Кіріспе

Portulaca oleracea (common purslane, little hogweed, немесе pursley) – Portulacaceae тұқымдасына жататын бір жылдық (бірақ USDA өсіру аймақтары 10–11-де тропикалық көп жылдық) суккулент өсімдік.

Сипаттама

Өсімдік биіктігіне жете алады. Оның тегіс, қызғылт, көбінесе жатқан сабақтары бар, ал жапырақтары, кезектесіп немесе қарама-қарсы орналасқан болуы мүмкін, сабақ буындары мен ұштарында шоғырланған. Сары гүлдер бес қалақты және диаметрі -ге дейін жетеді. Жауын-шашын мөлшеріне байланысты гүлдер жыл бойында кез келген уақытта гүлдейді. Гүлдер күннөлді таңертең жапырақ шоғының ортасында бірнеше сағатқа ғана ашылады. Кішкентай тұқымдар піскенде ашылатын қауашақта қалыптасады. Портулак түйірлі тамыры және талшықты қосымша тамырлары бар, сондай-ақ нашар топыраққа және құрғақшылыққа төзімді. Жемістері көп тұқымды қапшықтар. Тұқымның мөлшері көп, бір өсімдікке дейін 193 000 тұқым жетіледі. Тұқымдар 25°C-тан жоғары температурада жақсы өнеді; олар жарыққа сезімтал, тіпті 5 мм топырақ қабаты да өніп шығуға теріс әсер етеді.

Метаболизм

P. oleracea – CAM және C4 фотосинтез жолдарын қатар пайдалана алатын өте сирек өсімдіктердің бірі, бұл жолдар биохимиялық тұрғыдан ұқсас болғанымен, ұзақ уақыт бойы бірін-бірімен үйлеспейтін деп есептелді. P. oleracea құрғақшылық жағдайында C4 жолынан CAM жолына көшеді, ал шамалы құрғақшылық кезінде C4-CAM гибридтік фотосинтезіне транскрипциялық реттеу және физиологиялық дәлелдер бар.

Таксономия

P. oleracea 1753 жылы Карл Линней Species Plantarum еңбегінде тіркелген. Көптеген айырмашылықтарына байланысты, көптеген түршелер мен сорттар жеке түрлер ретінде сипатталған, бірақ басқа жарияланымдарда олардың барлығы P. oleracea-ның өзгеру шегіне жатады. Әдебиетте жиі кездесетін P. oleracea subsp. sativa, P. sativa және P. oleracea var. sativa синонимдері – өсімдік түрінен бөліп қарастыруға болмайтын, ірі тұқымдары бар, өсіруде көбірек дамыған нысанды білдіреді. Қазіргі уақытта P. oleracea-ның шамамен 40 түрі өсіріледі. Portulaca тұқымдасының атауы – латын тіліндегі өсімдіктің атауы.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Пурсланның кең таралу аймағы бар, көбінесе антропогендік (немесе гемерохорикалық) деп саналады, Солтүстік Африка мен Оңтүстік Еуропадан басталып, Таяу Шығыс, Үнді субконтиненті арқылы Малайзия мен Австралияға дейін жетеді. Америкадағы түрдің статусы нақты емес. Көбінесе ол экзотикалық арамшөп саналады, бірақ 1350-1539 жылдарға дейін Кроуфорд көлінің (Онтарио) шөгінділерінде оның іздері табылды, бұл оның Колумбтан бұрын Солтүстік Америкаға жеткенін көрсетеді. Ғалымдар бұл өсімдіктің жергілікті американдықтар тарапынан қолданылғанын және олардың тұқымдарын таратуға көмектескенін болжайды. Оның Америкаға қалай жеткені әзірге белгісіз.

Экология

Басқа көп тараған егістермен салыстырғанда, P. oleracea жәндіктер мен аурулардан қорғайтын балауызды қабығының арқасында зиянкестерге төзімдірек. Кейбір жағдайларда P. oleracea-ның тіпті саңырауқұлаққа қарсы қасиеттері де бар екені белгілі. Дегенмен, Drechslera indica саңырауқұлағының кейбір фитотоксикалық метаболиттері шұңғылдың некрозын тудыруы мүмкін. Dichotomophthora portulacae, тағы бір саңырауқұлақ, сабақтың шіруіне себеп болады. P. oleracea - Hyles lineata үшін белгілі қожайын өсімдік. Schizocerella pilicornis және Hypurus bertrandi Portulaca oleracea-мен қоректенеді. Кейбір жағдайларда олар P. oleracea-ның бәсекеге қабілеттілігін бақылауға көмектеседі, бірақ P. oleracea-ның қажет емес егістіктерде арамшөп ретінде таралуын толығымен болдырмайды, оның өсуін тоқтата алмайды.

Тамақ

Шикі шұңғылдың құрамында 93% су, 3% көмірсулар, 2% ақуыз және көрінетіндей аз май бар (кесте). 100 граммдық эталондық мөлшерде 20 калория, сондай-ақ Е витаминінің (81% DV) және С витаминінің (25% DV) жоғары мөлшері (күнделікті қажеттіліктің 20% немесе одан да көп бөлігі), және бірнеше диеталық минералдардың орташа мөлшері (11–19% DV) бар (кесте). Шұңғыл – альфа-линолен қышқылының, қажетті омега-3 май қышқылының бай көзі.

