Кіріспе

Көрінбейтін сия, сондай-ақ қауіпсіздік сиясы немесе жасырын сия деп те аталады, жазу үшін қолданылатын зат, ол қолданғанда немесе содан кейін дереу көрінбейді де, кейіннен жылу немесе ультракүлгін сәуле сияқты әдістермен көрінеді. Көрінбейтін сия – стеганографияның бір түрі.

Тарих

Көрінбейтін сияны алғашқылардың бірі ретінде атаған жазушы – б.з.б. 4 ғасырдағы Эней Тактик. Ол оны қамалдан қоршауда қалай аман қалуға болатынын талқылағанда айтқан, бірақ қандай сия қолдану керектігін көрсетпеген. Бұл оның "Безекті қорғау туралы" атты кітабындағы жасырын байланыстың 20 әртүрлі әдісінің тізіміне енген. Стеганографияның бір әдісі құпия хабарды жазу үшін құжаттағы әріптердің үстіне немесе астына кішкентай тесіктер жасау болды. Бұл әдісте көрінбейтін сия қолданылмады, бірақ немістер Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде осы әдісті жетілдірді. Олар көрінбейтін сия мен микро нүктелерді инемен жасалған тесіктердің орнына пайдаланды. Осы ингредиенттер емен сарысынан сия жасауға қолданылды. Біраз уақыттан соң адамдар бір компонентті пайдаланып көрінбейтін жазу жасап, екіншісін қосып оны көрінетін етіп жасауға болатынын анықтады. Арабтар шамамен 600 жылы лимонды органикалық сия ретінде қолданған, ал 16 ғасырда Еуропада да қолданылды. Джованни Баттиста делла Порта алюминий мен сірке суынан алынған симпатикалық сияның алғашқы рецептін, сондай-ақ құпия жазу және көрінбейтін сиялар туралы алғашқы кітапты – "Табиғат сиқыры" (1558, 1589) жазған. Ол түссіз, бірақ аммиак және бикарбонат содасы сияқты сілтілерге ұшырағанда қызғылт түске өзгереді.

Құпия хаттарды тексеру

Кез келген көзге көрінбейтін сияны жеткілікті ықылас білдірген адам анықтай алады, бірақ шектеу әдетте қолда бар уақыт пен әрбір қағаз парағына сағаттап еңбек жұмсау мүмкін еместігінде. Сондықтан көзге көрінбейтін сияны табысты қолдану үшін, көзге көрінбейтін сия болуы мүмкін деген күдік тудырмау қажет. Көзге көрінбейтін сияның белгілі бір көрініс беретін белгілері, мысалы, өткір қаламмен сызылған іздер, қағаздың кедір-бұдырлығы немесе қағаздың шағылысу қасиетінің өзгеруі (әдетте, сұйылтылмаған сия қолданғанда, күңгірт немесе жылтыр болуы), мұқият бақылаушыға күшті жарық, үлкейту әйнегі және оның сезімталдығы арқылы оңай көрініс береді. Сонымен қатар, көрінетін әріптердегі "жылу" сияқты немесе басқа да ерекше кодтық атаулар, орынсыз контекстте цензорды көзге көрінбейтін сияның болуы туралы ескертуі мүмкін. Көзге көрінбейтін сия жылтыр немесе өте тегіс қағаз түрлерінде тиімді болмайды, себебі мұндай қағаздардың химиялық өңделуі сияның қағазға терең сіңуіне кедеріс жасайды және оны оңай көруге болады, әсіресе қағазды бұрыштан қарағанда. Дегенмен, тегіс емес беттерге арналған, тек ультракүлгін сәуледе ғана көрінетін және басқа жағдайда мұндай беттерде дерлік көрінбейтін, саудада қолжетімді сиялар бар. Ультракүлгін сәуле немесе йод буымен жұмыс жасайтын шкафты пайдаланып, хабарламаларды көзге көрінбейтін сияға тез тексеруге және оны тұрақты түрде дамытуды қажет етпестен оқуға болады. Егер цензор осы әдіс арқылы хабарламаны ұстаса, онда хатты жосықпен алушыға жіберуге болады, ол құпия хабарлама үшінші тараптан ұсталғанын білмейді. "Тексеру станциясы" теориялық тұрғыдан визуалды және иіспен тексеруді, ультракүлгін сәуледе қарауды және содан кейін барлық заттарды пеште қыздыруды, соңында йод буына ұшыратуды қамтуы мүмкін, бұл оңтайлы уақытта оңтайлы қауіпсіздікті қамтамасыз етеді.

