Кіріспе

Осман империясы мен Еуропаның түрлі мемлекеттері арасындағы әскери қақтығыстар сериясы Орта ғасырдың соңынан бастап 20 ғасырдың басына дейін жалғасты. Ең алғашқы қақтығыстар Византия-Осман соғыстары кезінде басталды, олар 13 ғасырдың аяғында Анатолияда жүргізілді, ал 14 ғасырдың ортасында Болгар-Осман соғыстарымен Еуропаға енді. 15 ғасырдың ортасында Серб-Осман соғыстары мен Албан-Осман соғыстары болды. Бұл кезеңнің көп бөлігі Осман империясының Балқанға кеңінен таралуымен сипатталды. Осман империясы 15-16 ғасырларда Орталық Еуропаға одан әрі еніп, Еуропадағы Осман империясының аумақтық талаптарының шыңына жетті. Осман-Венеция соғыстары 1423 жылдан бастап 1718 жылға дейін төрт ғасырға созылды. Бұл кезеңде 1470 жылы Негропонте құлдырады, 1565 жылы Мальта қоршауға алынды, 1571 жылы Фамагуста (Кипр) құлдырады, 1571 жылы Лепанто шайқасында Осман флоты жеңіліске ұшырады (сол кездегі тарихтағы ең ірі теңіз шайқасы), 1669 жылы Кандия (Крит) құлдырады, 1680 жылдары Венециялықтар Мореяны (Пелопоннес) қайта басып алды, бірақ 1715 жылы оны қайта жоғалтты. Венециялық Корфу аралы Осман империясы бағындыра алмаған жалғыз грек аралы болып қалды. 17 ғасырдың соңында Еуропа елдері Осман империясына қарсы бірігіп, 1683-1699 жылдардағы Ұлы түрік соғысы кезінде Осман империясының басып алған бірқатар жерлерін қайтаруға мүмкіндік берген Қасиетті Лиганы құрды. Дегенмен, Осман армиясы 18 ғасырдың екінші жартысына дейін еуропалық қарсыластарына қарсы тұра алды. 19 ғасырда Осман империясы сербтердің (1804-1817), гректердің (1821-1832) және румындардың (1877-1878) көтерілістеріне тап болды. Бұл, империяны одан әрі тұрақсыздандырған орыс-түрік соғыстарымен бірге жүрді. Осман билігінің соңғы шегінуі Бірінші Балқан соғысымен (1912-1913) басталды және Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Севр шартына қол қойылып, Осман империясының бөлінуіне әкелді.

Византия империясы

1356 жылы әлсіреген Византия империясына соққы бергеннен кейін (немесе 1358 жылы – Византия күнтізбесінің өзгеруіне байланысты даулы), (Сүлейман пашаны қараңыз), ол Еуропадағы әрекеттер үшін Галлиполиді база ретінде пайдаланды. Осман империясы 14 ғасырдың ортасында Еуропа құрлығына батысқа қарай кеңейе бастады. Варна шайқасынан (1444) және Косово шайқасының екіншісінен (1448) кейін 1453 жылы Константинополь құлады. Қалған грек мемлекеттері 1461 жылы құлады (Морея деспотаты және Трапезунд империясы) (Осман Грециясын қараңыз).

Болгария империясы

14 ғасырдың екінші жартысында Осман империясы Балқан аймағының солтүстік және батыс бөліктеріне қарай жылжуын жалғастырды. 1371 жылғы Марица шайқасынан кейін Фракия және Македонияның көп бөлігі толыққанды бағынып берді. 1382 жылы София түсті, одан кейін 1393 жылы Екінші Болгар империясының астанасы Тарновград, ал 1396 жылы Никополис шайқасынан соң мемлекеттің солтүстік-батыс қалдықтары да құлады.

Сербия империясы

Османлылардың маңызды қарсыласы болған жас Сербия империясы, бірқатар жорықтардың нәтижесінде әлсіреп, 1389 жылғы Косово шайқасында екі әскердің де басшылары қаза тапты. Бұл шайқас серб халық есінде эпикалық шайқас ретінде және ортағасырлық Сербияның аяқталуының бастамасы ретінде мәңгі сақталды. 1459 жылға қарай Сербияның көп бөлігі Османлылардың қол астына өтті, 1480 жылы Венгрия Корольдігі оны ішінара қайта басып алды, бірақ 1499 жылы қайтадан Османлыларға қарады. Сербия империясының территориялары Османлы империясы, Венеция Республикасы және Венгрия Корольдігі арасында бөлісті, ал қалған территориялар Венгрияның бағыныштылығында болды, оның өзі жаулап алынғанша.