Ас үй

Шалқардың барлық бөліктерін шикі немесе пісірілген күйінде жеуге болады. Тұқымдарын шикі жеуге немесе ұн жасауға болады. Өсімдікті жапырақты көкөніс ретінде жеуге болады. Уильям Коббет оның «француздар мен шошқалар басқа ештеңе таба алмағанда жейтінін» айтқан. Екеуі де оны салатқа, яғни шикі күйінде қолданады. Оның дәмі аздап қышқыл және тұзды келеді, және ол Еуропаның көп бөлігінде, Солтүстік Африкада, Таяу Шығыста, Азияда және Мексикада желінеді. Сабақтары, жапырақтары және гүл бүршіктері шикі немесе пісірілген күйінде жеуге жарамды. Шалқарды жаңа күйінде салатқа, қуырып, немесе шпинат пісіргендей пісіріп қолдануға болады. Оның қоюлығының себебі – оксаль және алма қышқылы, соңғысы құрғақ жағдайларда өсетін өсімдіктерге (ксерофиттер) тән крессулацеан қышқылы метаболизмі (CAM) арқылы өндіріледі және өсімдік таңертең жиналғанда ең жоғары концентрацияға жетеді. Австралияның аборигендері шалқар тұқымдарын тұқымдық торттар жасау үшін пайдаланады. Гректер оны андракла (αντράκλα) немесе глистрида (γλιστρίδα) деп атайды, жапырақтары мен сабақтарын фета ірімшігі, помидор, пияз, сарысақтан, ақшөптен және зейтүн майынан жасалған салатқа қосады. Оны салатқа, қайнатып немесе қазанға салып тағамдайды. Түркияда салаттар мен пісірілген бұйымдарда қолданылудан басқа, оны шпинатқа ұқсас көкөніс ретінде пісіреді немесе йогуртпен араластырып, тзацикидің бір түрін дайындайды. Мысырда бұл көкөніс regla (رجلة) деп аталады, оны шпинат пен малва (خبيزة) пісіргендей, көкөніс сорпасы ретінде пісіреді, бірақ салатқа жаңа күйінде қоспайды. Курдистанда одан пальпина шұпасы (شۆربای پەڵپینە) деп аталатын шұпа дайындайды. Португалияның Алентежу аймағында шалқардан дәстүрлі шұпа (sopa de beldroegas) пісіріледі, оған суға жібітілген нан, қайнатылған жұмыртқа және/немесе ешкінің ірімшігі қосылады. Мексика мен Американың оңтүстік-батысында бұл өсімдік "вердолагас" деп аталды.

Топырақтың тұздылығы

Аграрлық топырақтың тұздануы көптеген дақылдардың өнімділігін азайтады, ал тұзға сезімтал түрлерді мұндай топырақта өсіру мүмкін болмайды. Портулак тұзға жоғары төзімді, сондықтан оны суландыру жоғары хлоридті тұздылықпен жүргізілетін аймақтарда өсіруге болады. Портулак тұзды жағдайда өсіру ортасынан тұзды кетіре алады. Егістік арасында немесе бір вегетациялық маусымда 6,5 dS *m−1 деңгейінде өсіргенде 210 кг/га хлоридті және 65 кг/га натрийді кетіре алады, бұл тұзды топырақта тұзға сезімтал өсімдіктердің өсуіне жағдай жасайды. Тұзды жағдайда портулак, мысалы, томат сияқты серіктес өсімдіктерге жағымды әсер етеді.

Мәдениет

Археоботаникалық тұқымдар Жерорта теңізі аймағындағы көптеген тарихи алдындағы қоныстарда жиі кездеседі. Тарихи контексте, тұқымдар Кастанастағы протогеометриялық қабаттан, сондай-ақ б.з.б. 7 ғасырға жататын Самидің Герайон ғимаратынан табылды. Б.з.б. 4 ғасырда Теофраст, андрахне (ἀνδράχνη) деп аталатын лотоқ шөпті, сәуір айында себілуі тиіс жазғы шөптердің бірі ретінде есімдерін атады ("Өсімдіктер туралы зерттеу" 7.1.2). Портулака ретінде ол Миландықтардың тамаша көрген тағамдарының тізімінде Бонвесин де ла Риваның "Миланның ғажайыптары" (1288) еңбегінде кездеседі. Көне заманда оның емдік қасиеттері соншалықты сенімді деп есептелгендіктен, Плиний Үлкені барлық жамандықтан сақтану үшін осы өсімдікті талисман ретінде тағуды кеңес берген ("Табиғи тарих" 20.210). Вердолага – испан тілінде лотоқ шөпті білдіреді, және Оңтүстік Америка футбол клубтарының формаларында жасыл-ақ түстер схемасы бар клубтарының лақап аты болып табылады, олардың ішінде Колумбияның "Атлетико Насиональ" және Аргентинаның "Феррокарил Оэсте" клубтары бар. Афроколумбиялық әнші Тото ла Момпосина "La Verdolaga" атты ән орындайды.