Прамбанан ғимараты: Индонезияның ежелгі индуизм орталығы

Кіріспе

9 ғасыр Индонезияның Оңтүстік Явадағы Йогьякарта арнайы аймағындағы индуисттік ғибадатхана кешені.

Прамбанан (,) – Индонезияның Оңтүстік Явадағы Йогьякарта арнайы аймағындағы Тримуртиге арналған индуисттік ғибадатхана кешені. Тримурти – Құдайдың Жаратушы (Брахма), Сақтаушы (Вишну) және Жоюшы (Шива) ретіндегі көрінісі. Ғибадатхана кешені Йогьякарта қаласының солтүстік-шығысына қарай, Орталық Ява және Йогьякарта провинцияларының шекарасында орналасқан. ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы тізіміне енген бұл кешен Индонезиядағы ең ірі индуисттік ғибадатханасы және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Анкор-Ваттан кейінгі екінші ірі ғибадатхана. Прамбанан ғибадатхана кешені бастапқыда 240 ғибадатханадан тұрған, ол ежелгі Яваның индуисттік өнері мен сәулетінің шарықтануын көрсетеді және Индонезиядағы классикалық кезеңнің шедеврі саналады.

Құрылыс

Прамбанан ғибадатханасы – ежелгі Яваның ең ірі индуист ғибадатханасы. Алғашқы құрылысы 9 ғасырдың ортасында аяқталған. Оны Ракай Пикатан бастап, оның ізбасары Локапала патша аяқтаған. Екі династия теориясын қолдайтын тарихшылар Прамбананның салынуы индуист Санджая әулетінің жауабы ретінде қарастырылғанын, бұл буддалық Сайлендра әулетінің жақын орналасқан Боробудур және Севу ғибадатханаларына қарсы болған. Бұл сондай-ақ, буддалық Сайлендра әулетінің шамамен бір ғасырлық үстемдігінен кейін индуист Санджая әулетінің Орталық Явадағы билікке оралуын белгілеу мақсатында жасалған. Дегенмен, бұл алып индуист ғибадатхананың салынуы Матарам сарайының Махаяна буддизмінен Шиваит индуизміне қадағалауын білдірді. 850 жыл шамасында Ракай Пикатан бұл жерде алғашқы ғибадатхана салдырды, ал Матарам патшалығының Локапала патшасы және Балитунг Маха Самбу оны кеңейтті. Шива ғибадатханасының балюстрадасының үстіндегі финиалдың бірінен "пикатан" деген жазуы бар қысқа қызыл бояумен жазылған жазу табылды, бұл ғибадатхана құрылысын бастауға Пикатан патшаның жауапты екенін растайды. Ғибадатхана кешені 856 жылғы Локапала патшаның Шивагра жазуымен байланысты, онда Прамбананға ұқсас Шива ғибадатханасы сипатталған. Бұл жазуға сәйкес Шива ғибадатханасы 856 жылдың 12 қарашасында ашылған. Шивагра жазуында Шивагра ғибадатханасының жанындағы өзеннің бағытын өзгертуге байланысты қоғамдық су жобасы жүргізілгені айтылған. Опак өзені деп аталатын бұл өзен қазір Прамбанан ғибадатханасының батыс жағында солтүстіктен оңтүстікке қарай ағып жатыр. Тарихшылар өзеннің бастапқыда шығысқа қарай иілгенін және басты ғибадатханаға тым жақын болғанын айтады. Сарапшылар өзеннің бағытын өзгертудің мақсаты Мерапи жанартауынан шыққан лава ағындарынан ғибадатхана кешенін қорғау болғанын болжайды. Жұмыс Шивагра ғибадатханасының сыртқы қабырғасы бойымен солтүстік-оңтүстік бағытта өзенді кесіп жасау арқылы жүзеге асырылды. Бұрынғы өзен арнасы толтырылып, тегістелді, бұл ғибадатхананы кеңейту үшін кеңірек кеңістік жасады, первара (қосалқы) ғибадатханалар қатары