Осман империясына қарсы крест жорықтары

Папалық 1360 жылдардан бастап тұрақты түрде крест жорығына қатысты, бірақ Жерорта теңізінде мұсылмандарға қарсы елеулі әскери жауап бермеді. Бірінші жаңару 1390 жылы генуялықтардың Аль-Махдия портын басып алу жоспары болды. Рим папасы да, Авиньон папасы да индульгенция берді, ал француз патшасының туысы, Бурбон герцогы Людовик II, басшылық етті. Крест белгісін тағудың куәліктері аз, ал бұл іс-қимыл шағын күштердің әскери саяхаты сияқты болды. Тоғыз апталық қоршаудан кейін Тунис крест жорығы кері шегінуге келісті. 1389 жылы Косово шайқасында жеңіске жеткеннен кейін Осман империясы Балқанның көп бөлігін басып алды және Византияның ықпалын Константинопольді қоршаған аймаққа дейін төмендетті, олар кейіннен оны қоршауға алды. 1393 жылы Болгария патшасы Иван Шишман Никополисті Османдықтарға берді. 1394 жылы папа Бонифаций IX түріктерге қарсы жаңа крест жорығын жариялады, бірақ Батыс шілігі папалық билікті бөліп тастады. Венгрия королі Люксембургтің Зигмунды бұл крест жорығын басқарды, оған бірнеше француз ақсүйектері қатысты, оның ішінде крест жорығының әскери жетекшісі болған Бургундия герцогының ұлы Жан Қорқытпас та болды. Зигмунд кресткерлерге Дунайға жеткенде қорғанысқа назар аударуды кеңес берді, бірақ олар Никополис қаласын қоршады. Османдықтар оларды 25 қыркүйекте Никополис шайқасында жеңіп, 3000 тұтқынға алды. Османдықтар батысқа қарай жылжуда, Сұлтан Мурад II 1444 жылы Қара теңіздегі Варнада папа қаржылаған соңғы крест жорығын жойды, ал төрт жылдан кейін соңғы венгр экспедициясын талқандады. Энеас Сильвий және Иоанн Капистрано крест жорығын уағыздады, Ратисбон мен Франкфурт диетасындағы Киелі Рим империясының князьдері көмекке уәде берді, ал Венеция, Флоренция және Милан арасында лига құрылды, бірақ ештеңе шықпады. Венеция Жерорта теңізінде Османдықтарға елеулі қауіп төндіретін жалғыз мемлекет болды, бірақ ол негізінен өзінің коммерциялық мүдделері үшін «крест жорығын» жалғастырды, бұл ұзаққа созылған Осман-Венеция соғыстарына әкелді, олар 1718 жылға дейін үзілістермен жалғасты. Крест жорықтарының соңы, кем дегенде католик Еуропасының мұсылмандық шабуылға қарсы номиналды күш-жігері, 16 ғасырда Франко-императорлық соғыстар континенттік масштабқа ие болған кезде келді. Францияның Франциск I барлық жақтан одақтастар іздеді, соның ішінде неміс протестант князьдері мен мұсылмандардан да. Олардың ішінде ол Осман империясының Сүлейман Шығаттаймен жасаған біріккен келісімдерінің біріне кірді, сонымен бірге Хайреддин Барбароссамен және Сұлтанның Солтүстік Африкадағы бірқатар вассалдарымен ортақ мақсатта бірікті.