Көрінбейтін сия түрлері

Қолдану жағынан ыңғайлы болу үшін, мұндағы бояулар олардың даму әдісіне сәйкес тізімделген. Дегенмен, кейбір бояулар – әсіресе органикалық бояулар немесе бірнеше химиялық заттардан тұратын бояулар – бірнеше әдіс арқылы көрінетін болуы мүмкін. Мысалы, сабын сумен жазылған көрінбейтін жазуды жылумен, фенолфталеинмен реакция арқылы, ультракүлгін сәуледе қарау арқылы немесе бетін йод буы бар шкафқа қою арқылы көруге болады.

Қағаз бетіне әсер ететін сиялар

Бұл дерлік барлық көрінбейтін сияларды қамтиды, бірақ таза дистилляцияланған суды да осылай пайдалануға болады. Кез келген сұйықтықты қолдану қағаздың беткі қабатталған талшықтарын немесе жабын материалының құрамын өзгертеді. Йод кристалдарын қыздырудан пайда болатын түтін жазуды ашыққа шығарады, ол қоңыр түспен көрінеді, себебі йод қағаздың өзгертілген бөліктеріне артық жабысады. Қағазды күшті күн сәулесіне ұшырату жазуды қайтадан көрінбейтін етеді, сондай-ақ ағартқыш ерітіндіні қолдану да жазуды көрінбейтін етеді. Қағазды губкамен немесе бумен сәл ылғалдандырып, содан кейін хабар жазу алдында кептіру осы әдіспен жазудың ашыққа шығуына кедерес жасайды, бірақ шамадан тыс ылғалдандыру қағаздың бүкірілуіне себеп болады.

Жоғалып бара жатқан сиялар

Уақыт өте келе көрінетін, бірақ қайтадан көрінуі үшін жасалмаған сиялар жоғалатын сиялар деп аталады. Жоғалатын сиялар көбінесе тимолфталеин мен натрий гидроксиді сияқты негізгі зат арасындағы химиялық реакцияға негізделген. Әдетте түссіз болатын тимолфталеин негіз ерітіндісінде көк түске өтеді. Негіз көмірқышқыл газымен (ауада әрқашан болады) реакцияға түскенде, pH 10,5-тен төмендейді және түс жоғалады. Қазір түпнұсқа мәтіннің үстінен арнайы қаламмен өткізу арқылы өшірілетін қаламдар да қолжетімді. Жоғалатын сиялар көңіл көтеру үшін жасалған су шашырату автоматтарында, шектеулі уақытқа арналған құпия хабарламаларда, қайта пайдалануға болмайтын билеттерде қауіпсіздік мақсатында, алаяқтық үшін, сондай-ақ киім тігу және өлшемдерді белгілеудің қажеті болғанда қолданылады.

Қазіргі қолданысы

Бұрынғы MI6 агенты Ричард Томлинсон MI6 агенттері миссиялары кезінде жасырын хабарларды, көрінбейтін жазу түрінде жасау үшін Pentel Rolling Writer роликпен жазғыш қаламдарын кеңінен қолданғанын айтты. 2002 жылы бір топ адам федералдық түрмелер арасында тәртіпсіздіктер ұйымдастырғаны үшін айыпталды, олар кодталған телефон хабарларын және көрінбейтін сиямен жазылған хабарларды пайдаланды.

Көрінбейтін сия

Көрінбейтін сия өнерде кеңінен қолданылмайды. Дегенмен, кейбір суретшілер оны өз туындыларына жеке немесе дәстүрлі техникалармен үйлестіре отырып енгізген. Жан Мишель Баскиаттың көрінбейтін сиямен жұмыс істегені мәлім. 2012 жылы Sotheby's London аукционы 1982 жылғы "Orange Sports Figure" атты туындысында Баскиаттың қолтаңбасы көрінбейтін сиямен салынғанын анықтады. 2018 жылы өнер сақтаушысының сараптамасы 1981 жылғы Баскиаттың атаусыз суретінде көрінбейтін сиямен жасалған белгілер бар екенін көрсетті. 2012 жылы Хейвард галереясы ұйымдастырған "Көрінбейтін: Көрінбейтін туралы өнер, 1957-2012" көрмесіне Джанни Мотидің 1989 жылғы "Magic Ink" туындысы қосылды. Ол дамытылмаған көрінбейтін сиямен салынған екі суреттен тұрды. 2015 жылы Аовен Джин Лондонның Хорниман мұражайында көрінбейтін сиямен салынған өнер туындыларын көрсетеді. Музыкалық галереяның қабырғалары мен еденіне салынған иллюстрациялар ультракүлгін сәуледе ғана көрінеді.