үшін орын құрылды. Кейбір археологтар басты ғибадатхананың гарбхагрихасындағы (орталық бөлмедегі) Шива мүсіні Балитунг патшаның бейнесі бойынша жасалғанын, оның өлімінен кейін құдайлануын бейнелегенін болжайды. Ғибадатхана кешенін Дакса және Тулодон сияқты Матарам патшалары кеңейтті, басты прасад мұнарасының биіктігі 47 метрге жетеді. Орасан зор қабырғалы ғибадатхана кешені 240 құрылымнан тұрады, Шивагра Тримурти ғибадатханасы сол кездегі ең биік және ең сәнді ғибадатхана болды. Алғашқы тас бұйымдардың көп бөлігі ұрланып, алыс құрылыс орындарында қайта пайдаланылғандықтан, қалпына келтіру жұмысы қиын болды. Ғибадатхана кешенінің ауқымын ескере отырып, үкімет анастилоз қағидаларына сәйкес, ғибадатханаларды тек бастапқы қабырғалық құрылыстың кемінде 75% -ы сақталған жағдайда ғана қайта құруға шешім қабылдады. Қайта құру жұмыстары бүгінге дейін жалғасуда, қазіргі күш-жігер сыртқы кешеннің первара (қосалқы) ғибадатханаларын қалпына келтіруге бағытталған. Шығыс жағындағы екінші қатардағы 35-ші первара ғибадатханасы 2017 жылдың желтоқсан айында аяқталды. 2023 жылдың ақпан айына қарай, бастапқы 224 первара ғибадатханасының тек 6-сы ғана толық қалпына келтірілді: шығыс жағында 4, оңтүстік жағында 1 және солтүстік жағында 1. Первара ғибадатханаларының екеуі – солтүстік-шығыс бұрышындағы қос портигі бар первара ғибадатханасы және шығыс жағындағы первара ғибадатханасы Голланд Шығыс Индиясының отарлық дәуірінде, 1930 жылдары қайта құрылған. Қалған 4 первара ғибадатханасы 2015, 2017, 2019 және 2021 жылдары аяқталды. Кішігірім ғибадатханалардың көпшілігі қазір тек іргетастарынан ғана көрінеді. Первара ғибадатханаларын қалпына келтіру жұмыстары кезең-кезеңмен жүзеге асырылады. Егер 224 первара ғибадатханасының барлығы толық қалпына келтірілсе, онда кем дегенде 200 жыл кетеді, өйткені бір первара ғибадатханасын анастилоз әдісімен қайта құруға шамамен 8-12 ай уақыт керек. 1990 жылдардың басында үкімет ғибадатхананың жанында пайда болған базарды алып тастады және қоршаған ауылдар мен күріш алқаптарын археологиялық парке ретінде қайта жаңғыртты. Парк үлкен аумақты алып жатыр, оңтүстіктегі Йогьякарта-Соло тас жолынан бастап, бүкіл Прамбанан кешенін, Лумбунг және Бубрах ғибадатханаларының қираған жерлерін және солтүстіктегі Севу ғибадатханасына дейін қамтиды. 1992 жылы Индонезия үкіметі "PT Taman Wisata Candi Borobudur, Prambanan, dan Ratu Boko" деп аталатын мемлекеттік меншікті шектеулі жауапкершілігі бар кәсіпорын құрды. Бұл кәсіпорын Боробудур, Прамбанан, Рату Боко және айналасындағы аймақтың паркіне басшылық етеді. Прамбанан Индонезиядағы ең көп танымал туристік орындардың бірі. Ғибадатхананың батыс жағындағы Опак өзенінен бөлінген Тримурти ашық және жабық сахналары дәстүрлі Рамаяна дастанының биін қоюға арналған. Бұл дәстүрлі явандық би Яван сарайының ғасырлар бойғы биі. 1960 жылдардан бері ол Прамбанан ғибадатханасында әр толық ай кезінде қойылады. Содан бері Прамбанан Индонезиядағы маңызды археологиялық және мәдени туризм орталықтарының біріне айналды.

