Кіріспе
Хайбун (俳文) – Жапонияда пайда болған, проза мен хайкуды үйлестіретін прозиметриялық әдеби жанр. Хайбунның көлемі кең, және ол көбінесе автобиография, күнделік, эссе, прозалық өлең, әңгіме және саяхат күнделігін қамтиды.
Haibun (俳文) is a prosimetric literary form originating in Japan, combining prose and haiku. The range of haibun is broad and frequently includes autobiography, diary, essay, prose poem, short story and travel journal.
Тарих
"Хайбун" термині алғаш рет 17 ғасырдағы жапон ақыны Мацуо Башо 1690 жылы шәкірті Киораиға жазған хатында қолданған. Башо – хайбунның белгілі ерте жазушысы, ол кезде классикалық үлгілер, қытай прозасының жанрлары және халық тілі мен тақырыптарын біріктіретін жаңа жанр болатын. Кобаяши Исса және Масаока Шики.
Ағылшын тілінде
Хайбун енді тек Жапониямен ғана шектелмейді, соңғы жылдары әлемдік әдебиетте кең таралған жанр ретінде орнықты. Америка Хайку қоғамының 25 жылдығына арналған «А Хайку жолы» кітабында Элизабет Лэмб 1964 жылы канадалық жазушы Джек Кейнның «Париж» атты алғашқы ағылшын тіліндегі хайбунын жариялағанын атап көрсетті. Дегенмен, одан бұрынғы мысал – Кэролин Кизердің 1962 жылы жарық көрген 21 хайку мен бір танкадан тұратын «Жазғы бір ай» хайбуны. Оның туындысы (хайбун ретінде танылған) алғаш рет «Kenyon Review» журналында жарияланды. Джеймс Мерриллдің «Ішкі бөлме» (1988) кітабынан алынған «Кету прозасы» кейінірек жазылған мысал. Ағылшын тіліндегі хайбунға арналған алғашқы конкурс 1996 жылы ақын және редактор Майкл Дилан Уэлч ұйымдастыруымен өтті, ал төрешілерді Том Линч және Кор ван ден Хеувел құрады. Анита Вирджил бірінші орынды жеңіп алды, ал Сидней Буги, Дэвид Кобб және Джон Стивенсонге құрметті мақтаулар берілді. Конкурс нәтижесінде 1999 жылы «Жарқтың қиығы» (Wedge of Light) кітабы жарық көрді. Уэлчтің мәліметінше, ағылшын тіліндегі хайбунның алғашқы антологиясы – Брюс Росс жариялаған 1998 жылғы «Journey to the Interior: American Versions of Haibun» (Tuttle) кітабы. Джим Касьян мен Брюс Росс 1999 жылы жылдық «American Haibun & Haiga» антологиясының тұңғыш нөмірін редакциялады. Бұл серия 2003 жылы «Contemporary Haibun» деп атауын өзгертті және 2005 жылы «Contemporary Haibun Online» атты төрт айлық журнал құруға демеушілік етті, осы журналдың негізін қалаушылар құрамына Касьян мен Росспен бірге уэльс хайбун авторы Кен Джонс қосылды.
Сипаттамалары
Хайбун сахнаны немесе ерекше сәтті өте егжей-тегжейлі және объективті түрде бейнелей алады, немесе толығымен ойдан шығарылған немесе арман сияқты кеңістікте орналасады. Ілеспе хайку прозамен тікелей немесе ишаралы байланыста болуы мүмкін, сондай-ақ проза бөлімдерінде жазылғанның мәнін қамтиды немесе оның тұжырымын білдіреді. Ағылшын тіліндегі хайбунның бірнеше ерекше мектептері сипатталған, оның ішінде Роберт Уилсонның «Вьетнамдық толғаныстары» сияқты деректерді баяндау стилі, хайбун прозасы және «Темплэм эффектісі» бар. Ағылшын тілінде хайбун жазу практикасы үздіксіз дамып келеді. Әдетте, хайбун қысқа, образды хайкай стилінде жазылған бір немесе бірнеше абзацтан және бір немесе бірнеше хайкудан тұрады. Дегенмен, редактор және тәжірибелі автор Джеффри Вудвард сипаттағандай, формада елеулі өзгерістер болуы мүмкін. Қазіргі ағылшын тіліндегі хайбун авторларына (яғни тәжірибелілерге) Джим Кациан, Брюс Росс, Марк Новак, Джон Ричард Парсонс, Шила Мерфи, Нобуюки Юаса, Линн Риз, Питер Батлер, Ева Кософски Седжвик және 1990 жылы Ұлыбританиялық Хайку қоғамын құрған, ал «Саксон жағалауына көктемгі саяхат» атты 5000 сөздік хайбунның авторы – Дэвид Кобб кіреді, бұл хайбун кікобунның (яғни, саяхат күнделігі) ағылшын үлгісі үшін маңызды туынды саналады.