Кіріспе

Жапон ақыны; Мацуо Кинсаку (松尾 金作) деп туған, кейін Мацуо Чүэмон Мунефуса (松尾 忠右衛門 宗房) ретінде танымал болған ол Эдо дәуірінің ең әйгілі жапон ақыны. Башо өмірінде хайкай но ренга түріндегі шығармаларымен танылды; бүгінде ғасырлар бойы зерттеулерден кейін, ол хайкудың (бұрын хокку деп аталған) ең ұлы шебері ретінде танылды. Ол Киото мен Нараға батысқа жасаған саяхатынан кейін жазылған «Ауа райынан әсер көрген сүйектің жазбалары» (1684) кітабынан басталатын саяхат очерктерімен де кеңінен танымал. Мацуо Башоның поэзиясы халықаралық деңгейде белгілі, ал Жапонияда оның көптеген өлеңдері ескерткіштер мен дәстүрлі орындарда көшіріліп жазылады. Башо Батыста хоккуларымен танымал болғанымен, өзінің ең жақсы туындылары ренкуды басқару мен оған қатысу деп есептеді. Оның айтуынша: «Менің көптеген ізбасарларым мен сияқты хокку жаза алады. Мен кім екенімді хайкай өлеңдерін байланыстыру арқылы көрсетемін». Башо өнерге жас кезінде қызығушылық танытты, ал Эдоның (қазіргі Токио) зиялылық ортасына енгеннен кейін бүкіл Жапонияда жылдам танымал болды. Ол мұғалім болып жұмыс істеді; бірақ кейін әдеби ортаның әлеуметтік, қалалық өмірінен бас тартып, елді шарлап, жазу үшін шабыт алу мақсатымен батысқа, шығысқа және солтүстік далаға саяхаттады. Оның өлеңдері айналасындағы әлемді тікелей танысу арқылы қалыптасты, көбінесе бірнеше қарапайым элементтермен көріністің сезімін бейнелейді.

Ерте өмір

Мацуо Басё 1644 жылы Ига провинциясындағы Уэно маңында дүниеге келді. Мацуо әулеті самурай тегінен тараған, ал оның әкесі, мүмкін, мусокунин (無足人) болған – бұл жер иеленетін шаруалардың тобы, оларға самурайлардың белгілі бір артықшылықтары берілген. Балалық шағы туралы көп мәлімет жоқ. Мацуолар ірі ниндзя әулеті болған, ал Басё ниндзюцуға оқытылған. Жастық шағында Басё Тодо Ёситаданың ([[:ja:藤堂 良忠) қызметшісі болды, мүмкін, қарапайым қызметте болған және толыққанды самурай дәрежесіне көтерілмеген. Кейбір замандастары оның аспаз немесе ас үй жұмыскері болғанын айтады, бірақ нақты дәлел жоқ. Кейінірек болжам бойынша, ол Ёситаданың жеке хатшысы ретінде таңдалған, ал басқа құжаттар оның одан да ертерек қызмет ете бастағанын көрсетеді. Басё Ёситаданың хайкай но ренгаға деген құмарлығын бөлісті – бұл бірлесіп өлең жазудың бір түрі. Туынды 5-7-5 буыннан тұратын өлеңмен басталатын; мұндай өлең хокку деп аталды, және ғасырлар өткен соң жеке туынды ретінде ұсынылғанда хайку деп аталатын болды. Хоккудан кейін басқа ақынның 7-7 буыннан тұратын өлеңі келеді. Басё мен Ёситада екеуі де өздеріне хайго (俳号) немесе хайкай псевдонимдерін таңдады; Басёның псевдомимі Собу (宗房) болды, ол оның ересек шағындағы аты "Мунефуса (宗房)"-ның онъёми (сино-жапондық оқылуы) еді. 1662 жылы Басёның алғашқы өлеңі жарық көрді. 1726 жылы Басёның екі хоккуы жинаққа енді. 1665 жылы Басё мен Ёситада, сондай-ақ бірнеше таныстары бір жүз өлеңнен тұратын хякуин немесе рэнку жазды. 1666 жылы Ёситаданың күрт қайтысы Басёның қызметші ретіндегі тыныш өмірін аяқтады. Осы кезең туралы ешқандай жазба қалмаған, бірақ Басё самурай мәртебесінен бас тартып, үйінен кеткеніне сенімді. Биографтар түрлі себептер мен бағыттарды ұсынды, соның ішінде Басё мен Ютэй (寿貞) атты синто мико арасындағы қарым-қатынас болғаны туралы болжам да бар, бірақ бұл шындыққа жатпайды. Басёның осы кезең туралы естеліктері тұманды; ол "бір кезде жермен қамтамасыз етілген лауазымға ие болуге құштар болғанын" және "бір кезде гомосексуалдық махаббатқа бейім болғанын" еске алды: ол нақты құштарлықтарды немесе ойдан шығарылғандарды айта ма, белгісіз. (Автордың өмірбаяуын жазған биографтар Басёның өмірі бойы гомосексуалдық қатынастарда болғанын және оның сүйіктілерінің арасында шәкірттерінің де болғанын атап өтеді; профессор Гэри Леупптың пікірінше, Басёның гомоэротикалық туындылары оның жеке тәжірибесіне негізделген). Ол толық уақытты ақын болуды шеше алмады; өзінің айтуынша, "мүмкіндіктер ойымда күресіп, өмірімді мазасыз етті". Оның шешімсіздігіне ренга мен хайкай но ренганың сол кездегі салыстырмалы түрде төмен мәртебесі әсер еткен болуы мүмкін, өйткені олар күрделі көркемдік еңбектерден гөрі әлеуметтік шаралар ретінде қарастырылды. Қалай болғанда да, оның өлеңдері 1667, 1669 және 1671 жылдары антологияларда жарияланды, ал 1672 жылы ол өзінің және Тейтоку мектебінің басқа авторларының туындыларын жинаған "Теңіз қабығының ойыны" (貝おほひ) атты жинағын шығарды. Сол жылдың көктемінде ол поэзияны одан әрі зерттеу үшін Эдоға көшіп барды.

