Кіріспе

Мадура аралы (индонез тілінде: Pulau Madura, мадура тілінде: Polo Madhurâ; [pɔlɔ ˈmaʈʰurɤ], Pèghu: ڤولو مادْوراْ‎, Carakan: ꦥꦺꦴꦭꦺꦴꦩꦢꦸꦫ) – Ява аралының солтүстік-шығыс жағалауында орналасқан Индонезия аралы. Аралдың аумағы шамамен (әкімшілік тұрғыдан Мадураның ең шығысындағы Суменэп ауданының құрамына кіретін, шығыс, оңтүстік-шығыс және солтүстікке орналасқан түрлі кіші аралдарды қоса алғанда) құрайды. Әкімшілік жағынан Мадура Шығыс Ява провинциясының бір бөлігі болып табылады. Ол Явадан тар Мадура бұғазы арқылы бөлінген. 2023 жылдың ортасында әкімшілік аумақтағы халық тығыздығы 755,6 адам/км² (1957 адам/шаршы миль) құрады, ал негізгі аралда бұл көрсеткіш 840 адам/км² (2175,5 адам/шаршы миль) шамасында болды.

Этимология

Мадура қаласы инду дінінің құдайы Ажагардың туған жері Мадурай қаласының құрметіне аталған.

Тарих

1624 жылы Матарам сұлтаны Агунг Мадураны жаулап алды, ал аралдың үкіметі бір князьдік әулет – Какранинграттардың басқаруына көшті. Какранинграт әулеті Орталық Ява билігіне қарсылық көрсетіп, Матарамның көп бөлігін басып алды. Аманкурат III пен оның інісі, принц Пугер арасындағы бірінші Ява мұрагерлік соғысынан кейін 1705 жылы голландтар Мадураның шығыс жартысын бақылауға алды. Голландтардың Пугерді мойындауына Батыс Мадураның билеушісі Какранинграт II әсер етті, ол Пугердің талаптарын қолдады, себебі Орталық Явада жаңа соғыс болса, Мадуралықтар араласу мүмкіндігіне ие болады деп үміттенеді. Бірақ Аманкурат тұтқындалып, Цейлонға жер аударылса, Пугер I Пакубувоно атағын алып, голландтармен келісімге келді, ол оларға Шығыс Мадураны берді. Какранинграттар 1740 жылы қытайларға жасалған қырғыннан кейін Орталық Явадағы 1740 жылғы көтерілісті басуға голландтарға көмектесуге келісті. 1743 жылы голландтармен жасалған келісім бойынша Пакубувоно I Мадураның толық егемендігін голландтарға өткізді, бірақ Какранинграт IV оған қарсы шықты. Какранинграт Банжармасинге қашып, ағылшыздардан пана тапты, бірақ солтан оны тонап, сатқындық жасады, голландтар тұтқынға алып, Жақсы Үміт мүйісіне жер аударды. Голландтар Мадураның әкімшілік бөлінісін сақтап, әрқайсысы өз регентімен төрт штат құрды. Бастапқыда арал отаршылдық әскерлерді жинау орталығы болды, ал XIX ғасырдың екінші жартысында архипелагтағы голланд үкімдігіндегі аумақтар үшін тұздың негізгі көзіне айналды. Голландтар біртіндеп сұлтанды ықпалдан шығарып, 1880 жылдары аралдың толық бақылауын өз қолына алып, оны Мадуэра резиденциясы ретінде басқарды. 1948 жылдан 1950 жылға дейін Индонезия Біріккен Штаттары құрамында Мадура Мадура мемлекеті деп аталатын федеративтік штат ретінде басқарылды.

География

Мадура аралы салыстырмалы түрде тегіс жер бедерімен сипатталады және биіктікте айтарлықтай езгешеліктер жоқ, осының салдарынан Мадура шөлейт аймаққа жатады. Геологиялық тұрғыдан алғанда, Мадура Ява аралының солтүстік әктас тауларының құрамына кіреді. Мадурадағы әктас төбелері Солтүстік Явадағы төбелерге қарағанда төмен, кедір-бұдыр және дөңгелек келген.

Демография

Мадура (оның ішінде теңіз жағалауындағы аралдар) шамамен төрт миллион халқы бар, олардың көпшілігі этникалық мадуралықтар. Мадураның негізгі тілі – мадурестік тілі, ол австронезиялық тілдер отбасына жатады және шығыс Яваның бір бөлігінде, сондай-ақ 66 алыс аралдың көп бөлігінде қолданылады. Мадурестер – Индонезиядағы ірі этникалық топ, олардың саны шамамен жеті миллион адамды құрайды. Олар Мадура аралынан, сондай-ақ Гили-Раджа, Сапуди, Раас және Кангян аралдары сияқты жақын орналасқан аралдардан шыққан. Бұған қоса, көптеген мадурестер Шығыс Яваның шығыс бөлігінде, көбінесе «Аттың шошасы» деп аталатын Пасуруаннан Баниувангидің солтүстігіне дейін қоныстанған. Мадурестер Ситубондо және Бондовосода, Проболингоның шығысында, Джемберде және Солтүстік Сурабаяда, Малангтың кейбір аудандарында, сондай-ақ яван тілінде сөйлейтін азаматтардың шағын тобында кездеседі. Мадура халқының көпшілігі – суннит мұсылмандары, ал шииттер азшылықты құрайды. Алайда, 2012 жылдан бері дінаралық келіспеушіліктер күшейіп, Санпанг қаласының маңындағы шииттердің көптеген ауылдарына шабуылдар жасалды, нәтижесінде тұрғындар үкіметтік қашқын орталықтарына қашуға мәжбүр болды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Гуманитарлық істер жөніндегі кеңсесі 2013 жылы осы шабуылдар туралы мәліметтер жариялады.