Венгрия Корольдігі

1360-шы жылдардан бастап Венгрия Осман империясымен қарымталасқа түсті. Венгрия Корольдігі бірнеше крест жорықтарын, науқандар жүргізіп, Осман империясына қарсы бірнеше қорғаныс шайқастары мен қамалдарды ұстауға тырысты. Венгрия 15 ғасырда Еуропадағы Осман соғыстарының ең ауыр соққысын алды және Осман империясының жылжуын тоқтатты. 1442 жылы Иоанн Хуняди Осман империясына қарсы төрт жеңіске жетті, олардың екеуі шешуші болды. 1442 жылдың наурыз айында Хуняди Трансильваниядағы Венгрия Корольдігінің оңтүстік бөлігіндегі Сзэбен шайқасында Мезид Бейді және Осман әскерін талқан етті. 1442 жылдың қыркүйегінде Хуняди Румелияның провинциялық губернаторы Бейлербей Шехабетдиннің ірі Осман әскерін жеңді. Бұл еуропалық әскердің осындай үлкен Осман күштерін жеңген алғашқы реті болды, бұл күштер тек қана шабуылшылардан ғана емес, сонымен қатар өздерінің санжақ бектері (губернаторлары) бастаған провинциялық атты әскерінен және қаһарлы янычарлардан тұрды. Осы жеңістер Хунядиді Осман империясының көрнекті жауына және бүкіл христиан әлемінде танымал тұлғаға айналдырды, сондай-ақ оны 1443 жылы патша Владиславпен бірге "Ұзақ науқан" деп аталатын танымал экспедицияны бастауға ынталандырды, ал Ниш шайқасы осы экспедицияның алғашқы маңызды қақтығысы болды. Хунядиді наурыз барысында Джулиано Чезарини сүйемелдеді. 1456 жылы Нандорфехервар (Белград) қамалындағы жеңіліс Осман империясының католик Еуропаға кеңеюін 70 жылға тоқтатты, бірақ бір жыл бойы (1480–1481) Италияның Отранто порты басылып алынды, ал 1493 жылы Осман әскері Хорватия мен Штирияға сәтті шабуыл жасады. Венгрия королі Матиас билік еткен кездегі тұрақты кәсіби жалдамалы әскер Венгрияның Қара әскері деп аталды. Матиас жаяу әскердегі алғашқы атыс қаруларының маңыздылығын және басты рөлін мойындады, бұл оның жеңістеріне үлкен үлес қосты. Қара әскердегі әр төртінші сарбаздың бірі аркебуске ие болды, бұл сол кездегі ерекше көрсеткіш. 1485 жылы Ұлы Вена әскери шеруінде Қара әскер 20 000 атты және 8 000 жаяу әскерден тұрды. Қара әскер сол кездегі Еуропадағы жалғыз тұрақты кәсіби армия болған Франция королі Людовик XI-нің армиясынан басым болды. Венгрия әскері 1479 жылы Трансильваниядағы Бредфилд шайқасында үш есе үлкен Осман және Валахия әскерлерін талқан етті. Бұл шайқас мажарлардың Осман империясына қарсы ең маңызды жеңісі болды, нәтижесінде Осман империясы көп жылдар бойы Оңтүстік Венгрия мен Трансильванияға шабуыл жасамады. Қара әскер 1481 жылы Италиядағы Отрантоны Осман империясынан қайтарып алды.

Албания мен Италиядағы соғыс

Османдықтар 1385 жылы Савра шайқасында Албанияның көп бөлігін басып алды. 1444 жылы Леже лигасы Албанияның бір бөлігін қысқа мерзімге қайта жаңғыртты, бірақ 1479 жылы Шкодер мен 1501 жылы Дуррес қалаларын Османдықтар басып алғаннан кейін Албанияның барлық аумағы Осман империясының билігіне көшті. Османдықтар албандықтардың қарсылығына тап болды, олар Гердж Кастриоти Скандербегтің жетекшілігімен бірікті, ол 1432-1436 жылдардағы албандық көтерілісінде Османдықтарға қарсы күрескен, албандық феодал ақсүйек Гьон Кастриотидің ұлы еді. Скандербег 25 жылдан астам Османдық шабуылдарын тойтарып, 1478-79 жылдары Шкодерді қоршауға дейін жеткізді. Осы кезеңде Торвиолл шайқасы, Отонет шайқасы, Крюжа қамалы, Полог шайқасы, Охрид шайқасы, Мокра шайқасы, 1456 жылғы Ораник шайқасы және тағы да көптеген шайқастарда албандықтар жеңіске жетті, нәтижесінде 1457 жылы Альбулена шайқасында Скандербег басқарған албан армиясы Османдықтарға қарсы шешуші жеңіске қол жеткізді. 1465 жылы Скандербегке қарсы Баллабан жорығы болды. Оның мақсаты албандық қарсылықты жою болды, бірақ ол сәтті болмады және албандықтар жеңіске жетті. 17 қаңтарда 1468 жылы Скандербег қайтыс болғаннан кейін албандық қарсылық әлсіреп бастады. Скандербегтің өлімінен кейін 1468 жылдан 1479 жылға дейін албандық қарсылықты Леке Дукаджини басқарды, бірақ ол бұрынғыдай табысқа жете алмады. 1479 жылы албандық қарсылықтың күйреуінен кейін екі жыл өткен соң, султан Мехмед II Италияға жорық жасады, бірақ христиандардың Отрантоны қайтарып алуы және 1481 жылы султанның қайтыс болуы салдарынан ол сәтсіз аяқталды.

Боснияны жаулап алу

Осман империясы алғаш рет 1388 жылы Боснияға жетті, онда олар Билеча шайқасында босниялық күштерге жеңіліп, кейін шегінуге мәжбүр болды. 1389 жылы Сербияның құлауынан кейін, Косово шайқасына Влатко Вукович арқылы қатысқан босниялықтар, түріктер Босния патшалығына қарсы түрлі шабуылдар жасады. Босниялықтар өздерін қорғады, бірақ үлкен жетістікке жете алмады. Босниялықтар Яйце корольдік қамалында (Яйце қоршауында) күшті қарсылық көрсетті, онда соңғы босниялық патша Стьепан Томашевич түріктерді ығыстыруға тырысты. Осман әскері 1463 жылы бірнеше айдан кейін Яйце қаласын жаулап алды және Боснияның соңғы патшасын өлімге жіберді, осымен Орта ғасырлық Босния тарихы аяқталды. Косача әулеті 1482 жылға дейін Герцеговинаны иеленді. Османдықтар Яйце бекінісіндегі венгрлік гарнизонды жеңу үшін тағы да төрт он жыл уақыт кетті, бұл 1527 жылы болды. Бихач пен Боснияның батыс аймақтары Осман империясымен 1592 жылы толық басып алынды.

