Кіріспе
Голландиялық отаршылдыққа қарсы шыққан явандық ханзада Дипонегоро (, Dipånegårå; туған Bendara Raden Mas Mustahar, ꦧꦼꦤ꧀ꦢꦫꦫꦢꦺꦤ꧀ꦩꦱ꧀ꦩꦸꦱ꧀ꦠꦲꦂ; кейін Bendara Raden Mas Antawirya ꦧꦼꦤ꧀ꦢꦫꦫꦢꦺꦤ꧀ꦩꦱ꧀ꦲꦤ꧀ꦠꦮꦶꦂꦪ; 11 қараша 1785 – 8 қаңтар 1855), сондай-ақ Дипанегара деп белгілі, голландиялық отаршылдыққа қарсы шыққан явандық ханзада. Йогьякарта сұлтаны Хаменгкубувоно III-нің үлкен ұлы, ол 1825 және 1830 жылдар арасындағы Ява соғысында маңызды рөл атқарды. Жеңіліске ұшырап тұтқындалғаннан кейін ол Макассарға жер аударылды, онда 69 жасында қайтыс болды. Оның Явадағы голланд үстемдігіне қарсы бес жылдық күресі индонезиялықтар тарапынан жылдар бойы тойланды, ол Индонезия Ұлттық революциясының және қазіргі Индонезиядағы ұлтшылдықтың күресушілері үшін шабыт көзіне айналды.
Prince Diponegoro (, Dipånegårå; born Bendara Raden Mas Mustahar, ꦧꦼꦤ꧀ꦢꦫꦫꦢꦺꦤ꧀ꦩꦱ꧀ꦩꦸꦱ꧀ꦠꦲꦂ; later Bendara Raden Mas Antawirya ꦧꦼꦤ꧀ꦢꦫꦫꦢꦺꦤ꧀ꦩꦱ꧀ꦲꦤ꧀ꦠꦮꦶꦂꦪ; 11 November 1785 – 8 January 1855), also known as Dipanegara, was a Javanese prince who opposed the Dutch colonial rule. The eldest son of the Yogyakarta Sultan Hamengkubuwono III, he played an important role in the Java War between 1825 and 1830. After his defeat and capture, he was exiled to Makassar, where he died at 69 years old. His five year struggle against the Dutch control of Java has become celebrated by Indonesians throughout the years, acting as a source of inspiration for the fighters in the Indonesian National Revolution and nationalism in modern day Indonesia among others.
Ерте өмір
Дипонегоро 1785 жылдың 11 қарашасында Йогьякартада дүниеге келді және Йогьякарта сұлтаны Хаменгкубувоно III-нің үлкен ұлы болды. Йогьякарта сарайында болып тұрған кезінде VOC таратылуы, Яваға британдықтардың шабуылы және одан кейін голланд билігіне оралу сияқты маңызды оқиғалар орын алды. Шабуыл кезінде Хаменгкубувоно III сұлтан 1810 жылы Дипонегороның әкесінің пайдасына билігінен бас тарды және туған елдегі дүрбелеңді өзінің бақылауын қайта орнату үшін пайдаланды. Бірақ 1812 жылы ол тағы да тақтан алынып, британдық әскерлермен Явадан жер аударылды. Осы процесте Дипонегоро әкесіне кеңесші ретінде қызмет етті және британдық әскерлерге көмек көрсетті, тіпті Раффлс оған сұлтандық атақ ұсынды, бірақ ол одан бас тартты, мүмкін, әкесі әлі билікте болғандықтан. 1814 жылы сұлтан қайтыс болғаннан кейін, Дипонегоро таққа мұрагерлікке кіші туған ағасы Хаменгкубувоно IV (1814–1821 жылдары билік етті) пайдасына қарастырылды. Бұл шешімді голландтар қолдады, тіпті марқұм сұлтан Дипонегороны келесі сұлтан етіп тағайындауға шақырған болатын. Дініне берілген мұсылман болғандықтан, Дипонегоро кіші ағасының сарайында діни салттардың жеңілдегеніне, өзінің усақ-түйекке дейін сақтаған діни өмірінен өзгешелігіне және сарайдың голландтарға жақын саясатына алаңдады.