The Prambanan temple is the largest Hindu temple of ancient Java, and the first building was completed in the mid 9th century. It was likely started by Rakai Pikatan and inaugurated by his successor King Lokapala. Some historians that adhere to dual dynasty theory suggest that the construction of Prambanan probably was meant as the Hindu Sanjaya dynasty's answer to the Buddhist Sailendra dynasty's Borobudur and Sewu temples nearby, and was meant to mark the return of the Hindu Sanjaya dynasty to power in Central Java after almost a century of Buddhist Sailendra dynasty domination. Nevertheless, the construction of this massive Hindu temple signified a shift of the Mataram court's patronage, from Mahayana Buddhism to Shaivite Hinduism. A temple was first built at the site around 850 CE by Rakai Pikatan and expanded extensively by King Lokapala and Balitung Maha Sambu the Sanjaya king of the Mataram Kingdom. A short red paint script bearing the name "pikatan" was found on one of the finials on top of the balustrade of Shiva temple, which confirms that King Pikatan was responsible for the initiation of the temple construction. The temple complex is linked to the Shivagrha inscription of 856 CE, issued by King Lokapala, which described a Shiva temple compound that resembles Prambanan. According to this inscription the Shiva temple was inaugurated on 12 November 856. According to the Shivagrha inscription, a public water project to change the course of a river near Shivagrha temple was undertaken during the construction of the temple. The river, identified as the Opak River, now runs north to south on the western side of the Prambanan temple compound. Historians suggest that originally the river was curved further to east and was deemed too near to the main temple. Experts suggest that the shift of the river was meant to secure the temple complex from the overflowing of lahar volcanic materials from Merapi volcano. The project was done by cutting the river along a north to south axis along the outer wall of the Shivagrha Temple compound. The former river course was filled in and made level to create a wider space for the temple expansion, the space for rows of pervara (ancillary) temples. Some archaeologists propose that the statue of Shiva in the garbhagriha (central chamber) of the main temple was modelled after King Balitung, serving as a depiction of his deified self after death. The temple compound was expanded by successive Mataram kings, such as Daksa and Tulodong, with the addition of hundreds of pervara temples around the chief temple. With main prasada tower soaring up to 47 metres high, a vast walled temple complex consists of 240 structures, Shivagrha Trimurti temple was the tallest and the grandest of its time. Since much of the original stonework has been stolen and reused at remote construction sites, restoration was hampered considerably. Given the scale of the temple complex, the government decided to rebuild shrines only if at least 75% of their original masonry was available, in accordance to anastylosis discipline. The reconstruction continues up to this day, with efforts now focused on the pervara (ancillary) temples of the outer compound. A Pervara temple of eastern side second row number 35 was completed in December 2017. As per February 2023, from originally 224 pervara temples, only 6 of them are completely reconstructed; 4 on the eastern side, 1 on the southern side, and 1 on the northern side. Two of pervara temples; a corner pervara temple with double porticos on the northeast corner and a pervara temple on the east side, was reconstructed during the Dutch East Indies colonial era circa 1930s. The other 4 pervara temples were completed in 2015, 2017, 2019 and 2021 respectively. Most of the smaller shrines are now visible only in their foundations. The restoration of pervara temples will be carried out in stages. If all of 224 pervara temples to be restored completely, it will take at least 200 years, since an anastylosis reconstruction of one pervara temple takes approximately 8 to 12 months to complete. In the early 1990s the government removed the market that had sprung up near the temple and redeveloped the surrounding villages and rice paddies as an archaeological park. The park covers a large area, from Yogyakarta Solo main road in the south, encompassing the whole Prambanan complex, the ruins of Lumbung and Bubrah temples, and as far as the Sewu temple compound in the north. In 1992 the Indonesian government created a State owned Limited Liability Enterprise (Persero), named "PT Taman Wisata Candi Borobudur, Prambanan, dan Ratu Boko." This enterprise is the authority for the park management of Borobudur Prambanan Ratu Boko and the surrounding region. Prambanan is one of the most visited tourist attraction in Indonesia. The Trimurti open air and indoor stages on the west side of the temple, across the Opak River, were built to stage the ballet of the traditional Ramayana epic. This traditional Javanese dance is the centuries old dance of the Javanese court. Since the 1960s, it has been performed every full moon night in the Prambanan temple. Since then, Prambanan has become one of the major archaeological and cultural tourism attractions in Indonesia.