Қазақстан

1463 жылы Босния Корольдігі Осман империясының қолдарына түскеннен кейін, Хорватия Корольдігінің оңтүстік және орталық бөліктері қорғаныссыз қалды, олардың қорғауын хорват ақсүйектері өз қаражатында шекаралық бекітілген аймақтарда шағын әскерлер ұстау арқылы өз мойнына алды. Осы уақытта Осман империясы Неретва өзеніне жетіп, 1482 жылы Герцеговинаны (Рама) бағындырғаннан кейін, Хорватияға еніп, бекітілген шекаралық қалаларды шеберлікпен айналып өтті. Крбава даласындағы шешуші шайқаста Османның жеңісі барлық Хорватияны дүрліктірді. Бірақ бұл хорваттарды басым Осман күштерінің шабуылдарына қарсы тұруға табанды түрде тырысудан айырмады. Хорватияның Осман империясына қарсы шамамен екі жүз жылдық қарсыласуынан кейін, Сисак шайқасындағы жеңіс Осман үстемдігінің аяқталуын және жүз жылдық хорват-осман соғысының мәресін белгіледі. 1595 жылы Петриньяда қашқан қалдықтарды қуған вице-король әскері хорваттардың шешуші жеңісін қадағалады.

Сербияны жаулап алу

1371 жылы Марица шайқасында османдықтардан ауыр үлкен шығынға ұшыраған Сербия империясы бірнеше княздықтарға бөлінді. 1389 жылы Косово шайқасында серб әскері қайтадан талқандалды. 15-16 ғасырларда түрлі серб мемлекеттері мен Осман империясы арасында үздіксіз күрес жүрді. Константинополь түріктерге түсуі оқиғаның шешуші нүктесі болды. 1459 жылы қоршаудан кейін Сербияның уақытша астанасы Смедерево құлады. Зета 1499 жылға дейін жаулап алынды. Белград – Осман әскеріне қарсы соңғы тұрған ірі Балқан қаласы. 1456 жылы Белградты қоршауда сербтер, венгрлер және еуропалық крестшілер түрік әскерін жеңді. 70 жылдан астам османдық шабуылдарына тойтарыс бергеннен кейін, Белград 1521 жылы Венгрия Корольдігінің көп бөлігімен бірге құлады. Сербияның әскери қолбасшысы Йован Ненадтың 1526 және 1528 жылдардағы көтерілісі қазіргі Сербияның Воеводина провинциясында Екінші Сербия империясының жариялануына әкелді, ол Осман империясына қарсы соңғы серб аймақтарының бірі болды. Сербия деспоты 1459 жылы құлады, осылайша екі ғасырлық серб княздықтарының Осман империясы тарапынан жаулануы аяқталды. 1526 жылы Мохач шайқасында Осман жеңісінен кейін Венгрия Корольдігінің тек оңтүстік-батыс бөлігі ғана толық жаулап алынды. Османдық науқан 1526 мен 1556 жылдар аралығында ұсақ шайқастармен және ірі жазғы шабуылдармен жалғасты – әскерлер қыс кіргенге дейін Балқан тауларының оңтүстігіне қайтатын. 1529 жылы олар Австрияның Габсбург монархиясына алғашқы ірі шабуыл жасап, Вена қаласын басып алуға тырысты (Вена қоршауы). 1532 жылы Венаға тағы бір шабуыл жасалды, ондағы негізгі әскер 60 000 сарбазды құрады. Басқыншы әскерлер қыс жақындағанша тоқтатылды, ал Габсбург империясы Венада 80 000 сарбаздық күш жинады. Осман әскері Штирия арқылы елге қайтты. 1538 жылы Осман империясы Молдавияны басып алды. 1541 жылы Венгриядағы тағы бір науқан Буда мен Пестті (қазіргі Венгрия астанасы Будапештті құрайтын қалалар) қан төкпестен алды: бейбіт келіссөздерді келісімге келтіргеннен кейін әскерлер түнде Буданың ашық қақпаларына шабуыл жасады. 1542 жылы Австрияның сәтсіз қарсы шабуылына жауап ретінде 1543 жылғы науқанда орталық Венгрияның батыс жартысы жаулап алынды, соның ішінде бұрынғы маңызды патшалық астанасы Секешфехервар және кардиналдың бұрынғы орны Эстергом алынды. Алайда, 35-40 мың сарбаз Сүлейманға Венаға тағы бір шабуыл жасауға жеткіліксіз болды. 1547 жылы Габсбургтер мен Осман империясы арасында уақытша бітімге қол қойылды, бірақ Габсбургтер оны көп ұзамай елемеді. 1552 жылғы Османның ірі, бірақ орташа табысты науқанында екі әскер орталық Венгрияның шығыс бөлігін басып алып, Осман империясының шекарасын солтүстік вегварлардың (шекаралық қамалдардың) екінші (ішкі) желісіне дейін жылжытты, олар Венгрия күтілген екінші моңғол шапқыншылығынан қорғану үшін салған. Венгриялықтар үшін 1552 жылғы науқан трагедиялық жеңістер мен кейбір батырлық (бірақ пиррлік) жеңістердің фольклорға енгені болды. Соңғысы – сыртқы көмексіз 2000 сарбазбен қорғалған үлкен вегвар. Олар екі Осман әскеріне тап болды, олар таңқаларлықтай бес апта ішінде қаланы ала алмады. (Бекініс келесі жылы, 1596 жылы алынды.) Ақырында, 1556 жылғы науқан Трансильванияға (бір уақыт Габсбургтер бақылауында болған) Осман империясының ықпалын бекітті, ал батыс майданда ешқандай прогресс болмады, оңтүстік-батыс Мажарстанның Сзигетвар шекаралық қамалын екінші рет (1555 жылдан кейін) сәтті қоршаудан өтпеді. Осман империясы 1566 және 1568 жылдар аралығында Габсбургтер мен олардың венгр аймақтарына қарсы тағы бір ірі соғыс жүргізді. 1566 жылғы Сзигетвар қоршауы, үшінші қоршау кезінде бекініс ақыры алынды, бірақ қарт сұлтан қайтыс болды, сол жылы Венаға шабуыл жасауға мүмкіндік бермеді.

