Гажа Мада: Мажапахит Империясының саяси қайраткері

Кіріспе

14 ғасырдағы Маджапахит империясының саяси қайраткері

Гажа Мада (шамамен 1290 – 1364), сондай-ақ Джирннодхара деп те аталады, 14 ғасырда Маджапахит империясының жавандық империясының күшті әскери жетекшісі және махапати (шамамен қазіргі заманғы премьер-министрмен тең) болды. Ежелгі яван тіліндегі қолжазбалар, өлеңдер мен жазуларда оның империяны даңқ мен күшінің шарына жеткізгені айтылады. Ол Sumpah Palapa деп аталатын ант берді, онда Маджапахит үшін Оңтүстік-Шығыс Азия архипелагы Nusantara-ны толығымен бағындырғанға дейін тынышпайтынына уәде берді. Оның билігі тұсында индуист эпостары, соның ішінде Рамаяна мен Махабхарата, ваянг кулит (“былғары қуыршақтар”) өнері арқылы жаван мәдениеті мен дүниетанымына терең сіңді. Ол қазіргі Индонезияның маңызды ұлттық батыры, сондай-ақ патриотизм мен ұлттық бірліктің символы саналады. Оның өмірі, саяси мансабы және басқаруы туралы тарихи мәліметтер бірнеше көздерден алынған, негізінен Параратон ("Патшалар кітабы"), Нагаракретагама (жаван тіліндегі мақтау) және 14 ғасырдың ортасына жататын жазудан.

Сурет

Гаджа Маданың қазіргі заманғы танымал бейнесі Мұхаммед Яминнің 1945 жылғы «Гаджа Мада: Пахлаван Персатуан Нусантара» кітабындағы қиялынан туындаған. 1940 жылдары Ямин Троулан қаласына сапар шекті, ол бұрынғы Маджапахит патшалығының астанасы болған. Ол терракота сынықтарын тапты, олардың бірі қалың беті мен ирек шашы бар адамның бетінен жасалған шұңғымалы қазына сандығы еді. Ямин қазына сандығының бет-әлпетіне қарап, оны архипелагты біріктіруші Гаджа Маданың бейнесі деп түсіндірді. Содан кейін Ямин суретші Хенк Нгантунгтан теракота фрагменті негізінде сурет салуын сұрады. Сурет Яминнің кітабының мұқабасында пайда болды. Көптеген адамдар Яминнің пікірімен келіспейді, өйткені Гаджа Мада сияқты маңызды тұлғаны қазына сандығында бейнелеу мүмкін емес. Мұндай бейнелеу қорлау болып саналады, себебі әдетте индуист-буддист дәуіріндегі мемлекет басшылары, соның ішінде Маджапахит патшалары, мүсіндер түрінде жасалған. Кейбіреулер тіпті бұл беттің Яминнің өзіне ұқсас екенін айтады. Тарихи Гаджа Маданың Яминнен өзгеше бейнесі – Индонезия университетінің археологы Агус Арис Мунандардың зерттеулерінің нәтижесі. Ол Гаджа Маданың ваянг көлеңкелі қуыршақ қойылымдарында Бима рөлінде бейнеленгенін түсіндірді. Халық арасында Гаджа Мада көбінесе жалаңаш кеуделі, саронг киген және крис (қысқа қанжар) сияқты қару қолданған түрде көрсетіледі. Бұл жағдайларда дұрыс болғанымен, оның ресми киімі басқаша болуы мүмкін: Сунданың патихы «Kidung Sundayana» поэмасында Гаджа Мада алтынмен әшекейленген карамбаланган (көкше қалқан) кигенін және алтын қабатты найза мен алмазбен безендірілген қалқанмен қаруланғанын айтқан. Мунандардың сөзіне қарағанда, бастапқыда Гаджа Мада Панджи ертегілеріндегі Браджаната кейіпкері ретінде, ал кейінірек Махабхаратадағы Бима ретінде бейнеленген. Панджи ертегілері Бима мүсіндерін жасаудан бұрын белгілі болған, ол шамамен 15 ғасырдың ортасында басталған, сондықтан бұрынғысы Гаджа Маданың бастапқы бейнесі болуы мүмкін. Гаджа Маданың алғашқы кезеңдегі даңқы Браджаната бейнесіндегідей, әдеттен тыс, ал екінші кезеңдегі даңқы киелі, ол Бимамен, Шиваның бір қырымен теңестіріледі. Индонезияның Ұлттық мұражайындағы мүсін (No. 5136/310d) мықты денелі, көлденең сақалды және ирек шашты бейнеленген. Басының үстінде, текеш шапанына ұқсас таспамен байланған шаш бар. Ол киімдер мен әшекейлер, білезіктер және Бима сияқты жылан тәрізді жоғарғы қолғап киеді. Гаджа Мадамен байланысты дәстүрлі Бима мүсіні Маджапахит патшалығының соңында, 15 ғасырдың ортасында жасалған. Оның ерекшеліктері: а) супит уранг тәжін киюі (басының жоғарғы жағында шашы екі иілімге ұқсайды), б) көлденең сақал, в) күшті дене, д) полинг (қара және ақ) мата киюі және е) фаллос әрқашан көзге түсетіндей бейнеленген. Ұлттық мұражайда сақталған Бима мүсіні (No. 2776/286б) екі қолы денесінің жанында тік тұрған күйде бейнеленген, оң қолында гадха (соққылы қару) ұстап тұр. Оның фаллосы аяғының арасына ілінген шальмен көзге түседі; ол жылан upavita, supit urang тәжін, қатал бет және қалың көлденең сақал киген; ал маңдайдың үстіндегі шашы ирек, жаманг (маңдай безендірілген) сияқты. Браджанатаның Гаджа Мада бейнесі мен Бима мүсіні арасындағы ұқсастық кездейсоқ емес, керісінше, тарихи оқиғалар мен олардың кейінгі уақытта оған табынушылар арасындағы қашықтықпен бірге дамыған жасырын түсінік бар.

