted, rearranged, or more heavily modified. From its initial release into the public domain, Night of the Living Dead was widely screened from inferior prints in grindhouse theaters, a trend that continued among the bottom tier home video companies. The first major revisions of Night of the Living Dead involved colorization by home video distributors. Hal Roach Studios released a colorized version in 1986 that featured ghouls with pale green skin. Another colorized version appeared in 1997 from Anchor Bay Entertainment with grey skinned zombies. In 2009, Legend Films co produced a colorized 3D version of the film with PassmoreLab, a company that converts 2 D film into 3 D format. The film was theatrically released on October 14, 2010. According to Legend Films founder Barry Sandrew, Night of the Living Dead is the first entirely live action 2 D film to be converted to 3 D.

In 1999, co writer Russo released a modified version called Night of the Living Dead: 30th Anniversary Edition. He filmed additional scenes and recorded a revised soundtrack composed by Scott Vladimir Licina. In an interview with Fangoria magazine, Russo explained that he wanted to "give the movie a more modern pace". Russo took liberties with the original script. The additions are neither clearly identified nor even listed. Entertainment Weekly reported "no bad blood" between Russo and Romero. The magazine quoted Romero as saying, "I didn't want to touch Night of the Living Dead". Critics disliked the revised film, notably Harry Knowles of Ain't It Cool News, who promised to permanently ban anyone from his publication who offered positive criticism of the film. A collaborative animated project known as Night of the Living Dead: Reanimated was screened at several film festivals and was released onto DVD on July 27, 2010, by Wild Eye Releasing. This project aims to "reanimate" the 1968 film by replacing Romero's celluloid images with animation done in a wide variety of styles by artists from around the world, laid over the original audio from Romero's version. Night of the Living Dead: Reanimated was nominated in the category of Best Independent Production (film, documentary or short) for the 8th Annual Rondo Hatton Classic Horror Awards. Starting in 2015, and working from the original camera negatives and audio track elements, a 4K digital restoration of Night of the Living Dead was undertaken by the Museum of Modern Art (MoMA) and The Film Foundation. The fully restored version was shown in November 2016 as part of To Save and Project: The 14th MoMA International Festival of Film Preservation. This same restoration was released on Blu ray by The Criterion Collection on February 13, 2018,

Ромероның өлі фильмдері

"Түнгі тірі өлілер" – Джордж Ромероның "Өлілер" атты алты фильмнен тұратын сериясының бірінші фильмі. 1968 жылғы фильмнен кейін Ромеро "Өлілердің таңы", "Өлілер күні", "Өлілер елі", "Өлілердің күнделігі" және "Өлілердің аман қалғандары" фильмдерін шығарды. Әр фильм АҚШ-та тірі өлілер эпидемиясының қалай дамығанын және адамзаттың оған қарсы күресу әрекеттерін көрсетеді. "Түнгі тірі өлілер" фильмі сияқты, Ромеро сериядағы басқа фильмдерді де олар шыққан кезеңге тән сын-пікірлермен толықтырды. Ромеро бірнеше "Өлілер" жобасын аяқтай алмай қайтыс болды, олардың ішінде постхумалды түрде аяқталған "Тірі өлілер" романы және жақын арада шығатын "Өлілердің қараңғылығы" фильмі бар.

Тірі өлілер сериясының оралуы

"Тірі өлгендердің оралуы" сериясы түпнұсқа фильмнің де, атақты тірі өлілердің де бар екендігін көрсететін балама ағымда орын алады. Серияның Ромероның "Өлгендер" фильмдерімен күрделі қарым-қатынасы бар. Тең авторы Джон Руссо 1978 жылы "Тірі өлгендердің оралуы" романын түпнұсқа фильмге жалғас ретінде жазды және "Түн" мектебінің түлектері Рас Стрейнер мен Руди Риччимен бірге сол аттас сценарийде жұмыс істеді. 1981 жылы инвестициялық банкир Том Фокс осы әңгіменің құқығын сатып алды. Фокс режиссураны жүзеге асыру және сценарийді қайта жазу үшін Дэн О'Бэннонны шақырды, ол атаудан басқа барлық нәрсені өзгертті.