Қазіргі оқиғалар

1990 жылдары негізгі ғибадатханалар қалпына келтірілгеннен бері Прамбанан Явадағы индуистік рәсімдер мен тойлаулар үшін маңызды діни орталық ретінде қайта жандандырылды. Бали және Ява индуистері Йогьякарта мен Орталық Явада Галунган, Тавур Кесанга және Ньепи сияқты қасиетті рәсімдерін жыл сайын Прамбананда өткізу дәстүрін қайта жаңғыртты. 2006 жылғы Йогьякарта жер сілкінісінде ғибадатхана зардап шекті. Алғашқы суреттерде кешен құрылымдық тұрғыдан сақталғанымен, зақымның ауқымды екені көрінді. Құлаған қирандылар мен ою-өрнектердің үлкен бөліктері жерге шашырап жатты. Зақымды толық бағалау аяқталғанша ғибадатхана келушілерге жабылды. Соңында Йогьякарта археологиялық ескерткіштерді сақтау агенттігінің басшысы зақымның толық көлемін анықтауға бірнеше ай уақыт қажет екенін мәлімдеді. Кейін, 2006 жылы, кешен қайтадан келушілерге ашылды. Сайтқа үлкен қызығушылық бар. 2008 жылы Прамбананды 856 029 индонезиялық және 114 951 шетелдік турист барды. 2009 жылдың 6 қаңтарында Нанди ғибадатханасының қайта құрылысы аяқталды. 2009 жылдан бастап қауіпсіздік мақсатында көптеген ғибадатханалардың ішкі жағына кіруге тыйым салынды. 2014 жылдың 14 ақпанында Йогьякарта мен Орталық Явадағы Боробудур, Прамбанан және Рату Боко сияқты маңызды туристік орындар, Шығыс Явадағы Келуд жанартауының шығуынан тараған жанартау күлінен зардап шеккендіктен келушілерге жабылды. Келуд жанартауы 2014 жылдың 13 ақпанында жарылып, жарылысы Йогьякартаға дейін естілді. Төрт жыл бұрын Прамбанан 2010 жылғы Мерапи жанартауының күлінен және жарылысынан құтылды, себебі жел мен күл батысқа қарай бағытталды және Боробудурге әсер етті. 2012 жылы Орталық Ява мұрасын сақтау басқармасы (BP3) Прамбанан және оның айналасындағы аумақты қасиетті аймақ ретінде қарастыруды ұсынды. Ұсынылған аудан Слеман және Клатен округтерінде орналасқан, 30 шаршы километрді құрайды және Прамбанан, Рату Боко, Каласан, Сари және Плаосан ғибадатханалары сияқты маңызды ғибадатханаларды қамтиды. Қасиетті аймақ Камбоджадағы Ангкор археологиялық аймағы сияқты басқарылуы жоспарлануда, яғни үкімет жаңа ғимараттар салуға, әсіресе көп қабатты ғимараттарға және аймақтағы BTS мұнараларына рұқсат беруді тоқтатуы немесе бас тартуы керек. Бұл археологиялық тұрғыдан бай аймақты қазіргі заманғы көрініс бұзушылықтарынан, сондай-ақ қонақүйлер, мейрамханалар және туризммен байланысты басқа да ғимараттар мен кәсіпорындардың енуінен қорғау мақсатында жасалған. 2019 жылдың 9-12 қарашасы аралығында осы ғибадатхана кешенінде Әбішеканың салтанатты рәсімі өтті. Бұл индуистік рәсім Прамбанан ғибадатханасы 856 жылы негісталғаннан кейін 1163 жыл өткен соң алғаш рет өткізілді. Әбішека рәсімі ғибадатхананы тазарту, киелі ету және құттандыру үшін өткізілді, бұл ғибадатхананың археологиялық және туристік орын ғана емес, индуистік діни қызметтің орталығы ретіндегі бастапқы қызметін қайта қалпына келтіргенін көрсетеді. Индонезиялық индуистер бұл Әбішека рәсімі ғибадатхананың жерін қайта құлшылыққа бағыштаудың және Прамбанан ғибадатханасының рухани күшін қайта жандандырудың маңызды кезеңі болды деп сенеді.

Since the reconstruction of the main temples in the 1990s, Prambanan has been reclaimed as an important religious center for Hindu rituals and ceremonies in Java. Balinese and Javanese Hindu communities in Yogyakarta and Central Java revived their practices of annually performing their sacred ceremonies in Prambanan, such as Galungan, Tawur Kesanga, and Nyepi. The temple was damaged during the 2006 Yogyakarta earthquake. Early photos suggested that although the complex was structurally intact, the damage was significant. Large pieces of debris, including carvings, were scattered over the ground. The temple was closed to visitors until the damage could be fully assessed. Eventually, the head of Yogyakarta Archaeological Conservation Agency stated that it would take months to identify the full extent of the damage. Some weeks later in 2006, the site was re opened for visitors. There is great interest in the site. In 2008, 856,029 Indonesian visitors and 114,951 foreign visitors visited Prambanan. On 6 January 2009 the reconstruction of Nandi temple finished. As of 2009, the interior of most of the temples remains off limits for safety reasons. On 14 February 2014, major tourist attractions in Yogyakarta and Central Java, including Borobudur, Prambanan, and Ratu Boko, were closed to visitors after being severely affected by the volcanic ash from the eruption of Kelud volcano in East Java, located about 200 kilometers east of Yogyakarta. The Kelud volcano erupted on 13 February 2014 with explosions heard as far away as Yogyakarta. Four years earlier, Prambanan was spared from the 2010 Merapi volcanic ash and eruption since the wind and ashfall were directed westward and affected Borobudur instead. In 2012, the Balai Pelestarian Peninggalan Purbakala Jawa Tengah (BP3) or Central Java Heritage Preservation Authority suggested that the area in and around Prambanan should be treated as a sanctuary area. The proposed area is located in Prambanan Plain measured 30 square kilometers spanned across Sleman and Klaten Regency, which includes major temples in the area such as Prambanan, Ratu Boko, Kalasan, Sari and Plaosan temples. The sanctuary area is planned to be treated in a similar fashion to the Angkor archaeological area in Cambodia, which means the government should stop or decline permits to construct any new buildings, especially multi storied buildings, as well as BTS towers in the area. This is meant to protect this archaeologically rich area from modern day visual obstructions and the encroachments of hotels, restaurants, and any tourism related buildings and businesses. On 9 to 12 November 2019, the grand Abhiṣeka sacred ceremony was performed in this temple compound. This Hindu ritual was held for the first time after 1,163 years after the Prambanan temple was founded on 856. The Abhiṣeka ceremony was meant to cleanse, sanctify and purify the temple, thus signify that the temple is not merely an archaeological and tourism site, but also restored to its original function as a focus of Hindu religious activity. Indonesian Hindus believe that this Abhiṣeka ceremony marked a turning point to re consecrated the temple ground and restore the spiritual energy of Prambanan temple.