Much of the modern popular depiction of Gajah Mada derives from the imagination of Mohammad Yamin in his 1945 book Gajah Mada: Pahlawan Persatuan Nusantara. One day in the 1940s, Yamin visited Trowulan, the site of the capital city of the former Majapahit kingdom. He found fragments of terracotta, one of which was a piggy bank in the form of the face of a man with a stocky face and curly hair. Based on the look on the piggy bank's face, Yamin interpreted this as the face of Gajah Mada, the unifier of the archipelago. Yamin then asked the artist Henk Ngantung to make a painting based on the terracotta fragment. The painting was displayed as the cover of Yamin's book. Many people disagree with Yamin's opinion because it is impossible for the face of a figure as big as Gajah Mada to be displayed in a piggy bank. Such a portrayal is considered an insult because usually the state leaders during the Hindu Buddhist era, including Majapahit, were made in effigy as statues. Some even believe that the face was none other than Yamin's own face. Another illustration of the historical Gajah Mada, different from Yamin's, is the result of research at the University of Indonesia by archaeologist Agus Aris Munandar. He interpreted that Gajah Mada was depicted as Bima in wayang shadow puppet shows, with a transverse mustache. In popular depiction, Gajah Mada is mostly shown bare chested, wearing a sarong, and using a weapon in the form of a kris. While this may have been true on civilian duties, his official outfit might have been different: a Sundanese patih explained in the kidung Sundayana that Gajah Mada wore a gold embossed karambalangan (breastplate) and was armed with a gold layered spear and a shield full of diamond decoration. According to Munandar, at first Gajah Mada was depicted as a Brajanata character from the Panji tales, and as Bima from the Mahābhārata in later eras. The Panji story was known earlier than the activities of making Bima statues, which apparently began in the mid 15th century, so the former was likely Gajah Mada's original depiction. The glorification of Gajah Mada in the first stage is profane—in the form of its depiction as Brajanata, but then the glorification of Gajah Mada occurs in the second stage which is more sacred, which is equated with Bima as an aspect of Siva. In the statue found at the National Museum of Indonesia (No. 5136/310d), the statue is depicted with a sturdy body, transverse mustache, and wavy curls, at the top of the head there is a hair tie with a ribbon forming like a tekes hat. He wears clothes and jewelry, bracelets, and an upper armband in the form of a snake like Bima's. The traditional Bima statue depiction associated with Gajah Mada was made at the end of Majapahit in the mid 15th century. The characteristics are: a) wearing a supit urang crown (his hair is shaped in two arches at the top of the head like a shrimp tongs), b) a transverse mustache, c) strong body, d) wearing poleng (black and white) cloth, and e) the phallus is always depicted standing out. In the Bima statue stored in the National Museum (No. 2776/286b), he is depicted standing upright with both hands beside his body, his right hand holding a gadha (a kind of mace); his phallus is depicted as protruding with a shawl hanging between his legs; he is wearing a serpent upavita, a crown of supit urang, a grim face, and a thick transverse mustache; and the hair above the forehead is described as curly, forming a jamang (forehead decoration). The similarity between the statue of Brajanata as the embodiment of Gajah Mada and the statue of Bima is not a coincidence, but there is an underlying conception that is developed along with the distance between historical events and their worshippers at a later time.