Тірі өлгендердің қайта тірілуі

Джордж Камерон Ромеро, режиссер Джордж А. Ромероның ұлы, әкесінің классикалық туындысына преквел жазды, алғашқы атаулары «Шығу тегі» және «Тірі өлілердің көтерілісі» болды. Джордж Камерон Ромеро «Тірі өлілердің көтерілісін» әкесінің еңбектеріне құрмет көрсету, 1960 жылдардың ортасы мен соңындағы саяси дау-дамағұлға үңілу және әкесінің түпнұсқа әңгімесіне қосымша ретінде жасағанын айтты. 2014 жылы Indiegogo платформасында фильмге қаржы жиналғанына қарамастан, 2023 жылға дейін фильм әлі де түсірілмеді. 2021 жылдың сәуір айында Heavy Metal журналы Ромероның сценарийі негізінде және Диего Япурдың суреттерімен «The Rise» графикалық романының бірінші нөмірін жариялады.

Қайта түсірілген фильмдер және басқа да ұқсас фильмдер

Көптеген қайта түсірулер түпнұсқа фильмнің оқиғасын қайта қарастыруға тырысты, ең әйгілісі – 1990 жылғы Ромеро жазған және арнайы эффекттер шебері Том Савини режиссерлік еткен нұсқасы. Савини 1968 жылғы фильмде жұмыс істеуді жоспарлаған, бірақ Вьетнам соғысына шақырылған. Соғыстан кейін ол Ромеромен бірге фильмнің жалғасын жасады. Қайта түсіру түпнұсқа сценарий негізінде жасалған, бірақ Барбраны (Патрисия Таллман) қабілетті және белсенді қаһарман ретінде көрсеткен жаңа сюжет қосылды. Кино зерттеушісі Барри Грант жаңа Барбараны түпнұсқа фильмдегі әйелдердің әлсіздігін бейнелеуге жасалған өзгеріс деп түсіндіреді. Ол 1990 жылғы Барбраның Ромероға үлкен әсер еткен классикалық Голливуд режиссері Говард Хоукстің туындыларында бейнеленген адал және кәсіби еркектік сипаттарын қалай көрсететінін зерттейді. Грант оны фильмдегі Хоукстің әдістерін қолданған жалғыз маман деп сипаттайды. Барбра фермада тапқан әскери киімге ауысқаннан кейін, бұрынғыдай тартымсыз киімнен өзгеше болып, эмоцияларын тірі өлілерді жою қажеттілігінен бөліп алатын жалғыз кейіпкерге айналады. Гранттың пікірінше, Ромеро қорқыныш жанрындағы маңызды феминистік көзқарасты ұсына алады, себебі өлместер патриархат сияқты барлық дәстүрлі құндылықтарды бұзады. Фильмнің авторлық құқығы жоқ болуына байланысты көптеген тәуелсіз өндірушілер "Тірі өлілер түні" фильмінің қайта түсірілімдерін жасады. Бұл фильм басқа фильмдерге қарағанда көбірек қайта түсірілген.

Басқа медиада

Билл Хинцманның ұсынысымен (қоршауда Барбраға алғаш шабуыл жасап, оның інісі Джонниді фильмнің басында өлтіретін зомби рөлін ойнаған актер), композиторлар Тодд Гудман мен Стивен Катанзарит фильм негізінде "Тірі өлілердің түні" операсын жазды. Микроскопиялық опера компаниясы оның әлемдік премьерасын 2013 жылғы қазан айында Питтсбургтегі Келли Стрейхорн театрында қойды. Опера 2014 жылы "Театр композициясы" номинациясы бойынша Америка сыйлығына ие болды. "Тірі өлілердің түні" атты пьеса 2017 жылы жарық көрді және Торонто, Лидс және Окленд сияқты ірі қалаларда сахналанды.