Шива ғибадатханасы

Ішкі аймақ немесе орталық кешен – үш аймақтың ішіндегі ең қасиеттісі. Бұл төртбұрышты тас қабырғамен қоршалған төртбұрышты биік платформа, әр төрт бағытта тас қақпалары бар. Бұл қасиетті кешен сегіз негізгі киелі орыннан (ғибадатханадан) тұрады. Тримурти (“үш форма”) деп аталатын үш негізгі киелі орын үш құдайға арналған: Жаратушы Брахма, Сақтаушы Вишну және Жоюшы Шива. Шива ғибадатханасы – Прамбанан Рара Джонггранг кешеніндегі ең биік және ең үлкен құрылыс; оның биіктігі 47 метр, ені 34 метр. Басқару сатысы шығыс жағында орналасқан. Шива ғибадатханасының шығыс қақпасының екі жағында екі кішкентай киелі орын бар, олар қорғаушы құдайларға арналған. Шива ғибадатханасы балюстрадалардың ішкі қабырғаларына ойылған Рамаяна дастанының суреттерін бейнелейтін барельефтермен әсемделген галереялармен қоршалған. Дастанды дұрыс түсіну үшін келушілер шығыс жағынан кіріп, сағат тілі бойынша (прадакшина) айналуы керек. Рамаянаның барельефтері Брахма ғибадатханасының галереяларына дейін жалғасады. Шива киелі орны орталықта орналасқан және бес бөлмеден тұрады: әр бағытта төрт кішкентай бөлме және ғибадатхананың орталық бөлігінде бір үлкен негізгі бөлме. Шығыс бөлмесі орталық бөлмеге жалғасады, онда Прамбананның ең үлкен мүсіні – үш метрлік Шива Махадева (Жоғары Құдай) мүсіні орналасқан. Мүсін Шиваның белгілері мен атрибуттарын (лакшана) көрсетеді, мысалы, тәжінде бас сүйегі мен орақ (ай), маңдайында үшінші көз, сондай-ақ Шиваның символдарымен ұсталған төрт қол: аксамала (намаз моншағы), чамара (желпіш), және трисула (үштұяқ). Кейбір тарихшылар Шиваның Махадева ретінде бейнеленуі Балитун патшаның Шиваның жаңа өмірге тууы (реинкарнациясы) ретінде бейнеленуіне арналған деп санайды. Сондықтан ол қайтыс болғаннан кейін, оның есімін сақтау үшін ғибадатхана салынды. Ортаңғы аймақ 224 кішкентай киелі орыннан тұратын төрт қатардан тұрады. Бұл киелі орындардың саны көп, бірақ олардың көпшілігі әлі де қираған күйде және тек кейбіреулері қайта жаңартылған. Бұл концентрлі қатардағы киелі орындар бірдей үлгіде салынған, баспалдақтары мен портиктері сыртқа қараған, бұрыштық первара киелі орындарында екі портигі бар. Ортаға қарай әрбір қатар сәл көтерілген. Бұл киелі орындар индонезия тілінде "Канди Первара" немесе первара киелі орындары деп аталады, яғни қосымша, күзетші немесе толықтыратын киелі орындар, негізгі киелі орынның қосымша ғимараттары. Кейбіреулер оны аймақтық билеушілер мен ақсүйектер патшаға бағыну белгісі ретінде ұсынды деп санайды. Перваралар орталық киелі орындардың төңірегінде төрт қатарға орналастырылған. Кейбіреулер бұл төрт кастамен байланысты деп санайды, кіруге рұқсат етілген адамдардың дәрежесіне сәйкес жасалған; орталық кешенге жақын қатарға тек дін қызметкерлері ғана кіре алатын, ал қалған үшеуі ақсүйектерге, жауынгерлерге және қарапайым халыққа арналған. Ал басқалары первараның төрт қатары төрт кастамен байланысты емес, ол дін қызметкерлерінің медитация жасауға және дінге құлшылық етуге арналған жері ретінде салынды деп есептейді.