Экономика

Жалпы алғанда, Мадура – Шығыс Ява провинциясының ең кедей аймақтарының бірі. Явадан өзгеше, жерінің құнарлылығы оны ірі ауыл шаруашылығы өндірушісіне айналдыруға жеткіліксіз. Экономикалық мүмкіндіктердің шектеулі болуы созылмалы жұмыссыздық пен кедейлікке алып келді. Осы факторлар аралдан ұзақ мерзімді эмиграцияға себеп болды, нәтижесінде этникалық мадура халқының көп бөлігі қазір Мадурада тұрмайды. Мадуралықтар Индонезияның басқа аймақтарына жүргізілген үкіметтік көші-қон бағдарламаларына ең көп қатысқандардың қатарында болды. Өзін-өзі қамтамасыз ету шаруашылығы экономиканың негізгі тірегі болып табылады. Аралдың көптеген шағын жер участаларында жүгері маңызды дәнді дақыл болып есептеледі. Мал шаруашылығы да ауыл шаруашылығының маңызды бөлігі болып табылады, ол шаруа отбасыларына қосымша табыс әкеледі және Мадураның мәшһүр бұқалар жарысының негізін құрайды. Кішкентай аулау да өмір сүруге маңызды рөл атқарады. Экспорттық өнеркәсіптердің ішінде темекі шаруашылығы арал экономикасына елеулі үлес қосады. Мадураның топырағы көптеген азық-түлік дақылдарын өсіруге жарамды болмаса да, отандық "кретек" (шошқа ысталған темекі) өнеркәсібі үшін темекі мен тырнақ өндіруде маңызды рөл атқарады. Голланд заманынан бері арал тұз өндіруші және экспорттаушы болып келген. Аралдың батыс жағындағы Бангалан 1980 жылдан бері айтарлықтай индустрияланды. Бұл аймақ Индонезияның екінші ірі қаласы Сурабаяға жақын орналасқандықтан, Сурабаяға жұмысқа барушылар үшін қала маңындағы елді мекен ретінде және қалаға жақын болуы тиіс өнеркәсіп пен қызмет көрсету орталығы ретінде маңызға ие болды. 2009 жылы ашылған Сурабая-Мадура (Сурамаду) көпірі Бангалан аймағының аймақтық экономикамен байланысын одан әрі күшейтуге ​​көмектеседі деп күтілуде.

Климат

Мадураның барлық бөлігі дерлік жазықтардан тұрады және экваторға жақын орналасқан, бұл аралды Шығыс Яваның құрлық бөлігінен жылырақ және құрғақ етеді. Көппен-Гейгер климат жіктелімі бойынша, Мадураның жағалау аймағының климаты тропикалық саванна (Aw) климаты болып табылады. Көппен-Гейгер климат жіктелімі бойынша, Мадураның ішкі аймағының климаты да тропикалық саванна (Aw) климаты болып табылады.

Билер жарысы

Мадура бұқалармен жүргізілетін жарыспен (карапан сапи деп аталады) әйгілі. Бұл жарыста әдетте жас бала жокей, екі бұқаның тартқан қарапайым ағаш шанасымен шамамен 100 метрлік қашықтықты 10-15 секундта басып өтеді.

Музыка және театр

Мадурада музыка мен театрдың бірнеше түрі танымал, әсіресе төменгі топтағы адамдар арасында, себебі олар арзан бағалы ойын-сауық пен қоғамдық байланыс құру мүмкіндігін ұсынады. Рамаяна мен Махабхарата сияқты классикалық оқиғаларды маска киіп ойнайтын топенг театры, Мадура аралынан тыс жерлердегі ең танымал өнер иесі болып саналады, себебі ол Индонезияның өңірлік мәдениеттерінің көрмелерінде Мадура өнерінің өкілі ретінде танылады. Дегенмен, Мадурада оның қойылымдары сирек кездеседі және көбінесе ірі ресми шараларда ғана көрсетіледі. Орындаушылар маска кимейтін және түрлі тақырыптарды орындайтын, азырақ ресми лоддрок театры аралда көбірек танымал. Классикалық явандық аспап ретінде кеңінен танылған гамелан оркестрі Мадурада да ойналады, онда Бангалан мен Суменәп сияқты бұрынғы патшалық сарайларда әсем гамелан жиынтықтары сақталған. Мадураға ғана тән тонгтонг музыкасы бірнеше ағаш немесе бамбук барабандарда орындалады және көбінесе бұқалардың жарысына сүйемелдейді.

Кемелер

Мадуралықтар шебер теңізшілер деп есептеледі. Борнео сияқты басқа аралдардан ағаш жүктеген мадуралық кемелер бұрын Индонезия мен Сингапур арасында сауда жасаған. Мадураның дәстүрлі кемелеріне голекан, лети-лети (немесе летех-летех), лис-алис және джанголан кіреді.