Мұра

Ромеро "Түнгі тірі өлілер" фильмімен қорқыныш жанрын революциялады; BBC журналисі Альмар Хафлидасонның сөзінше, фильм "қорқыныш фильмін жасаудың жаңа дәуірін" ашты. Бұл фильм "сплаттер" жанрының пайда болуына бастады. Алдыңғы қорқыныш фильмдері көбінесе резеңке маскалар, костюмдер, картон декорациялар және көлеңкеде тығылып жатқан құпия тұлғаларды көрсеткен. Олар Американың ауылдық және қалалық аймақтарынан шалқап жатқан жерлерде түсірілген. Ромеро қарапайым, ерекше көзге түспейтін жерлерде қорқыныш тудырудың және коммерциялық табысқа жетудің күшін ашты, сондай-ақ шағын бюджетте тиімді фильм жасаудың үлгісін ұсынды. "Түн" кино, теледидар және бейне ойындарда көптеген еліктеушілерге шабыт берді. "Зомби" термині фильмнен кейін, оның каннибалистік тірі өліктері АҚШ-та зомбилердің басты бейнесіне айналғаннан кейін қолданыла бастады, тіпті "өліп қалған" идеяларға қатысты синонимге айналды. Дінтану профессоры Ким Паффенроттың пікірінше, Ромероның қарсыластары бұрынғы "вуду зомбилері" дәстүрінен өзгеше болды, себебі олардың зомбилерін ешқандай адам бақылаған жоқ, сондықтан оларды адамгершілікке қайтару мүмкін емес еді. Шабыттанған вампирлер мен гаитилік зомбилерге қарағанда, Ромероның қарсыластары тазалық пен бұзылуды ажырата алмаудан туындайтын жиреніштен көбірек қорқыныш сезімін тудырады. Вампир мифы күнделікті өмірден қашу мүмкіндігін ұсынса, зомбилер кәдімгі өлімнен де қорқынышты, шексіз шіруді ұсынады. Мәдениет сыншысы Стивен Шавиро атап өткендей, зомбилердің денелерінде жекелік болмағандықтан көрермендер олармен өзін-өзі байланыстыра алмайды, керісінше, олар көрермендерге жиреніш пен қызығушылықтың ерекше үйлесімін ұсынады.

Санаткерлік талдау

Шығарылғаннан бері көптеген сыншылар мен кинотарихшылар «Түнгі тірі өлілер» фильмін 1960-шы жылдардағы американдық қоғамды, халықаралық «салқын соғыс» саясатын және отандық расизмді сынға алған бүлдіруші фильм ретінде түсіндірді. Кинотарихшы Робин Вуд 1979 жылы Торонто Халықаралық кинофестивалінде «Американдық қасірет» атты ретроспективаны ұйымдастырды – алпыс фильмнен тұратын көрсетулер мен режиссерлермен сұхбаттарды біріктіретін шара, ол қорқынышты фильмдерді қанау мен ұстау тұрғысынан қарастырды. Оның бағдарламалық жазбалардан алынған «Америкалық қорқынышты фильмге кіріспе» атты эссесі, әсіресе кино сыншылығында, қорқыныш жанры бұрынғыдағыдай күрделі талдау тақырыбы болып саналмағандықтан, үлкен әсер етті. Вуд маңызды қорқынышты фильмдерді, соның ішінде «Түнгі тірі өлілерді» психоаналитикалық тұрғысынан қарастырады. Ол жеке деңгейде қабылдауға келмейтін қасиеттердің немесе басқыншылыққа ұшырамаған жағдайда, қоғамдық деңгейде қалай басылып жатқанын талқылайды. Ол басылған табулар мен шеттетуге ұшыраған топтарды қорқынышты монстрлердің психологиялық негізі деп анықтайды. Вуд және кейінгі сыншылар осы тұжырымды «Түнгі тірі өлілер» фильмін басқыншылық сексуалдық құштарлық, 1960-шы жылдардағы Американың маргиналданған топтары және азаматтық құқықтар қозғалысы мен Вьетнам соғысының нәтижесінде қоғамдық нормалардың бұзылуы туралы пікір ретінде талқылау үшін пайдаланды. «The Village Voice» басылымынан Эллиот Стейн фильмді Американың Вьетнам соғысына қатысуын қатты сынға алып, «Бұл Трансильванияда емес, Пенсильванияда өтті – бұл соғыстағы Орталық Америка, ал зомбилердің қырқыны Вьетнамдағы қақтығыстың гротесктік қайталауы сияқты көрінді» деді. Кинотарихшы Сумико Хигаши осы пікірмен келіседі, «Түнгі тірі өлілер» фильмі соғыс туралы хабарлау үшін БАҚ қолданған көрнекі тілді пайдаланғанын айтады. Ол фильмде Вьетнам соғысының ұқсас аспектілерін көрсетеді: түйіршікті қара-ақ жаңалықтар, іздеу және жою операциялары, тікұшақтар және қанды қырғын. 1968 жылы жаңалықтар әлі де ақ-қара түсті болып көрсетілді, ал титрлерде пайда болатын графикалық суреттер сол кездегі Вьетнам соғысының фотожурналистикасына ұқсайды. Сыншылар фильмнің қара нәсілді басты кейіпкерін атуды Мартин Лютер Кингтің қазасына теңеді. Стейн былай түсіндіреді: «Бұл тұңғыш рет бүлікшіл қорқынышты фильмде тапқыр қара нәсілді батыр зомбилерден аман қалып, тек қарапайым адамдардың тобының шабуылына тап болады». Кинотарихшы Грегори Уоллер американдық институттарды, соның ішінде ядролық отбасыны, жеке үйлерді, БАҚ-ты, үкіметті және «азаматтық қорғаныс механизмінің барлық жүйесін» кең ауқымда сынға алады. Кинотарихшы Линда Бэдли фильмнің соншалықты қорқынышты болғанын түсіндіреді, өйткені монстрлар басқа планетадан немесе экзотикалық ортадан келген жаратылыстар емес, керісінше «Олар – біз». 2009 жылы түсірілген «Қызыл, ақ және көк түстегі қорқыныштар» атты деректі фильмінде фильмдегі зомбилер 1960-шы жылдардың соңындағы АҚШ-тың «көпшілік бөлігімен» салыстырылады.

