Кіріспе

Жаван тілінің ең ерте куәландырылған кезеңі Ежелгі жаван немесе Кави (ꦏꦮꦶ) – жаван тілінің ең ерте куәландырылған кезеңі. Ол қазіргі Орталық Яваның шығыс бөлігінде және Индонезияның бүкіл Шығыс Ява аймағында қолданылған. Әдеби тіл ретінде Кави Ява, Мадура, Бали және Ломбок аралдарында пайдаланылды. Оның сөздік қорында санскриттен алынған көптеген сөздер болды, бірақ қазіргі жаван тіліне тән, әлеуметтік жағдайы жоғары адамдармен сөйлесу үшін қолданылатын ресми крама тілінің жүйесі әлі қалыптаспаған.

Тарих

Ява тіліндегі жазудың алғашқы дәлелі 450 жылға жататын санскрит тіліндегі Таруманегара жазуы болса, толыққанды ява тілінде жазылған ең көне мысал – Сукабуми жазуы, ол 804 жылдың 25 наурызымен даталанады. Бұл жазу Шығыс Яваның Кедири ауданындағы Паре ауданында орналасқан. Ол түпнұсқаның 120 жыл бұрын жасалған көшірмесі, және сақталған нұсқа осы көшірме ғана. Жазудың мазмұны Шри-Харинджинг (қазір Шриньджинг деп қысқартылған) өзеніне жақын суару каналы үшін бөгет салу туралы. Бұл жазу Паллава әрпімен жазылған соңғы жазу болып табылады; Ежелгі яван тілінің барлық келесі мысалдары Кави әрпімен жазылған.

Даму

Ежелгі яван тілі өзгермейтін емес, оның қолданылу мерзімі шамамен 500 жылды құрады – Сукабуми (Кедири, Шығыс Ява) жазуынан бастап 1292 жылы Маджапахит империясының құрылуына дейін. Маджапахит дәуірінде сөйленген және жазылған яван тілі өзгерістерге ұшырағандықтан, қазіргі яван тіліне одан да жақын болды.

Аустронезиялық шығу тегі

Ежелгі яван тілінің қалыптасуына ең басты ықпал еткен фактор – Оңтүстік-Шығыс Азиядағы туысқан тілдермен ортақ сөздік қоры, сөйлем құрылысы және грамматикасы болған австронезиялық мұрасы.

Санскрит әсері

Ежелгі яван тіліндегі үнді тілінің ықпалы негізінен санскриттің ықпалы болды. Ежелгі яван тілінде санскриттен басқа үнді тілдік элементтерге ешқандай дәлел жоқ. Бұл, мысалы, (Ескі) малай тіліндегі үнді тіл білімінің ықпалынан өзгеше. Санскрит тілі яван тілінің сөздік қорына терең және ұзақ мерзімді әсер етті. 1982 жылы профессор П.Ж. Зотмульдер жазған «Ескі яван-ағылшын сөздігінде» шамамен 25 500 жазба бар, оның кемінде 12 500-і санскриттен алынған. Бұл үлкен сан қолданылу деңгейін көрсетпесе де, ежелгі явандықтар осы санскрит сөздерін білгенін және оларды әдеби туындыларында қолданғанын көрсетеді. Кез келген ежелгі яван әдебиетінің шамамен 25% сөздік қоры санскриттен тараған.

Фоналогия

Санскрит көне ява тілінің фонетикасына да, лексикасына да әсер еткен. Көне ява тілінде санскриттен алынған ретрофлекстік консонанттар да кездеседі. Бірақ, бірнеше тіл білімі маманы бұл тұжырымды даулап, мұндай ретрофлекстік дыбыстар австронезия тілдер отбасының ішінде дербес дамыған болуы мүмкін деген пікірде.