Голландияға қарсы күрес
Голландтық отаршылдық билік жергілікті шаруалар арасында салықтың өсуі мен егін шұғыласының нашарлауы салдарынан беделсізденді, ал Ява дворяндары арасында голландтық отаршылдық билік оларды жерді жалға алу құқығынан айырды. Дипонегороның Пралембанг Джаябаяда болжамдалған әділ Рату Адил екеніне кеңінен сенеді. 1822 жылы Мерапи тауының атқылауы және 1824 жылы холера эпидемиясы Дипонегороға қолдауды күшейтіп, апаттың жақындап келе жатқаны туралы көзқарасты нығайтты. Соғыс басталғанға дейін жергілікті голланд шенеуніктері оның болашақ көтерілісі туралы қауесеттер тарағанына қарамастан, ешқандай шара қолданбады. Бантеннің бұрынғы сұлтан Агенг Тиртаясаның қабіріндегі көріністерден бастап, Матарамның бірінші сұлтаны (Йогьякарта және Суракарта сұлтандарының алдағысы) Сұлтан Агунгтың рухына дейін, Дипонегороның Ньяи Роро Кидулмен байланысы туралы болжамдар мен әңгімелер халық арасында тарады. Дипонегороның тұтқындалуына қатысты оның және голландтардың пікірлері әртүрлі болды. Ол тұтқындалуды соғыс бітіру туралы келісімге қайшы келіп, сатқындық деп қарады, ал голландтар оның дербес бағынып бергенін мәлімдеді. Явалық Раден Салех және голландтық Николас Пьенманның оқиғаны бейнелеуі Дипонегороны әртүрлі көрсетті – біріншісі оны қарсы тұрған құрбан ретінде, екіншісі – бағындырылған адам ретінде суреттеді. Тұтқындалғаннан кейін ол дереу Семарангқа, содан кейін Батавияға жеткізіліп, қазіргі Жакарта тарих мұражайының жертөлесіне қамалды. 1830 жылы ол кемемен Сулавесидегі Манадоға апарылды. Манадода бірнеше жыл өткеннен кейін, 1833 жылдың шілдесінде Макассарға көшірілді, онда голландтар түрме қорғанысының жеткіліксіздігіне сенгендіктен, Ротердам бекінісінде ұсталды. Тұтқын болғанына қарамастан, оның әйелі Ратнанингси және оның жақтастары оны жер аударылуына ертіп жүрді, сондай-ақ ол 16 жастағы голланд шаһзадасы Генри сияқты жоғары лауазымды қонақтарды қабылдады. Дипонегоро жер аударылу кезеңінде ява тарихына қатысты қолжазбалар жазып, өзінің автобиографиясын – «Бабад Дипонегоро» атты кітабын жазды. Оның денсаулығы қарттығына байланысты нашарлап, 1855 жылдың 8 қаңтарында 69 жасында қайтыс болды. Дипонегоро қайтыс болмас бұрын, өзінің Қытай және голландтар тұратын Кампунг-Мелауда жерленуін қалады. Бұл голландтардың оның зиратына жер беруімен жалғасты, бірақ ол жер қазірге дейін қысқарған. Кейіннен оның әйелі мен жақтастары да сол зират кешеніне жерленді.
Мұра
Дипонегоро әулеті қазіргі күнге дейін сақталып, олардың сұлтандары Йогиакартаның арнайы аймағының губернаторлары ретінде діни және мемлекеттік биліктерді ұстады. 1969 жылы Тегальрежода, Йогиакарта қаласының шекарасында, Дипонегоро сарайының орнында деп саналатын жерде, әскерилердің қолдауымен ірі Сасана Виратама ескерткіші орнатылды, бірақ сол кезде осы ғимараттың қалдықтарына көп нәрсе таппады. 1973 жылы Сухарто президенттігі кезінде Дипонегоро Индонезияның Ұлттық Батыры атанды. Екінші кеме – KRI Дипонегоро, Нидерландтан сатып алынған бас кеме. Семарангтағы Дипонегоро университеті де оның атымен аталып, Индонезия қалаларындағы көптеген маңызды көшелерге берілді. Дипонегоро жава өлеңдерінде, ваянгта және сахналық өнерде бейнеленді, соның ішінде өзі жазған Бабад Дипонегоро да бар. Ява халқының қарсылық күресі Индонезия революциясы кезінде қайта жанданды, нәтижесінде ел Нидерландтан тәуелсіздік алды. Индонезиядағы алғашқы ислами саяси партиялар, мысалы, Масюми, Дипонегороның джихадын Индонезияның ұлттық күресінің бір бөлігі ретінде көрсетті және исламды елдің құрылуындағы маңызды күш ретінде бейнеледі. 2020 жылдың наурызында Нидерланд королі Индонезияға жасаған мемлекеттік сапары барысында король Виллем-Александр Дипонегоро ханзадасының крисін Индонезияға сыйға берді, оны президент Жоко Видодо қабылдады. Оның крисі ұзақ уақыттан бері жоғалған деп есептелген, бірақ қазір Лейдендегі Нидерланд Ұлттық Этнология музейі анықтағаннан кейін табылған. Дипонегоро ханзадасының крисі – индонезиялық халықтың батылдығының және тәуелсіздік үшін күресінің символы ретінде тарихи маңызға ие. Бұрын Нидерланд мемлекеттік коллекциясында сақталған, алтынмен әсемделген яван қылы қазір Индонезия Ұлттық музейінің қорында сақталуда. Алайда, бұл кристің Дипонегороға тиесілі түпнұсқа крисі екендігіне күмән бар. Сарапшылар олай ойламайды.