The inner zone or central compound is the holiest among the three zones. It is the square elevated platform surrounded by a square stone wall with stone gates on each four cardinal points. This holiest compound is assembled of eight main shrines or candi. The three main shrines, called Trimurti ("three forms"), are dedicated to the three Gods: Brahma the Creator, Vishnu the Keeper, and Shiva the Destroyer. The Shiva temple is the tallest and largest structure in Prambanan Rara Jonggrang complex; it measures 47 metres tall and 34 metres wide. The main stairs are located on the eastern side. The eastern gate of Shiva temple is flanked by two small shrines, dedicated to guardian gods, Mahakala and Nandhisvara. The Shiva temple is encircled with galleries adorned with bas reliefs telling the story of Ramayana carved on the inner walls of the balustrades. To follow the story accurately, visitors must enter from the east side and began to perform pradakshina or circumambulating clockwise. The bas reliefs of Ramayana continue to the Brahma temple galleries. The Shiva shrine is located at the center and contains five chambers, four small chambers in every cardinal direction and one bigger main chamber in the central part of the temple. The east chamber connects to the central chamber that houses the largest murti in Prambanan, a three metre high statue of Shiva Mahadeva (the Supreme God). The statue bears Lakçana (attributes or symbol) of Shiva such as skull and sickle (crescent) at the crown, and third eye on the forehead; also four hands that holds Shiva's symbols: aksamala (prayer beads), chamara (fly whisk), and trisula (trident). Some historians believe that the depiction of Shiva as Mahadeva was also meant to personify king Balitung as the reincarnation of Shiva. So, when he died, a temple was built to commemorate him as Shiva. The middle zone consists of four rows of 224 individual small shrines. There are great numbers of these temples, but most of them are still in ruins and only some have been reconstructed. These concentric rows of temples were made in an identical design, with flight of stairs and porticos facing outward, with exception of the corner pervara temples that has two porticos. Each row towards the center is slightly elevated. These shrines are called "Candi Perwara" in Indonesian or pervara temples, which means ancillary, guardian or complementary temples, the additional buildings of the main temple. Some believed it was offered by regional rulers and nobles to the king as a sign of submission. The pervara are arranged in four rows around the central temples. Some believed it had something to do with four castes, made according to the rank of the people allowed to enter them; the row nearest to the central compound was accessible to the priests only, the other three were reserved for the nobles, the knights, and the simple people respectively. While another believed that the four rows of pervara had nothing to do with four castes, it was just simply made as a meditation place for priests and as a worship place for devotees.

Есік пен қабырғалар

Сыртқы кешенді қоршаған бастапқы периметрлік қабырғалар мен гапура қақпаларының көп бөлігі жоғалып, қабырға іргетасының іздері ғана қалды. Первара ғибадатханалары орналасқан ортаңғы кешенді бөліп тұрған қабырғалар мен қақпалар да көбінесе жойылған, тек оңтүстік қақпасы табысты қайта құрылды. Ішкі кешенге кіретін падуракса қақпаларының көпшілігі толыққанды қайта жаңартылды, атап айтқанда оңтүстік, батыс және солтүстік падуракса қақпалары, тек шығыс қақпасы әлі қайта салынбады.

Сәулет

Прамбанан ғибадатханасының сәулеті Васту-шастраға негізделген типтік индуистік сәулет дәстүрлерін ұстанады. Ғибадатхананың дизайнында мандала құрылымы және индуистік ғибадатханалардың биік мұнаралары енгізілген. Прамбанан бастапқыда Шивагра деп аталып, Шива құдайына арналған. Ғибадатхананың құрылымы меруды, киелі тауды, индустар құдайларының мекенін және Шиваның үйін еліктеуге арналған. Ғибадатхана кешені – индуистік космология мен Лока қабаттарына сәйкес индуистік ғаламның үлгісі. Боробудур сияқты, Прамбанан да ғибадатхана аймақтарының иерархиясын таниды, олар аз қасиеттілерден ең қасиетті салаларға дейін созылады. Әр индуистік және буддистік ұғымның өз терминдері бар, бірақ ұғымдар негізінен бірдей. Құрама жоспары (горизонталь) немесе ғибадатхана құрылымы (вертикаль) үш аймақтан тұрады: Бхурлока (буддизмде: Камадхату), қарапайым өлімнің ең төменгі әлемі; адамдар, жануарлар, сондай-ақ жын-перілер. Адамдар әлі күнге дейін құмарлық, тілек және құдайсыз өмір салтына бағынған. Әрбір ғибадатхананың сыртқы ауласы мен табанының (остағының) бөлігі Бхурлока әлемін бейнелейді. Бхуварлока (буддизмде: Рупадхату), ришилер, аскеттер және кіші құдайлар мекендейтін қасиетті адамдардың ортаңғы әлемі. Бұл жердегі адамдар шындықтың нұрын көре бастайды. Ортаңғы аула мен әрбір ғибадатхананың денесі Бхуварлока әлемін бейнелейді. Сварлока (буддизмде: Арупадату), ең биік және ең қасиетті әлем, құдайларға арналған. Сондай-ақ svargaloka деп те аталады. Әр ғибадатхананың ішкі ауласы мен төбесі Сварлока әлемін бейнелейді. Прамбанан ғибадатханаларының шатыры ратнамен (санскрит: асыл тастар) безендірілген және тәжделген. Прамбанан ратнасының пішіні алмазды бейнелейтін ваджраның өзгертілген нысанын алды. Ежелгі Ява ғибадатханасының сәулетінде ратна будда ступасының индуистік аналогы болып табылады және ғибадатхананың шыңы ретінде қызмет етті. Сонымен қатар, онда 140-тан астам ішкі ғибадатханалар және 30 негізгі ғибадатхана бар. Қайта қалпына келтіру кезінде Шива ғибадатханасының ортасында припих (тастан жасалған сандық) бар құдық табылды. Негізгі ғибадатхананың тереңдігі 5,75 метр. Мұнда тас сандық табылған, оның үстіне көмір, жер және жанған жануарлардың сүйектері орналасқан. Мұнда "Варуна" (теңіз құдайы) және "Парвата" (тау құдайы) деген жазуы бар алтын жапырақтар табылған. Тас сандықта мыс, көмір, күл, жер, 20 монета, зергерлік бұйымдар, шыны, алтын мен күміс жапырақтары, мұхит қабықшалары және 12 алтын жапырақтары (құба, Нага жыланы, падма, құрбандық үстелі және жұмыртқа пішінінде кесілген) болды.

