Кіріспе

Бір нәрсенің жоғарғы жағын немесе соңын белгілейтін элемент; сәндік безендіру. Финиал (лат. finis – соңы) немесе қырытқыш – кейбір заттардың жоғарғы жағын немесе соңын белгілейтін элемент, көбінесе сәндік безендіру ретінде жасалады. Сәулетте ол күмбездің, шпилінің, мұнараның, шатырдың немесе үйдің, ғимараттың немесе құрылыстың жоғарғы жағын, соңын немесе бұрышын көрнектендіру үшін қолданылатын шағын сәндік құрылғы. Финиал әдетте тастан қашалып жасалады. Мұндай элементтер көп болса, оларды шыңдар деп атайды. Финиалдың ең жоғарғы бөлігі гүлді немесе жапырақты элемент болуы мүмкін, ол гүл шоғыры деп аталады. Металл немесе ағаш сияқты материалдардан жасалған кішкентай финиалдар шатыр бағаналарының, перде таяқшаларының немесе жиһаз сияқты кез келген заттың үстіңгі жағында немесе соңында сәндік безендіру ретінде қолданылады. Олар көбінесе төсек бағаналарында және сағаттарда кездеседі. Сәндік финиалдар шамшарларды бекіту үшін, сондай-ақ сувенир қасықтардың тұтқаларының соңында әшекейлік элемент ретінде де қолданылады. Ілгіш тізбегінің (мысалы, төбе желдеткішінің немесе шамның) соңындағы әшекей де финиал деп аталады.

Шатырларда

Жасалған үйдің үстіне орнатылған сәнді шатырлар Малайзияның діни және тұрғын үй архитектурасының кең таралған ерекшелігі болып табылады. 20-шы ғасырдан кейін салынған мешіттерде бұл финиалдар "дөңгелек күмбездермен" алмастырылды. Жава мен Балиде шатырдағы финиалды мустака немесе кемунчак деп атайды. Таиландта финиалдар тұрғын және діни ғимараттарда кездеседі. Хти – бұл Бирманың будда ғибадатханалары мен пагодаларында таралған финиалдың бір түрі. Будда ступаларындағы қабатты шатырлар (санскритше chhatra; палише chhatta) аспан әлемін немесе ғаламдық ағаштың діңін бейнелейтін космологиялық мағынаға ие. Тіпті ступаның өзі (салыстырмалы түрде кішкентай) ступаның немесе басқа буддалық діни құрылыстың жоғарғы бөлігі бола алады. Калаша – индуист ғибадатханаларындағы финиал. Дравидиялық ғибадатхана стиліндегі калаша күмбездің үстіне орналасады, оның арасында төңкерілген лотос гүлінің пішіні болады. Калашаның жоғарғы жағында лотос жапырақтары да болуы мүмкін, содан кейін калаша бір нүктеге, яғни биндуға дейін тарылады. Финиалдар – француздық отаршылдық, грузин, викториан және романдық жаңғыру сияқты американдық тұрғын үй архитектурасының әртүрлі стильдеріндегі сәндік элементтер. Шатыр финиалдары түрлі материалдардан жасалуы мүмкін, мысалы, топырақтан, металдан немесе ағаштан. Америка Құрама Штаттарының шығысындағы халықтық әңгімелерде финиалдардың сыпырғымен ұшатын әйелдердің жерге қонуына кедерес келтіретіні айтылады.

Ту бағаналары

"Доп пішіндес" финиалы көбінесе тұрақты ту қондырғысының жоғарғы жағына орнатылады. АҚШ Армиясы, Әскери-теңіз күштері, Теңіз жаяу әскерлері және Жағалау күзеті қолданылатын туға байланысты әртүрлі финиалдарды пайдаланады, Теңіз жаяу әскерлері мен Жағалау күзеті Әскери-теңіз күштерінің ережелеріне сүйенеді.

Төсек бағаналары мен перде таяқшалары

Қоғамдық бақтың (парктің) қоршаулары көбінесе финиалдармен аяқталады, ал ағаш тіреулер бұралған ағаш финиалдармен жиі безендіріледі. Бұралған ағаш финиалдар түрлі жиһаз өнімдерінде қолданылады. Төсек тіреулеріндегі финиалдардың негізгі мақсаты сәндік болғанымен, перде таяқшаларында олар перденің түзу таяқшадан сырғып түсуін болдырмайды, тиімді қызмет етеді. Перде таяқшаларының финиалдары халықтың талғамының көрсеткіші болып табылады. Көптеген дизайндар архитектуралық финиалдардың готикалық және нео-готикалық стиліне сілтеме жасайды, ал басқа заманауи финиалдар минимализм, модерн және басқа да дәстүрлі интерьер стилдерін көрсетеді. Қолданылатын материалдардың ассортименті де өте кең: мыс, тот баспайтын болат, түрлі ағаштар, алюминий және «сатинді болат», «антик мыс» сияқты әртүрлі жабындар қолданылады. Заманауи қорытпалардың беріктігі, мықтылығы және өңдеуге ыңғайлылығы күрделі әрі әдемі дизайнды жасауға мүмкіндік берді.

Бас киім ретінде қолдану

Қытайдағы әр түрлі династиялар кезінде азаматтық немесе әскери шенеуніктердің ресми сарай мәжілістерінде киетін бас киімдерінің үстіне финиал тағылған. Күнделікті қолдану үшін (жартылай ресми мәжілістерді қоса алғанда) финиал орнына түймеше қойылған. Пикельхауб – Орта Еуропа әскери қаруы, оның үстінде тік қылыш орнатылған.