Кіріспе

1538 жылғы үшінші Осман-Венеция соғысының шайқасы, Итальян-Түрік соғысының шайқасы.

Өмірбаян

1537 жылы үлкен Осман флотына басшылық еткен Хайреддин Барбаросса Венеция Республикасына қарасты Эгей және Иония аралдарын – атап айтқанда Сирос, Эгина, Иос, Парос, Тинос, Карпатос, Касос және Наксос аралдарын жаулап алды, осылайша Наксос герцогтігін Осман империясына қосты. Одан кейін ол Венецияның Корфу бекінісін сәтсіз қоршауға алды және Испанияның оңтүстік Италиядағы Калабрия жағалауын қиратты. Осы қауіпке жауап ретінде Папа Павел III 1538 жылғы ақпанда Барбароссаның Осман флотына қарсы тұру үшін Папалық мемлекеттер, Габсбург Испаниясы, Генуя Республикасы, Венеция Республикасы және Мальта орденінен құралған «Киелі одақты» құрды. Император Карл V қызметіндегі генуэздік адмирал Андреа Дориа бас қолбасшылықты жүргізді.

Қатысу

Киелі Лига өз флотын Корфу аралына жинады. Аквилея патриархы адмирал Марко Гримани бастаған Папа флоты және Винченцо Капелло басқарған Венеция флоты бірінші болып келді. Андреа Дориа 1538 жылдың 22 қыркүйегінде испандық Генуя флотымен оларға қосылды. Дориа келгенге дейін Гримани Превеза бекінісіне жақын жерге әскер түсіруге тырысты, бірақ Осман күштерімен болған шайқаста көп шығынға ұшырағаннан кейін Корфуға қайта шегінді. Барбаросса сол кезде Эгей теңізіндегі Кос аралында болды, бірақ ол Кефалония аралын басып алғаннан кейін Осман флотының қалған бөлігімен бірге Превезаға келді. Оның лейтенанттарының бірі Синан Рейс Превезаға жақын Арта шығанағындағы Актиумға әскер түсіруді ұсынды, Барабаросса бастапқыда бұл идеяға қарсы болды, бірақ кейіннен бұл Осман жеңісін қамтамасыз етуде маңызды болып шықты. Түріктер Актиум бекінісін бақылап тұрғандықтан, олар Барбаросса флотына артиллериялық оқтармен қолдау көрсетуге мүмкіндік алды, ал Дориа кемелерін жағалаудан алыс ұстауға мәжбүр болды. Актиумды басып алу үшін христиандық десант қажет болған болар еді, бірақ Гриманидің алғашқы шабуылы қайтарылғаннан кейін Дориа құрлықта жеңіліске ұшыраудан қорқыныш сезінді. Киелі Лига Актиумға қарама-қарсы жағалаудағы Превеза бекінісіне әскер түсіруге тағы екі рет тырысты, бірақ 25 және 26 қыркүйекте Мурат Рейстің күштері оларды тойтарды. Дорианың кемелері жау жағалауына соқтыратын қолайсыз желден қатты алаңдап, жағалаудан қашықтап тұрғанда, Барбароссаға ішкі жағынан қолайлы жағдай туды. Сондықтан 27-28 қыркүйек күндері Дориа 48 шақырым оңтүстікке қарай жүзіп, жел басылғанда Лефкада аралының жанындағы Сессолаға тоқтады. Түнде ол және оның қолбасшылары Лепантоға шабуыл жасап, Барбароссаны шайқасуға мәжбүрлеудің ең дұрыс шешім екенін анықтады.

