Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Голландиялық астроном (1744–1828)
Dutch astronomer (1744–1828)
Эйзе Желтес Эйнсинга (21 ақпан 1744 – 27 тамыз 1828) – фризиялық әуесқой астроном, Голландия Республикасының Франкер қаласындағы үйінде Эйзе Эйнсинга планетарийын салған. Бұл планетарий әлі де сақталып тұр және әлемдегі ең көне, жұмыс істейтін планетарий болып табылады.
Eise Jeltes Eisinga (21 February 1744 – 27 August 1828) was a Frisian amateur astronomer who built the Eise Eisinga Planetarium in his house in Franeker, Dutch Republic. The orrery still exists and is the oldest functioning planetarium in the world.
Өмірбаян
Эйзе Желтес Эйзинга 1744 жылдың 21 ақпанында Нидерланд Республикасындағы Дронрип қаласында дүниеге келген. Ол Естерлиттенс қаласының жүн кардеушісі Желте Изестің және Винсум қаласының Хитже Стеффенстің ұлы болды. Эйзинга зиялы болғанымен, оған мектепке баруға рұқсат берілмеген. Ол 17 жасында математика туралы кітап және астрономия принциптері туралы кітап жазды. Астрономия саласындағы арнайы тақырыптарға арналған қосымша кітаптар жарық көрді. Эйзинга Франкерде (Нидерланды) жүн кардеуші болып жұмыс істеді. Осы болжамға байланысты Фризеландта үлкен үрей туды. Қалыпты көзқарас бойынша, Эйзинга паникаға орын жоқ екенін дәлелдеу үшін өз үйінің қонақ бөлмесінде планетарий (оррери) құруға шешім қабылдады. Ол оны алты айдың ішінде аяқтаймын деп ойлаған, бірақ ақырында бастағаннан кейін жеті жыл өткен соң, 1781 жылы аяқтады. Сол жылы Уран планетасы ашылды, бірақ планетарий орналасқан үйінің төбесінде бұл планетаға орын болмады. Дегенмен, соңғы зерттеулер бұл себеп-салдар тізбегі күмәнді екенін көрсетеді, себебі Эйзинга Альтаның кітабы жарық көрмей тұрып құрылыс жұмыстарын бастаған сияқты. Бірақ планетарийді салу Эйзингаға көп уақытты үнемдеді, өйткені енді планеталардың орналасуын қолмен есептеудің қажеті болмады. 1818 жылдың 30 маусымында Нидерланды королі Вильгельм I және принц Фредерик планетарийді көрді. Вильгельм I Нидерланды мемлекеті үшін планетарийді сатып алды. 1859 жылы Нидерланды мемлекеті планетарийді Франкер қаласына сыйлады.
Eise Jeltes Eisinga was born on 21 February 1744 in Dronryp in the Dutch Republic. He was the son of Jelte Eises from Easterlittens, a wool carder, and Hitje Steffens from Winsum. Although Eisinga was intellectually gifted, he was not allowed to go to school. When he was only 17 years old, he wrote a book about mathematics and another about the principles of astronomy. Additional books about special subjects within the field of astronomy followed. Eisinga became a wool carder in Franeker, Netherlands. Due to this prediction there was a lot of panic in Friesland. The canonical view holds that Eisinga decided to build an orrery in his living room to prove that there was no reason for panic. He expected to finish it within six months and eventually finished it in 1781, seven years after he started. During the same year, Uranus was discovered, but there was no room for this planet on the ceiling of his living room, where the orrery was located. However, recent research indicates that this chain of causality is dubious, not least because Eijsinga appears to have commenced construction before the publication of Alta's book. The construction of the orrery saved Eijsinga a lot of time, however, because he no longer needed to calculate the planets' respective positions by hand. On 30 June 1818, King William I of the Netherlands and Prince Frederik visited the orrery. King William I bought the orrery for the Dutch state. In 1859, the orrery was donated by the Dutch state to the city of Franeker.
Тану
Ейнсинга Франкердің құрметті азаматы атанып марапатталды. Оның планетарийі орналасқан көше "Эйзе Эйзингстраат" деп өзгертілді. 1994 жылғы 5 мамырда почта мекемесі оның 250 жылдығын тойлауға арналған 80 центтік марка шығарды. 2006 жылы планетариумға "патшалық" атағын пайдалануға рұқсат берілді. Ейнсинга сондай-ақ Нидерланд пен Фризия провинциясының мектептерінде оқытылатын Нидерланд және Фризия канондарына енгізілді.
Eisinga was rewarded by becoming an honorary citizen of Franeker. The street of his planetarium was renamed "Eise Eisingastraat". On 5 May 1994 an 80 cent stamp was issued by the post office to celebrate his 250th birthday. In 2006 the planetarium was given permission to use the title "royal". Eisinga was also included in the Canon of the Netherlands and the Canon of Friesland, which are taught in schools in the Netherlands and the province of Friesland, respectively.