15221573: Родос, Мальта және Киелі Лига

Осман әскерлері 1522 жылы Родос аралын басып алды, бұған дейін екі рет талқанға ұшыраған әрекеттерден кейін (Родос қоршауы (1522) қараңыз). Сент-Джон ордені Мальтаға қуылды, ол 1565 жылы өз кезегінде қоршауға алынды. Үш айлық қоршаудан кейін Осман әскері Мальтаның барлық бекіністерін басып ала алмады. Жаман ауа-райы және Сицилиядан келген күштердің қосылуы Османдықтарды ұстап тұрды, нәтижесінде Осман қолбасшысы Қизилахмедли Мустафа-паша қоршаудан бас тартты. 22 000-дан 48 000-ға дейін Осман әскеріне қарсы 6 000-нан 8 500-ға дейін Мальта әскері қарсы тұрды, Османдықтар Мальтаны жаулап ала алмады және 25 000-нан астам шығынға ұшырады, соның ішінде сол кездегі ең танымал мұсылман капер генералдарының бірі Драгут та қаза тапты. Егер Мальта түсетін болса, Сицилия мен Италияның құрлық бөлігі Осман шапқыншылығының қаупіне ұшырар еді. Осы оқиғадағы Мальтаның жеңісі, бүгінде Ұлы Мальта қоршауы деп белгілі, жағдайды өзгертіп, Еуропаға үміт пен жігер сыйлады. Бұл оқиға сонымен қатар Сент-Джон орденінің маңыздылығын және олардың Мәльтада христиан әлемін мұсылман басып алуынан қорғаудағы рөлін көрсетті. Бұл кезеңдегі Осман теңіз жеңістері Превеза шайқасы (1538) және Джерба шайқасы (1560) болды. 1570 жылдан 1573 жылға дейін созылған Жерорта теңізі науқаны Осман империясының Кипрді жаулап алуына әкелді. Осы кезеңде Осман империясына қарсы Венеция, Папа мемлекеті, Испания, Мальтадағы Сент-Джон ордені және бастапқыда Португалиядан құрылған Киелі лига құрылды. Лиганың Лепанто шайқасындағы (1571) жеңісі Осман империясының теңіздегі үстемдігін уақытша тоқтатты.