Есімнің мағынасы

"Гажа" (слон) сөзі басқа жануарлар құрметтейтін үлкен жануарды білдіреді. Инду мифологиясында ол Индра құдайының ваханасы (жануар тауы) деп есептеледі. Сондай-ақ, бұл сөз адам денесімен, Шива мен Парватидің ұлы, піл басты құдай Ганешамен байланысты. Ал "Мада" сөзі ежелгі яван тілінде (мүмкін санскриттен алынған, онда сөздің мағынасы да осылай) "мастық" немесе "ішімдікке мас болу" дегенді білдіреді. Піл мас болғанда, ол еріксіз және зорлықпен жүреді, кез келген кедергіні жеңіп өтеді. Сондықтан, ол Гаджа Мада тұлғасымен байланысты болса, оның атын екі түрлі жолмен түсіндіруге болады: ол өзін патшаның көлігі, патшаның бұйрықтарын орындайтын адам деп санады, дәл сол сияқты піл Айравата Индра құдайының ваханасы болғандай. Ол патшалықтың дамуына кедергі келтіретін түрлі кедергілерге тап болғанда мас және қатыгез болып көрінетін адам. Бұл өте дұрыс таңдау, және оның мағынасы бұрын қолданылғандықтан, аты мұқият ойластырылған сияқты. Гаджа Мада жазуында басқа лақап аты да қолданылған, атап айтқанда Ракрян Мапатих Джирннодара. Бұл Гаджа Маданың лауазымы болуы мүмкін, бірақ оны ресми аты деп қарастыруға да болады. Джирннодара сөзінің мағынасы "жаңа нәрсені құрушы" немесе "бұзылған нәрсені қалпына келтіруші" дегенді білдіреді. Сөзбе-сөз мағынасында, Гаджа Мада Кертанегара үшін бұрын болмаған каитияны салған. Ал теңдеу бойынша, ол Двипантара мандаласы тұжырымында Кертанегараның идеяларын жаңартушы және жалғастырушы ретінде қарастырылуы мүмкін.

Билікке көтерілу

Гаджа Маданың ерте өмірі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол қарапайым отбасында дүниеге келген. Ертегі есептерде оның Бхаянгараның қолбасшысы, Маджапахит патшасы мен патша отбасының элиталық күзетшісі ретінде қызмет еткендігі айтылады. 1321 жылы Маджапахит шенеунігі Ракриан Кути патша Джаянегараға қарсы көтерілгенде, Гаджа Мада мен махапатих Ария Тада патшаны және оның отбасын астанасы Троуланнан қашырып алып құтқарды. Кейін Гаджа Мада патшаға бас қалаға оралып, көтерілісті басуға көмектесті. Жеті жылдан кейін Джаянегараны Ракриан Кутидің көмекшісі, сарай дәрігері Ракриан Танка өлтірді. Тағы бір нұсқа бойынша, 1328 жылы Джаянегараны Гаджа Мада өлтірген. Джаянегара Кертараджасаның ең кіші әйелі Дья Деви Гаятриден туған екі жарты әпкесіне тым қамқор болған. Екі жас ханшайымның шағымдары Гаджа Маданың араласуына себеп болды. Ол хирургты патшаны операция жасап тұрғанда өлтіруге шақырды. Джаянегараның орнын оның жарты қарындасы Трибхувана Виджаятунгадеви (1328–1350 жж.) иеленді. Бірақ ол таққа отырғанда Саденг және Кета аймақтары өкілдерін жібермеді, бұл көтеріліс деп қабылдалды. Бұл кейін Трибхувананың тыңшылары екі аймақтың да көтеріліс дайындап жатқанын анықтағанда расталды. Саденг және Кета – бұрын Маджапахит бағындырған жағалау аймақтары. Алайда, 1316 жылы Намбидің (екі аймақтың да дамуына үлкен үлес қосқан жергілікті патих) қазасы да көтеріліске ықпал етті. Осы кезде Саденгтің басшысы атақты Маджапахит генералы Вирота Вираганти болды. Гаджа Мада әлі де патих болғандықтан, Трибхувана ауру махапатих Ария Таданың кеңесімен 1331 жылы көтерілісшілердің басшыларымен келіссөздер жүргізу үшін жіберілді. Бірақ Гаджа Маданың қарсыласы, Маджапахит генералы Ра Кембар, одан бұрын әскерімен келіп, екі көтерілісті де басып тастады. Оның әскерлері Джабунг Таревес, Лембу Петенг және Икал Икалан Банг сонымен қатар Намбидің өлтірілуіне қатысқан. Бұл Гаджа Мада мен Ра Кембардың күштері арасында қақтығысқа әкелді, ол Трибхувананың өзі көтерілісшіл аймақтарға қарсы шайқасқа шыққанда ғана шешілді. Ария Тада зейнетке шыққаннан кейін, 1334 жылы Гаджа Мада махапатих болып тағайындалды. Гаджа Маданың махапатих ретінде билік құрған кезінде, шамамен 1345 жылы, әйгілі мұсылман саяхатшысы Ибн Батута Суматраға келді.

