Кіріспе

Канадалық-американдық астрофизик және космолог Филипп Джеймс Эдвин Пиблс (1935 жылдың 25 сәуірінде туған) – канадалық-американдық астрофизик, астроном және теориялық космолог. Қазіргі уақытта Принстон университетінің зейнеткер профессор, Альберт Эйнштейн атындағы ғылым профессоры. 1970 жылдан бері ол әлемдегі жетекші теориялық космологтардың бірі саналады, алғашқы нуклеосинтез, қара материя, ғарыштық микротолқынды фон және құрылымның қалыптасуы саласында маңызды теориялық үлес қосты. Пиблс 2019 жылы физика саласындағы Нобель сыйлығының жартысын физикалық космологиядағы теориялық ашқандары үшін алды. Ол Мишель Майор мен Дидье Кэлозбен бірге күнге ұқсас жұлдыздың айналасында айналатын экзопланетаны ашқандары үшін сыйлықты бөлісті. Оның көптеген еңбектері ғаламның алғашқы секундтарындағы дамуына қатысты болғанымен, ол ғаламның бастауы туралы біздің білу мүмкіндігімізге күмәнданады және "Шындығында, бізде бастау туралы жақсы теория жоқ болса, бастау туралы ойлау өте қасіретті" деді. Пиблс өзін теріс көзқарастағы агностик деп сипаттайды.

Ерте өмір

Пиблс 1935 жылғы 25 сәуірде қазіргі Виннипег, Манитоба, Канададағы Сент-Витал қаласында туды. Оның анасы үй шаруасымен айналысқан Ада Марион (Грин), әкесі Виннипег астық биржасында жұмыс істеген Эндрю Чарльз Пиблс болды. Ол Манитоба университетінде ғылым бакалаврын бітірді. Содан кейін Принстон университетінде аспирантураға түсіп, 1962 жылы физика ғылымдарының докторы дәрежесін алды. Роберт Дикке басшылығымен "Электромагниттік өзара әрекеттесу күші өзгермелі болуы мүмкін деген болжамға қатысты байқау арқылы тестілеу және теориялық мәселелер" тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады. Ол өмірінің соңына дейін Принстон университетінде жұмыс істеді. Пиблс 1977–1978 оқу жылында Жоғары оқу орнының Табиғи ғылымдар мектебінің мүшесі болды, сондай-ақ 1990–1991 және 1998–1999 жылдары қайтадан сапарлады.

Академиялық мансап

1964 жылдан бері Пиблздің жұмысы физикалық космология саласында ғаламның пайда болуын анықтауға бағытталған. 1964 жылы осы салада қызығушылық өте төмен болды және ол "соқпаққа тірелген жол" деп есептелді, бірақ Пиблс оны зерттеуде нығайып тұрды. Пиблс Ұлы жарылыс моделіне көптеген маңызды үлес қосты. Дикке және басқалармен бірге (Джордж Гамов, Ральф А. Альфер және Роберт С. Германнан шамамен екі он жыл өткен соң) Пиблс ғарыштық микротолқынды фондық сәулеленуді болжады. Ұлы жарылыс нуклеосинтезіне, қара материяға және қара энергияға үлкен үлес қосумен қатар, ол 1970-ші жылдары ғарыштық құрылымның қалыптасу теориясының алғашқы дамушысы болды. Физиканың нақты, сандық саласы болып танылғанға дейін Пиблс физикалық космологияны зерттеуді бастады және оның құрметін арттыруға көп еңбек етті. Пиблс былай деді: "Космологияны бірден маңызды еткен бір қадам немесе маңызды жаңалық болған жоқ, бірақ бұл сала көптеген тәжірибелік байқаулар арқылы біртіндеп дамыды. Менің мансабымдағы ең маңыздыларының бірі – ғарыштық микротолқынды фондық сәулеленудің (CMB) табылуы болды, ол бірден [ ] осы сәулеленудің қасиеттерін өлшеуге қызығушылық танытқан тәжірибешілердің де, оның салдарына талдау жасауға қосылған теориялық физиктердің де назарын өзіне тартты". Шоу сыйлығының мақтау қағазында "Ол теориялық және байқаулық космологиядағы дерлік барлық қазіргі зерттеулердің негізін қалады, жорамалға толы саланы дәл ғылымға айналдырды" делінген. Пиблс негізгі идеяларды жаңарудың ұзақ тарихына ие, оларды кейіннен басқа ғалымдар кеңінен зерттеді. Мысалы, 1987 жылы ол ерте ғаламның дамуы үшін бастапқы изокурватуралық бариондық модельді ұсынды. Сол сияқты, Пиблс 1970-ші жылдардың басында қара материя мәселесін анықтауға үлес қосты. Пиблс галактикалардың қалыптасуының тұрақтылығына қатысты Острикер-Пиблс критерийімен де белгілі. Пиблс "физикалық космологиядағы теориялық ашқандары үшін" 2019 жылғы физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты атанды; Пиблс бұл сыйлықтың жартысын Мишель Майор мен Дидье Квелозбен бөлісті, олар негізгі тізбекті жұлдыздың айналасында алғашқы экзопланетаны тапқан болатын. Пиблс 1977 жылы Америка өнер және ғылым академиясының, ал 1988 жылы Ұлттық ғылым академиясының мүшесі болып сайланды.

Жарияланымдар

Пиблс, П. Ж. Е. (1980). Ғаламның ірі масштабты құрылымы. Принстон университетінің баспасы. Пиблс, П. Ж. Е. (1992). Кванттық механика (1-ші басылым). Принстон университетінің баспасы. Пиблс, П. Ж. Е. (1993). Физикалық космология принциптері (н-ші басылым). Принстон университетінің баспасы. Пиблс, П. Ж. Е. (2009). Үлкен жарылысты табу (1-ші басылым). Кембридж университетінің баспасы. Пиблс, П. Ж. Е. (2020). Космологияның ғасыры. Принстон университетінің баспасы. Пиблс, П. Ж. Е. (2022). Барлық шындық. Принстон университетінің баспасы.