15701571: Кипрді жаулап алу

1570 жылғы жазда түріктер қайтадан шабуыл жасады, бірақ бұл жолы қарақшылық емес, толыққанды басып алумен келді. Лала Мустафа-паша басқаратын 60 000-ға жуық әскер, оның ішінде атты әскер мен артиллерия, 2 шілдеде Лимассол маңына қарсылықсыз қонды және Никосияны қоршауға алды. Қала түскен күні, 9 қыркүйекте, жеңістің тойында барлық мемлекеттік ғимараттар мен сарайлар тоналды. Осман әскерінің көптігі туралы хабар тарады, бірнеше күннен кейін Мұстафа бір оқ атпай-ақ Киренияны басып алды. Дегенмен, Фамагуста қарсылық көрсетіп, 1570 жылдың қыркүйегінен 1571 жылдың тамызына дейін қорғанысқа шықты. Фамагустаның құлауы Кипрде Осман империясының кезеңінің басталуын білдірді. Екі айдан кейін, негізінен Венеция, Испания және Папа кемелерінен құралған Киелі Лиганың теңіз күштері, Австрияның Дон Жуаны басқарып, Лепанто шайқасында Осман флотын жеңді – бұл әлем тарихындағы шешуші шайқастардың бірі. Бірақ түріктерге қарсы жеңіс Кипрге көмектесу үшін кеш болды, арал келесі үш ғасыр бойы Осман билігінде қалды. 1570 жылы Осман империясы Кипрді бірінші рет жаулап алды, Лала Мустафа-паша Венецияның талаптарына қарсы тұрып, Кипрдің алғашқы Осман губернаторы болды. Сонымен қатар, Папа Рим Папасы мемлекеттері, Мальта, Испания, Венеция және басқа да бірнеше итальян мемлекеттері арасында коалиция құрылды, бірақ ешқандай нақты нәтиже болмады. 1573 жылы венециялықтар кетіп, Рим-католик шіркеуінің ықпалын жойды.

16201621: Польша-Литва

Молдавия үшін соғыстар болды. Польша әскері Молдавияға шабуыл жасады және Цуцора шайқасында жеңіліске ұшырады. Келесі жылы поляктар Хотын шайқасында түріктердің жорылысын тойтарды. 1633 жылы тағы да бір қақтығыс басталды, бірақ ол тез шешілді.

16571683 Габсбургтермен соғыстардың аяқталуы

Трансильвания, бұрынғы Венгрия Корольдігінің шығыс бөлігі, 1526 жылы Осман империясына салық төлеп, жартылай тәуелсіздік алды. 1657 жылы Георг II Ракоци басқаратын Трансильвания шығыстағы татарларға (сол кезде империяның қарауындағылар) және кейіннен татарларды қорғауға келген Осман империясына шабуыл жасауға күш жеткілікті деп санады. Соғыс 1662 жылға дейін жалғасты, нәтижесінде венгрлер жеңіліске ұшырады. Венгрия Корольдігінің батыс бөлігі (Партиум) аннексияланып, тікелей Осман империясының билігіне көшті. Осы кезеңде 1663-1664 жылдары Австрияға қарсы тағы бір жорық ұйымдастырылды. 1664 жылдың 1 тамызындағы Сент-Готтард шайқасында Реймондо Монтекукколидан жеңілгеніне қарамастан, Осман империясы Васвар бейбіт шарты арқылы Австриядан Нове-Замкиді басып алғанын мойындады, бұл бұрынғы Венгрия Корольдігінде Осман билігінің ең кең аумағын белгіледі.

16721676: Польша-Литва

Польша-Осман соғысы (1672–1676) Журавно шартымен аяқталды, оған сәйкес Польша-Литва мемлекеті украин территорияларының көп бөлігін империяға өткізді. Бұл соғыс мемлекеттің күшсіздігі мен дүрбелеңін көрсетті, ол 17 ғасырдың екінші жартысынан бастап Польшаның бөлінісіне әкелетін бірте-бірте құлдырауға ұшырады.

16831699: Ұлы түрік соғысы Венгрия мен Мореяны жоғалту

Ұлы түрік соғысы 1683 жылы басталды, онда 140 000 сарбаздан тұратын зор шабуыл күші Венаға бет алды, оған Габсбургтер билігіне қарсы көтерілген протестант венгр дворяндары қолдау көрсетті. Бұл шабуылды тоқтату үшін Австрия және Польшадан (әсіресе Вена шайқасында), венециялықтар мен Ресей империясынан құралған тағы бір Киелі одақ құрылды. Вена қаласы Осман империясы тарапынан екі ай бойы қоршауға алынған еді. Бұл шайқас поляк-литвалық мемлекеті мен Киелі Рим империясының османдықтарға қарсы әскери ынтымақтастыққа түскен алғашқы реті болды және тарихтың шешімді нүктесі ретінде қарастырылады, одан кейін «осман түріктері христиан әлеміне қауіп тудырмады». 1699 жылға дейін жалғасқан соғыс барысында Осман империясы Венгрияның барлық жерін Қасиетті Рим императоры Леопольд I-ге жоғалтты. Вена шайқасында жеңіске жеткеннен кейін Киелі одақ үстемдікке ие болып, Венгрияны қайта басып алды (Буда мен Пешт 1686 жылы қайтадан жаулап алынды, біріншісі – ислам дініне ауысқан швейцариялықтың басшылығымен). Сонымен қатар, венециялықтар Грекияға жорық ұйымдастырып, Пелопоннес аймағын жаулап алды. 1687 жылы венециялықтардың Афина қаласына жасаған шабуылы кезінде (османдықтар басып алған) ежелгі Парфенон оқ-дәрі сақтау қоймасына айналдырылды. Венециялық миномет Парфенонға тиіп, ішіндегі Осман оқ-дәрісін жарытып, оны ішінара қиратты. Соғыс 1699 жылы Карловиц шартымен аяқталды. Савойский Евгений 1683 жылы өзгеше көзге түсіп, 1718 жылға дейін ең маңызды австриялық қолбасшы болып қала берді.