Шайқас

Андре Дориа таңертең түріктердің оларға қарай келе жатқанын көріп, қатты таңғалды. Барбаросса Хайреддин-паша да зәкір алып, оңтүстікке қарай қозғалды. Тургут Рейс 6 үлкен галлиотпен бірге болды және сол жақ қанаты жағаға жақын болды. Андре Дориа, сандық артықшылығы бар Осман күштерінен мұндай батыл шабуылды күтпегендіктен, Гримани мен Капеллоның қысымына қарамастан, 3 сағаттан кейін ғана зәкір қоюға және шайқасқа дайын болуға бұйрық бере алды. Екі флот ақыры 1538 жылдың 28 қыркүйегінде Превеза жағалауындағы Нарда шығанағында кездесті. Желдің жоқтығы Дориаға зиян келтірді. Өте үлкен қару-жарағы бар Венецияның флагманы «Галеоне ди Венеция» желдің болмауынан жағалаудан 4 миль және Сессоладан 10 миль қашықтықта тұрып қалды. Крестшілер кемелері «Галеоне ди Венецияға» көмекке келгенде, сағаттар бойы созылған шайқаста Осман кемелеріне көп зиян келтірді, бірақ қоршауға алынған кеме тұтқындалудан құтыла алмады. Жел соға бастағанда, крестшілер флоты әрекетке кірісті. Дориа түріктерді теңізге тартуға бағытталған бірнеше маневрлер жасады. Сицилияның губернаторы Ферранте Гонзага аралас флоттың сол жақ қанатын ұстады, ал Мальта рыцарлары оң жақ қанатын ұстады. Дориа өзінің ең жылдам төрт галерасын немере інісі Джованни Андреа Дорианың басқаруына берді, ол Гонзага мен Мальта рыцарлары арасындағы алдыңғы орталықта бекінді. Дорианың галералары олардың артында, ал Гримани мен Капелло басқаратын Папалық және Венеция галералары олардың алдында ұзын қатарға орналасты. Артқы жақта Алессандро Кондальмейро (Бондумиер) басқаратын венециялық галеондар мен Франческо Дориа басқаратын испан-португалдық генуэз галеондары баркалар мен көмекші кемелермен бірге орналастырылды. Осман флоты Y тәрізді формациямен құрылды. Барбаросса орталықта Синан Рейс, Кафер Рейс, Шабан Рейс және оның ұлы Хасан Рейс (кейін Хасан Паша) болды. Сейди Али Рейс сол жақ қанатқа, ал Салих Рейс оң жақ қанатқа қолбасшылық етті. Тургут Рейс Мұрат Рейс, Гюзельче Мехмет Рейс және Садық Рейспен бірге артқы қанатқа қолбасшылық етті. Түріктер тез арада Венеция, Папалық және Мальта кемелеріне шабуыл жасады, бірақ Дориа Барбароссаға қарсы орталық күштерін жұмылдырудан тартынды, нәтижесінде тактикалық маневрлер көп, ал тікелей шайқас аз болды. Барбаросса христиан кемелерін қозғалтпайтын желдің артықшылығын пайдалануға тырысты, бұл екі тарап арасындағы сандық айырмашылықтың көп бөлігін құрады. Бұл кемелер түріктердің оңай олжасына айналды, олар оларды салыстырмалы түрде жылдам галераларынан және галеяларынан басып алды. Дорианың барикадалар мен галереялардың оқ атуы арасында Осман кемелерін тұтқындау әрекеті сәтсіз аяқталды. Күннің соңында түріктер 128 кемені батырып, жойды немесе басып алды және шамамен 3000 тұтқынға алды. Түріктер кемеден айырылмады, бірақ 400 адам қаза тауып, 800-і жараланды. Алайда, Алессандро Кондальмейро басқаратын венециялық флагман «Галеоне ди Венециядан» жасалған оқ атысынан бірнеше Осман кемелері ауыр зақымдар алды. Келесі күні таңертең, оң желмен испандық генуэздік кемелерді қауіпке тігуді қаламай, Дориа Корфуға қарай жүзіп, шайқас алаңын тастап кетті, Венеция, Папалық және Мальта командирлерінің шайқасты жалғастыру туралы өтініштерін елемеді.

Салдары

Көпшілік Дорияның шындықты айтпауы мен ынтасыздығының себебі оның өз кемелерін қауіпке тігуге құштар болмауы болды (оның жеке меншігінде "испандық генуэздік" флоттың көп бөлігі болды). Сондай-ақ, оның Венецияға ұзақ жылдар бойы бойындаған адісі, оның туған қаласының қатал қарсыласы және сол кездегі Осман агрессиясының басты нысаны еді. Николо Зен кіші Венеция мен түрік арасындағы соғыстың тарихын жазды, ол негізінен Осман империясына қарсы соғыс жариялауға шақырғандарға қарсы айыптаулардан тұрды, олар өте арсыздықпен әрекет еткен. Бұл мәтін жарияланбады, бірақ оның қолжазбасы оның үйінде таралды және сақталды, қазір ол Biblioteca Marciana-да сақталады. 1539 жылы Барбаросса қайтып келіп, Ион және Эгей теңіздеріндегі қалған христиан бекіністерінің көбін басып алды. 1540 жылдың қазан айында Венеция мен Осман империясы арасында бейбіт келісімге қол қойылды, оған сәйкес түріктер Пелопоннес пен Далмациядағы венециялық иеліктерді, сондай-ақ Эгей, Ион және Шығыс Жерорта теңізіндегі бұрынғы венециялық аралдарды бақылауға алды. Бұған қоса, Венеция Осман империясына 300 000 алтын дукат көлемінде соғыс өтемақысын төлеуге міндетті болды. Превезадағы жеңісі және 1560 жылғы Джерба шайқасындағы жеңісі Осман империясына Жерорта теңізіндегі екі басты қарсыласы – Венеция мен Испанияның күшін қайтаруға мүмкіндік берді. Османның Жерорта теңізіндегі ірі флоттық шайқастардағы басымдығы 1571 жылғы Лепанто шайқасына дейін күшінде болды.