Since its release, many critics and film historians have interpreted Night of the Living Dead as a subversive film that critiques 1960s American society, international Cold War politics and domestic racism. Film historian Robin Wood organized "The American Nightmare"—a sixty film retrospective combining screenings and director interviews to frame horror in terms of oppression and repression—for the 1979 Toronto International Film Festival. His essay from the program notes, "An Introduction to the American Horror Film", was highly influential, especially in film criticism where horror as a genre had not previously been considered a topic for serious analysis. Wood interprets notable horror films including Night through a psychoanalytic framework. He discusses how traits deemed unacceptable are repressed on the personal level or when not repressed, oppressed on the societal level. He identifies repressed taboos and othered groups as the psychological basis for horror monsters. Wood and later critics used this framework to discuss Night as a commentary on repressed sexuality, the marginalized groups of 1960s America, and the disruption to societal norms resulting from the civil rights movement and the Vietnam War. Elliot Stein of The Village Voice sees the film as an ardent critique of American involvement in the Vietnam War, arguing that it "was not set in Transylvania, but Pennsylvania – this was Middle America at war, and the zombie carnage seemed a grotesque echo of the conflict then raging in Vietnam". Film historian Sumiko Higashi concurs, arguing that Night of the Living Dead draws from the visual vocabulary the media used to report on the war, noting especially that the photographs of the napalm girl and the execution of Nguyễn Văn Lém would be fresh in the minds of the film's creators and audience. She points to aspects of the Vietnam War paralleled in the film: grainy black and white newsreels, search and destroy operations, helicopters, and graphic carnage. In 1968, the news was still broadcast in black and white, and the graphic photographs that appear during the closing credits resemble the contemporary Vietnam War photojournalism. Critics have compared the shooting of the film's black protagonist to the assassination of Martin Luther King Jr. Stein explains, "In this first ever subversive horror movie, the resourceful black hero survives the zombies only to be surprised by a redneck posse". Film historian Gregory Waller identifies broad ranging critiques of American institutions including the nuclear family, private homes, media, government, and "the entire mechanism of civil defense". Film historian Linda Badley explains that the film was so horrifying because the monsters were not creatures from outer space or some exotic environment, but rather that "They're us." In the 2009 documentary film Nightmares in Red, White and Blue, the zombies in the film are compared to the "silent majority" of the U. S. in the late 1960s.