18 ғасыр

Төртінші орыс-түрік соғысы 1710–1711 жылдары Прут өзенінің алабында, Ұлы Солтүстік соғысының бір бөлігі ретінде өтті. Ол Полтава шайқасында жеңіліске ұшыраған Швеция королі Карл XII-нің Ресейді Осман империясымен байланыстырып, сәтсіз болып жатқан жорығында демалыс алу үшін жасаған қадамы болды. Ресейліктер ауыр жеңіліске ұшырады, бірақ толығымен жойылған жоқ. Прут шартына қол қойылғаннан кейін Осман империясы соғыстан шығып, Ресейдің Швецияны жеңуге күш-жігерін қайта бағыттауына мүмкіндік берді. Осман-Венеция соғысы 1714 жылы басталды. Ол Австрия-Түрік соғысымен (1716–1718) қатар өтті, оның барысында Австрия бұрынғы Венгрия Корольдігінің қалған аймақтарын басып алып, 1718 жылы Пасаровиц шартымен аяқталды. 1735 жылы Ресеймен, ал 1737 жылы Австриямен қайтадан соғыс басталды. Ол 1739 жылға дейін, Австриямен Белград шартына және Ресеймен Ниш шартына қол қойылғанға дейін жалғасты. Алтыншы орыс-түрік соғысы 1768 жылы басталды және 1774 жылы Кючук-Кайнарджа шартымен аяқталды. Осы шартының нәтижесінде Қырым хандығы Ресейдің қарастырылатын мемлекетіне айналды. 1787 жылы Ресеймен тағы бір соғыс басталды, ал 1788 жылы Австриямен бір уақытта соғыс болды; Австрия соғысы 1791 жылы Систова шартымен, ал Ресей соғысы 1792 жылы Яссы шартымен аяқталды. Франция королі Наполеон I 1798–99 жылдары Египет пен Сирияға шабуыл жасады, бірақ британдықтардың араласуына байланысты тоқтатылды. Наполеонның Египетке жол жүзінде Мальтаны басып алуы Ресей мен Осман империясының ерекше одақтастығына әкелді, нәтижесінде Ион аралдарына бірлескен теңіз экспедициясы ұйымдастырылды. Олардың осы аралдарды сәтті басып алуы Септинсуляр Республиканың құрылуына себеп болды.

19 ғасыр

Бірінші серб көтерілісі 1804 жылы, ал екінші серб көтерілісі 1815 жылы болды. Осы сәтті серб революциясының нәтижесі Сербияның жартылай тәуелсіз княздығының құрылуы және оның Осман империясы тарапынан мойындалуы болды (ішкі мәселелерде де-юре тәуелсіз болғанымен, княздік Портаға жыл сайын салық төлеуге және оның аумағында Осман әскерінің тұрақты болуын қабылдауға міндетті болды). Сегізінші орыс-түрік соғысы 1806 жылы басталды және 1812 жылдың мамыр айында, Наполеонның Ресейге басып кіруіне 13 күн қалғанда аяқталды. Молдавия-Валлахия (Румыния) көтерілісі (Грекия революциясымен бір уақытта басталды). Грекияның Тәуелсіздік соғысы 1821 жылы басталды. 1827 жылдан бастап Ұлы державалар революционерлерді қолдау үшін араласты, соның ішінде Ресей (Тоғызыншы орыс-түрік соғысы). Адрианополь шарты 1829 жылы соғысты аяқтады және Осман империясын Грекияның тәуелсіздігін (Жаңа Грекия Корольдігі ретінде), Сербияға көбірек автономия беруге және Румыния княздіктерін Ресейдің оккупациялауына келісуге мәжбүр етті.