Оку-но Хосомичи

Башоның тағы бір ұзақ сапарды жеке жоспарлауы, оның шедеврі «Оку но Хосомичи» немесе «Терең солтүстікке баратын тар жол» деп сипатталатын туындысы, 1689 жылдың 16 мамырында (Яйой 27, Генроку 2) аяқталды. Ол студенті және шәкірті Кавай Сорамен (河合曾良) бірге Эдодан Хоншүдің солтүстік провинцияларына сапарға шықты. Башо мен Сора солтүстікке қарай Хираидзумиге бет алды, олар 29 маусымда жетті. Содан кейін олар 30 шілдеде аралдың батыс жағына, Кисакатаға барды және жағалау бойымен жайлап қайта оралды. Осы 150 күндік сапар барысында Башо Хоншүдің солтүстік-шығыс аймақтары арқылы барлығы 600 ри (2400 км) жол жүрді және 1691 жылдың соңында Эдоға оралды. Башо Гифу префектурасының Огаки қаласына жеткенде, ол саяхатының күнделігін аяқтады. Ол оны үш жыл бойы редакциялап, 1694 жылы «Ішкіге тар жол» (奥の細道) деп аталып, соңғы нұсқасын жазды. Алғашқы басылымы 1702 жылы, оның қайтыс болғаннан кейін жарық көрді. Ол бірден коммерциялық сәттілікке ие болды және көптеген саяхат ақындары оның жолын ұстанды. Ол көбінесе оның ең үлкен жетістігі деп саналады, оның ішінде:

Соңғы жылдар

1691 жылдың қысында Эдоға оралғанда Башо үшінші басшо үйінде тұрды, оны шәкірттері тағы да қамтамасыз етті. Бұл жолы ол жалғыз болған жоқ; ол немере інісі Тоин мен достасы Ютейді қабылдады, екеуі де аурудан жазылып жатқан еді. Оған көптеген құрметті қонақтар келді. Башо досына "басқалардың кедергісінен көңілім тыныш емес" деп жазды. 1693 жылдың тамыз айының соңына дейін ол оқыту арқылы және хайкай кештеріне қатысу арқылы күнкөрісін жасады. Содан кейін ол басшо үйінің қақпасын жабыстырып, бір ай бойы ешкімді қабылдамады. Ақырында ол "каруми" яки "жеңілдік" принципін қабылдағаннан кейін, яғни әлемді қабылдайтын, одан бөлініп тұрмайтын жартылай буддалық философияны қабылдады. Башо 1694 жылдың жазында Эдодан соңғы рет шығып, Осакаға келгенге дейін Уэно мен Киотода болды. Сол жерде ол асқазан ауруына шалдығып, шәкірттерінің қамқорлығында бейбіт түрде қайтыс болды. Ол арнайы өлім туралы өлең жазбаса да, төмендегі өлең оның қоштасу өлеңі ретінде қабылданды:

Ерте ғасырлар

Жапонияда әлі күнге дейін танымал болып отырған киго (季語) формулаларына мойын бұрмай, Башо өзінің хоккуларында нақты ортасын және сезімдерін бейнелеуге тырысты. Өмірінде-ақ оның поэзиясының еңбегі мен стилі кеңінен бағаланды, ал одан кейін оның беделі одан да артты. Оның бірнеше шәкірттері өзінің поэзиясы туралы одан цитаталар жинады, олардың ішінде Мукай Кёрай мен Хаттори Дохо есімдері ерекше аталады. 18 ғасырда Башоның өлеңдеріне деген құштарлық күшейді, ал Ишико Секисуи мен Моро Нанимару сияқты зерттеушілер оның хоккуларындағы тарихи оқиғаларға, орта ғасырлық кітаптарға және басқа өлеңдерге сілтемелерді табуға көп еңбек етті. Бұл зерттеушілер Башоның жұмбақ сілтемелерін мақтауда шектен шықты, олардың кейбіреулері, мүмкін, әдеби ұқсастықтар болды. 1793 жылы Башо синто дінінің басшылығымен қасиетті тұлға ретінде құдайландырылды, сондықтан оның поэзиясын сынау тікелей дінге қарсы келумен теңестірілді. 19 ғасырдың соңында Башоның өлеңдеріне деген бірауыздылықтың бұл кезеңі аяқталды. Башоның ең белгілі сыншысы Масаока Шики Башоның стиліне қарсы батыл және ашық наразылықтарымен ұзақ жылдар бойы қалыптасқан дәстүрлі көзқарасты жойды. Дегенмен, Шики Башоның поэзиясын ағылшын тіліне аударылып, зиялы қауым мен жапон халқына таратуда да маңызды рөл атқарды. Ол "хайку" терминін ойлап тапты (хоккуды алмастырды), ол 5-7-5 үлгісіндегі жеке өлең түрін білдіреді, оны "хайкай но ренганың" ең көркем және құнды бөлігі деп санады. Башо Цукиока Йошитошидің "Айдың жүз қыры" жинағынан 1885-1892 жылдардағы укийо-э ағаш кескілерінің бірінде бейнеленген. Оның Бункё усады Hiroshige 1857 шамасында жарық көрген "Эдоның жүз танымал көрінісі" жинағында суреттеген.

ХХ ғасыр - қазіргі заман

Башоның өлеңдерін сын тұрғысынан қарастыру 20 ғасырда да жалғасты, оның ішінде Ямамото Кенкичи, Имото Нōичи және Огата Цутомудың еңбектері ерекше көзге түсті. 20 ғасырда Башоның өлеңдері әлем тілдеріне аударылды. Батыс елдерінде Башо хайку ақыны ретінде танылғандықтан, оның поэзиясына зор ықпал етті: танка мен ренга сияқты дәстүрлі өнер формаларына қарағанда хайкуға басымдық беру арқасында Башо жапон ақыны және хайку – жапон поэзиясы ретінде қалыптасты. Кейбір батыс ғалымдары Башоның хайку өнерін өнертапқандығына сендіреді. Башоның көркемдік және лаконикалық өлеңдері Езра Паундқа, имиджистерлерге және Бит буынының ақындарына үлкен әсер етті. Осы мәселе бойынша Хайме Лоренте өзінің "Bashō y el metro 5 7 5" атты зерттеу жұмысында Башоның талдаған 1012 хоккуының 145-і 5-7-5 үлгісіне сәйкес келмейтінін, олардың бұзылған метр екенін (яғни, оларда морлардың саны көп) айтады. Олар жалпы санының 15% құрайды. Егер осы 5-7-5 үлгісін ұсынатын 50 өлеңді "я" бөлшегінің орналасуына байланысты басқа құрылымға жатқызуға болса да, көрсеткіш шамалы өзгеше. Сондықтан Лоренте ұстаз дәстүрлі үлгіге жақын болғанын қорытындылайды. 1942 жылы Башоның дүниеге келгеніне 300 жыл толуына орай Ига қаласында Хаисейден ғимараты салынды. "Саяхатшының шатыры" деп аталған дөңгелек шатыры бар бұл ғимарат Башоның сырт келбеті мен киім-кешегіне ұқсату үшін жасалған. Башоның екі өлеңі 1952 жылы The New Yorker журналында жарияланған Дж.Д.Сэлинджердің "Тедди" атты әңгімесі арқылы кеңінен танылды. 1979 жылы Халықаралық астрономиялық одақ Меркурийдегі бір кратерге оның есімін берді. 2003 жылы "Қысқы күндер" атты халықаралық антологиялық фильм Башоның 1684 жылғы сол аттас ренку жинағын анимациялық фильмдер сериясына бейімдеді. Аниматорлардың қатарында Кихачиро Кавамото, Юрий Норштейн және Исао Такахата бар.