Not much is known about Gajah Mada's early life, but he was born into an ordinary family. Early accounts mention his career as a commander of the Bhayangkara, an elite royal guard for the Majapahit king and royal family. When Rakrian Kuti, an official from Majapahit, rebelled against King Jayanegara (r. 1309–1328) in 1321, Gajah Mada and the mahapatih Arya Tadah rescued the king and his family by escaping from the capital city of Trowulan. Later Gajah Mada helped the king return to the capital and crush the rebellion. Seven years later, Jayanegara was murdered by the court physician Rakrian Tanca, an aide of Rakrian Kuti. Another version suggests that Jayanegara was assassinated by Gajah Mada in 1328. Jayanegara was overly protective of his two half sisters, born from Kertarajasa's youngest queen, Dyah Dewi Gayatri. Complaints by the two young princesses led to the intervention of Gajah Mada. His solution was to arrange for a surgeon to murder the king while pretending to perform surgery. Jayanegara was immediately succeeded by his half sister Tribhuwana Wijayatunggadewi (r. 1328–1350). However, when she took the throne, the Sadeng and Keta region did not send their delegations, which was interpreted as a rebellion. This was later confirmed when Tribhuwana's spies discovered that both regions were preparing for rebellions. Sadeng and Keta were coastal regions who were formerly conquered by Majapahit. However, the death of Nambi in 1316 (a local patih who was deemed instrumental in raising both regions) also contributed to the rebellion. At this time Sadeng was also led by a famed Majapahit general, Wirota Wiraganti. While Gajah Mada was still currently a patih, he was sent by Tribhuwana with the advice of the sickly mahapatih Arya Tadah, to negotiate with rebel leaders in 1331. However, the Majapahit general Ra Kembar, a rival of Gajah Mada, preceded his arrival with his army to crush both rebellions. His men Jabung Tarewes, Lembu Peteng, dan Ikal Ikalan Bang were also the ones implicated in the murder of Nambi. This led to a conflict between Gajah Mada's and Ra Kembar's forces which was only resolved when Tribhuwana herself led the battles against both rebelling regions. After Arya Tadah's retirement, Gajah Mada was picked as mahapatih in 1334. It was during Gajah Mada's reign as mahapatih, around the year 1345, that the famous Muslim traveller Ibn Battuta visited Sumatra.

Палапа анты және империяның кеңейуі

Гаджа Мада патшайым Трибхуванатунгадевидің тұсында махапати қызметіне тағайындалғанда, ол өзінің танымал Палапа антын немесе Сумпа Палапаны қабылдаған деп есептеледі. Осы ант туралы айтылған мәліметтер 15 немесе 16 ғасырларда жазылған «Параратон» (Патшалар кітабы) атты явандық тарих кітабында кездеседі.