Осман империясының құлдырауы (1828-1908)

Осман империясының құлдырауы келесі қақтығыстарды қамтыды. Албаниялық көтерілістер 1820–1822, 1830–1835, 1847 ж. Босниялық көтерілістер 1831–1836, 1836–1837, 1841 ж. Черногориямен соғыс 1852–1853 ж. 1853–56 жылдардағы Орыс-Түрік соғысы, көбінесе Қырым соғысы деп аталады, онда Ұлыбритания мен Франция Осман империясының жағында соғысқа қосылды. Париж шартымен аяқталды. 1858–1859 жылдары Черногориямен екінші соғыс. 1862 жылы Черногория, Босния және Сербиямен соғыс. 1866 жылғы Крит көтерілісі. Империяның Балқан провинцияларындағы христиан елдеріне салықты арттыру туралы шешім кеңінен наразылық тудырып, бірнеше көтеріліске әкелді. Біріншісі – 1875 жылғы Герцеговина көтерілісі, содан кейін 1876 жылдың сәуір айында болгар революционерлері көтеріліс бастады, ол қатыгездікпен басылды (Батak қырғынын қараңыз). Маусым айында Сербия мен Черногория империяға бірлесіп соғыс жариялады. Алты айлық нәтижесіз шайқастардан кейін түрік әскерлері жасаған қиянаттарға халықаралық қоғамдық реакция Еуропаның ірі державаларын араласуға мәжбүр етті, олар қару тоқтату туралы келісімге келді. Желтоқсан айында Константинополь конференциясы жағдайды қарастыру және дағдарысты шешу үшін ұйымдастырылды. Алайда Осман империясы ұсынылған реформалардан бас тартып, конференциядан шықты. Панславизмге шабыттанған және Еуропада Осман империясына қарсы сезімдердің қолдауын сезінген Ресей, Осман империясына соғыс жариялап, Балқандағы барлық православие елдерін біріктіру мүмкіндігін көрді. Осылайша 1877 жылы Балқан және Кавказда Ресейдің Болгария, Румыния, Сербия және Черногориямен коалиция басқарған он бірінші орыс-түрік соғысы басталды. Коалиция соғысты жеңіп алып, Османдықтарды Константинополь қақпаларына дейін ығыстырды. 1878 жылдың басында Ресей мен Осман империясы Сан-Стефано шартын жасасты. Берлин конгресінде барлық ірі державалар қатысқан кеңес берулерден кейін, Берлин шарты (1878) империяның Балқан аймағындағы христиан елдеріне тәуелсіздік немесе автономия берді және аймақтың картасын түбегейлі өзгертіп құрды. Соғыстан кейін көп ұзамай Австрия-Мажарстанға Боснияны әскери түрде оккупациялауға рұқсат берілді, ол формальды түрде Осман империясының құрамында қалды. 1878 жылы Шығыс Румелияға белгілі бір автономия берілді, бірақ кейін көтеріліс жасап, 1885 жылы Болгарияға қосылды. Тесалия 1881 жылы Грекияға берілді, бірақ 1897 жылы Грекия Екінші Крит көтерілісіне көмектесу үшін Осман империясына шабуыл жасағаннан кейін Тесалияда жеңіліске ұшырады. Крит 1897–1898 жылдардағы Крит көтерілісінен кейін 1898 жылы автономияға ие болды.

Италия-Түркия соғысы

1911 жылы Италия Осман империясының бақылауында болған Триполитанияға (Африканы отарлау кезінде Триполитания Ливия болып өзгерді) басып кірді. Соғыс Италияның Триполитанияны аннексиялауымен аяқталды.

Ильиндень Преображенский көтерілісі

1903 жылғы болгар-македониялық көтеріліс. Илинден-Преображенский көтерілісіне қараңыз.

1912-13 жж.: Балқан соғыстары

1912 және 1913 жылдары болған екі Балқан соғысы Еуропада Осман империясына қарсы әрекеттерді күшейтті. Балқан одағы алдымен Осман империясынан Македонияны және Фракияның басым бөлігін жаулап алды, бірақ олжаны бөлісу кезінде араздасып қалды. Албания 1912 жылы бірнеше көтеріліс пен бүліктерден кейін Осман империясынан тәуелсіздігін жариялады. Осының нәтижесінде Түркияның Еуропадағы иеліктері (Румелия) қазіргі Шығыс Фракия шекараларымен шектелді.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс (1914–1918 жж.) Осман империясының күйреуіне түпкі себеп болды, ол 1922 жылы ресми түрде аяқталды. Бірақ, соғыс барысында Империя Ұлыбритания Корольдік Әскери-теңіз күштерінің Константинопольге жетіп, Антантаның шабуылын тоқтатуға мүмкіндік бермеді, осыдан Галлиполи шайқасы (1915–1916 жж.) болды. Дегенмен, Лозанна шартының (1923) талаптарына сәйкес Империя соңында күйреп қалды.