The architecture of the Prambanan temple follows the typical Hindu architecture traditions based on Vastu Shastra. The temple design incorporated mandala temple plan arrangements and also the typical high towering spires of Hindu temples. Prambanan was originally named Shivagrha and dedicated to the god Shiva. The temple was designed to mimic Meru, the holy mountain, the abode of Hindu gods, and the home of Shiva. The whole temple complex is a model of the Hindu universe according to Hindu cosmology and the layers of Loka. Just like Borobudur, Prambanan also recognizes the hierarchy of the temple zones, spanned from the less holy to the holiest realms. Each Hindu and Buddhist concept has its terms, but the concepts are essentially identical. Either the compound site plan (horizontally) or the temple structure (vertically) consists of three zones:
Bhurloka (in Buddhism: Kāmadhātu), the lowest realm of common mortals; humans, animals also demons. Where humans are still bound by their lust, desire and unholy way of life. The outer courtyard and the foot (base) part of each temple has symbolized the realm of bhurloka. Bhuvarloka (in Buddhism: Rupadhatu), the middle realm of holy people, occupied by rishis, ascetics, and lesser gods. People here begin to see the light of truth. The middle courtyard and the body of each temple symbolize the realm of bhuvarloka. Svarloka (in Buddhism: Arupadhatu), the highest and holiest realm, reserved for the gods. Also known as svargaloka. The inner courtyard and the roof of each temple symbolize the realm of svarloka. The roof of Prambanan temples are adorned and crowned with ratna (sanskrit: jewel), the shape of Prambanan Ratna took the altered form of vajra that represent diamonds. In ancient Java temple architecture, Ratna is the Hindu counterpart of the Buddhist stupa, and served as the temple's pinnacle. It also has more than 140 inner temples, along with 30 main ones. During the restoration, a well which contains a pripih (stone casket) was discovered under the centre of the Shiva temple. The main temple has a well 5.75 m deep in which a stone casket was found on top a pile of charcoal, earth, and remains of burned animal bones. Sheets of gold leaves with the inscription Varuna (god of the sea) and Parvata (god of the mountains) were found here. The stone casket contained sheets of copper, charcoal, ashes, earth, 20 coins, jewels, glass, pieces of gold and silver leaves, seashells and 12 gold leaves (which were cut in the shapes of a turtle, Nāga serpent, padma, altar, and an egg).

Рамаяна мен Бхагавата Пурана

Ғибадатхана индуист эпостары Рамаяна мен Бхагавата Пурананың оқиғаларын бейнелейтін көркем барельефтермен әсемделген. Басты үш ғибадатхананың төңірегіндегі галереядағы ішкі балюстрадалардың қабырғалары бойымен оқиғалы барельефтік панельдер қашалған. Балюстрададағы оқиғалы панельдер солдан оңға қарай оқылады. Оқиға шығыс кіреберісінен басталады, онда келушілер солға бұрылып, ғибадатхана галереясын сағат тілімен аралап өтеді. Бұл – қасиетті орынды оң жақта ұстап, сағат тілімен айналып жүру рәсімін орындайтын паломниктердің прадакшина обрядымен сәйкес келеді. Рамаяна оқиғасы Шива ғибадатханасының балюстрадасынан басталып, Брахма ғибадатханасына дейін жалғасады. Вишну ғибадатханасының балюстрадаларында Бхагавата Пуранадан Кришнаның оқиғаларын көрсететін барельефтік панельдер тізімі бар. Рамаяна барельефі Равананың Раманың әйелі Ситаны қалай ұрлап кеткенін көрсетеді. Маймыл патшасы Хануман Рамаға көмектесу үшін әскерін әкеледі және Ситаны құтқарады. Бұл оқиға сонымен қатар Рамаяна балетінде де көрсетіледі, ол Прамбанан кешенінің батыс жағындағы Тримурти ашық аспан астындағы театрында толық ай кезінде үнемі қойылады.