Бұбат оқиғасы

1357 жылы Маджапахит империясының үстемдігін мойындаудан бас тартқан жалғыз мемлекет – Маджапахит империясымен шекаралас Батыс Явадағы Сунда мемлекеті болды. Хаям Вурк патшасы Сунда ханшайымы, Сунда патшасының қызы Дия Питалока Ситрарезмиге үйленуге ниеттенді. Гаджа Мадаға Троуланның солтүстік бөлігіндегі Бубат алаңына барып, ханшайымды, оның әкесімен және сүйемелдеушілермен бірге Маджапахит сарайына келгенде қарсы алу міндеті жүктелді. Гаджа Мада осы мүмкіндікті пайдаланып, Сунданың Маджапахит билігіне бағынуын талап етті. Сунда патшасы патшалық некені Сунда мен Маджапахит арасындағы жаңа одақтың белгісі деп ойласа, Гаджа Мада басқаша ойлады. Ол Сунда ханшайымын Маджапахиттің жаңа ханымы ретінде емес, тек Сунданың Маджапахитке бағынуының белгісі ретінде, нағашы ретінде тану керектігін мәлімдеді. Бұл түсініспеушілік ұят пен жаушылыққа әкелді, ол тез арада қақтығысқа, содан кейін толыққанды Бубат шайқасына ұласты. Сунда патшасы барлық күзетшілерімен және патшалық сүйемелдеушілерімен бірге Маджапахит әскерлері тарапынан жеңіліске ұшырады және Бубат алаңында қаза тапты. Дәстүр бойынша, жүрек ауруына шалдыққан ханшайым Дия Питалока Ситрарезми өз-өзіне қол жұмсады. Хаям Вурк осы трагедиядан қатты қайғырды. Маджапахит сарай шенеуніктері, министрлері мен ақсүйектері Гаджа Маданы оның салғырттығы үшін кінәлады, ал оның қатыгез салдары Маджапахит патшалық отбасының көңілінен шықпады. Гаджа Мада дереу қызметтен шеттетіліп, өмірінің соңына дейін Шығыс Явадағы Проболинггодағы Мадакарипура иелігінде өтті.

Өлім

Гаджа Мада 1364 жылы 74 жасында қаралы күйде қайтыс болды. Гаджа Маданың мұрасы Индонезия ұлтшылдығы үшін маңызды және 20-ғасырдың басындағы Индонезия ұлтшыл қозғалысы оны мақұлдады. Жапон басқындығына дейінгі ұлтшылдар, әсіресе Сукарно мен Мохаммад Ямин, Гаджа Маданың серті мен Нагаракретагаманы индонезиялықтардың кең аумақта және түрлі мәдениеттерде бірігуге қабілеттілігінің шабыты және тарихи дәлелі ретінде жиі келтірді – индонезиялықтардың бұрынғы ұлылығының куәсі. Индонезия архипелагындағы шалқар аралдарды Маджапахит билігі астында біріктірген Гаджа Мада жорығын индонезиялық ұлтшылдар голланд отаршылдығына дейін біртүтастықтың ежелгі формасы бар екенін дәлелдеу үшін пайдаланды. Осылайша, Гаджа Мада голланд отаршылдығынан тәуелсіздік алу үшін күрескен Индонезия Ұлттық революциясы кезінде зор шабыт берді. 1942 жылы бар болғаны 230 индонезиялық азамат жоғары білім алды. Республикашылдар голландтардың бейжайдығын түзетуге тырысып, алғашқы мемлекеттік университетті құрды, ол туған индонезиялықтарды тегін қабылдады. Йогьякартадағы Гаджа Мада университеті Гаджа Маданың құрметіне аталды, 1945 жылы құрылысы аяқталды және туған жергілікті тұрғындарға тегін ашылған алғашқы медицина факультеті атағына ие болды. 9 шілдеде 1976 жылы ұшырылған Индонезияның алғашқы телекоммуникациялық спутнигі Satelit Palapa деп аталды, бұл оның кең аралдық мемлекетті біріктірудегі рөлін көрсетеді. Индонезия армиясының әскери полиция корпусы Гаджа Маданы өз бөлімшесінің символы ретінде құрметтейді. Әскери полиция корпусының символында да Гаджа Маданың суреті бейнеленген. Индонезияның көптеген қалаларында Гаджа Маданың есімімен аталатын көшелер бар, мысалы Джалан Гаджа Мада және Джалан Хаям Вурку. Оның құрметіне наз болған бадминтон шағын доптарының бір бренді де бар.

Танымал мәдениет

Гаджа Мада Сид Мейердің "Цивилизация V" компьютерлік ойынының "Жаңа әлем" кеңейтуінде Индонезия өркениетінің басшысы ретінде пайда болды. Гаджа Мада "Age of Empires II" ойынының "Раджалардың өрлеуі" кеңейтуінде Малай өркениетінің науқанының басты кейіпкері. Бұл науқан Маджапахит империясының моңғол шапқыншылығымен құрылуы, Палапа сертінен кейін аралдарды жаулап алу және оның құлдырауына себеп болған Бубат трагедиясын қамтиды. Гаджа Мада "Жоукамачи но Данделион" анимесінің 10-шы эпизодында Маджапахит империясының премьер-министрі ретінде де еске алынады.