Сөздік

Бұған қатысты тағы бір сұрақ – санскрит сөздері ескі яван тіліне қандай түрінде қабылданды. Ескі яван тіліндегі санскриттен алынған сөздер көбінесе өзгеріссіз (санскрит линггасы) есімдер мен сипаттаулар түрінде келеді. Ескі яван мәтіндерінде санскриттегі әртүрлі дауыстылар мен әріптерді бейнелеу үшін ұқсас дыбысталу мәндері бар көптеген таңбалар кездеседі, мысалы, бейімделмеген қарыз сөздерде. Ескі яван мәтіндерінде осы диакритикалық белгілер кездескенде, олар айтылу кезінде ескерілмейді: бхатара – батарамен бірдей (дауыссыздың ұзақтығы мен тыныстың жоғалуы Сингала тілінің алды – Элу Пракритте де кездеседі). Олар сөздіктегі сөздердің ретіне де әсер етпейді: мысалы, s, ṣ және ś варианттарының барлығы s ретінде қарастырылады.

Әсерлер

Қауи жазуын қолдана отырып, ежелгі яван тілінде жазылған ортағасырлық өлеңдер Картасура, Суракарта және Йогьякарта сарайларында таралды. Бұл өлеңдер лаянг кави (кави кітаптары) немесе какавин деп аталды және үлкен құрметке ие болды. 18-шы ғасырдан бастап, ежелгі яван тілінен шабыттанған әдебиеттер қазіргі яван тілі мен өлең түрінде жазыла бастады.

Қосындылар

Ежелгі ява тілінде жиырма дауыссыз әріп бар, олар латын транслитерациясында b, c, d, ḍ, g, h, j, k, l, m, n, ñ, ŋ, p, r, s, t, ṭ, w және y деп жазылады. Дауыссыз ñ кейде диграф ny және IPA ɲ түрінде, ал дауыссыз ŋ кейде диграф ng түрінде жазылады. Осыдан Индонезияның ұлттық ұраны "Бхинека Тунгал Ика" алынған. Көбінесе "Бірлік әртүрлілікте" деп оңай аударылғанымен, оның дұрыс мағынасы – "[шашырап жатқандардың] арасында да біртүгелдік сақталады" – бұл аралдар архипелагының шашыраңқы орналасуын көрсетеді, қазіргі замандағы көпмәдениетті ынтымақтастық туралы түсінік емес. Ал, Мұхаммед Субух Сумохадивиджожоның, Субудтың негізін қалаушының "Сусила Будхи Дхарма" поэмасы – көбірек заманауи туынды. Онда ол латихан кажиуаның тәжірибесін түсінуге арналған негізді ұсынады.

Ғылымтанушылар

Кавиді ғылыми тұрғыдан зерттеген алғашқы ғалым Вильгельм фон Гумбольдт болды, ол оны барлық малай-полинезия тілдерінің бастауы деп есептеді. Сонымен қатар, ол Кавидің толығымен санскриттің ықпалында болғаны туралы бұрыс түсініктерді жоққа шығарды, Кавиде етістіктердің жіктелуі қолданылмағанын, осылайша санскриттің өте дамыған жіктелу жүйесінен ерекшеленетінін анықтады. Кави Азияның Тынық мұхиты жағындағы өте көне қоныстан пайда болған болуы мүмкін. Кави тілінде сөйлемнің мағынасын сөздердің реті мен контекст арқылы түсіну қажет. Гумбольдт сондай-ақ Кавидің өткен, қазіргі және болашақ шақтарды пайдаланғанын, сонымен қатар императив және субъюнктив арқылы түрлі модальдық формаларды (көңіл-күйлерді) ажыратқанын атап өтті. Көптеген ғалымдар бұл тілді зерттеді, олардың ішінде голланд экспатрианты, индонезиялық профессор Петрус Иосиф Зоетмульдер С. Дж. бар, ол тілге көптеген түпнұсқа мәтіндер мен терең ғылыми зерттеулер енгізді, сондай-ақ оның шәкірті және әріптесі, доктор Игнатиус Кунтара Вирямартана да бар. Бұл тілдің басқа да көрнекті индонезиялық ғалымдары: Пуджавиджатна, Сумарти Супрайтна, Пурбатжарака және Тарджан Хадивиджажа.