Локапалалар, брахмандар және деваталар

Тарихи панелдердің екінші жағында галерея бойындағы ғибадатхана қабырғасы деваталар мен брахман даналарының мүсіндерімен және бейнелерімен әсемделген. Шива ғибадатханасында бағыттардың аспан сақшылары – локапалалардың суреттерін табуға болады. Брахма ғибадатханасының қабырғасына Веданы жазған брахман даналары бейнеленген, ал Вишну ғибадатханасында еркек құдайлардың мүсіндері екі апсарамен қатар тұр.

Прамбанан панелінде: Арыстан мен Калпатару

Бұл ғибадатханалардың төменгі сыртқы қабырғасы кішкентай нишалармен әсемделген, нишалардың ішінде синха (арыстан) бейнесі орналасқан, екі жағынан мол кальпатару (кальпаврикша) ағаштарын бейнелейтін екі панельмен шектеледі. Бұл тілек орындалатын қасиетті ағаштардың екі жағында киннаралар немесе жануарлар – құстар, бұғылар, қойлар, маймылдар, жылқылар, пілдер сияқты жұптар орналасқан. Прамбанан ғибадатханалар кешенінде нишадағы арыстанды екі жағынан кальпатару ағаштарымен бейнелеу жиі кездеседі, сондықтан бұл өрнек "Прамбанан панелі" деп аталады.

Рара Джонггранг аңызы

Рара Джонгграңның халық арасында кең таралған аңызы Рату Боко сарайының орнын, басты ғибадатхананың солтүстік бөлмесіндегі Дурга мүсінінің және жақын маңдағы Севу ғибадатхана кешенінің шығу тегін байланыстырады. Аңыз, король Боконың қызы Рара Джонгграң ханшайымына ғашық болған Бадунг Бондавосо ханзадасы туралы айтады. Бірақ ханшайым оның үйлену ұсынысын қабылдамады, себебі Бандунг Бондавосо король Боконы өлтіріп, оның патшалығын биледі. Бандунг Бондавосо одақтасуға талап етті, соңында Рара Джонгграң некелесуге келісуге мәжбүр болды, бірақ ол бір орындалмайтын шарт қойды: Бандунг оған бір түнде мың ғибадатхана салуы керек еді. Ханзада медитацияға беріліп, жерден көптеген табиғаттан тыс күштерді шақырды. Осы рухтардың көмегімен ол 999 ғибадатхана салып үлгерді. Ханзада шартты орындауға асыққанда, ханшайым сарай қызметшілерін оятып, ауыл әйелдеріне күріш ұғуды және ғибадатхананың шығысында от жағуды бұйырды. Күн шығып келе жатқандай сезіндіріп, таңғы әншілердің дауысынан және жарықтан алданып, табиғаттан тыс көмекшілер жер астына қайта қашты. Ханзаданың ашуы ұлғайып, ол Рара Джонгграңды тасқа айналдырып, қарғыс тастады. Ол мың мүсіннің соңғысы және ең әдемісі болды. Дәстүр бойынша, демон-шайтан жасаған аяқталмаған мыңыншы ғибадатхана жақын маңдағы Севу ғибадатхана кешеніне айналды (Севу яван тілінде "мың" деген мағынаны білдіреді), ал ханшайым Прамбанандағы Шива ғибадатханасының солтүстік бөлмесіндегі Дурганың бейнесі болып сақталды, ол әлі де Рара Джонгграң немесе "Жұқа бойлы қыз" деп аталады.

Қол жеткізу

Прамбанан ғибадатханасының кешені, сондай-ақ барлық археологиялық кешенге қол жеткізу оңай, себебі ол Йогьякартадан шығысқа қарай Орталық Явадағы Суракартаға дейін созылатын Йогьякарта-Соло тас жолына жақын орналасқан. Тас жол кешеннің оңтүстігінде жатыр және Индонезияның 15-ші ұлттық тас жолының бөлігі болып табылады, ол Йогьякартадан шығыс Явадағы Сурабаяға дейін жалғасады. Ғибадатхана кешені Прамбанан автобус терминалына да жақын, онда Транс-Жогжаның K3S бағыты соңғы аялдама ретінде тоқтайды. Кешеннен оңтүстік-шығысқа қарай 750 метр қашықтықта Клатен ауданындағы Брамбанан станциясы орналасқан, ол KAI Commuter'дің Йогьякарта желісіне қызмет етеді.